ساخت و ساز در مسیر رودخانه؛ آیا تجربه شیراز در تهران تکرار می شود؟
کلانتری تازه ای در زعفرانیه در زمینی کنار رودخانه در حال ساخت است. معاون شهرسازی وزیر راه می گوید مجوزهای ویژه جنگ فقط برای بازسازی ساختمان های آسیب دیده در جنگ ۱۲ روزه صادر شده و اگر ساختمانی در مسیر سیلاب باشد نباید ساخته شود.
کلانتری تازه ای در زعفرانیه در زمینی کنار رودخانه در حال ساخت است. معاون شهرسازی وزیر راه می گوید مجوزهای ویژه جنگ فقط برای بازسازی ساختمان های آسیب دیده در جنگ ۱۲ روزه صادر شده و اگر ساختمانی در مسیر سیلاب باشد نباید ساخته شود.
به گزارش تین نیوز به نقل از آتیه آنلاین، یک شهرساز هم هشدار می دهد که پارک و رودخانه زمین خالی برای استقرار هر کاربری نیست.
تابلوی زرد پروژه پشت حصارهای فلزی نصب شده است. روی تابلو نوشته شده «پروژه احداث کلانتری زعفرانیه» و معاونت مهندسی فراجا به عنوان کارفرما معرفی شده است. دستگاه نظارت مجری طرح های عمرانی کشور و شرکت آرمان آمایش جنوب نیز به عنوان پیمانکار معرفی شده اند. محل ساخت پروژه در منطقه یک تهران و ابتدای خیابان جلالوند است. محدوده ای در نزدیکی رودخانه و فضای سبز که آب جاری از ارتفاعات شمال تهران به آن می رسد و در بارندگی های شدید می تواند محل عبور رواناب و جریان های واریزه ای باشد.
غلامرضا کاظمیان معاون شهرسازی و معماری وزیر راه و شهرسازی درباره این ساخت و ساز در حریم رودخانه و داخل پارک گفته است که چنین پروژه ای باید در کمیسیون ماده پنج بررسی شود و تنها در صورت پذیرش تغییر کاربری امکان ادامه آن وجود دارد. با این حال حتی تصویب تغییر کاربری نیز نمی تواند خطر سیلاب را نادیده بگیرد.
محل احداث این ساختمان در پایاب چند آبراهه کوهستانی البرز جنوبی قرار گرفته است. نقطه ای که جریان آب پس از عبور از شیب های تند کوهستان وارد بافت شهر می شود. این محدوده بخشی از مخروط افکنه فعال شمال تهران است. در زمان بارش های شدید آب می تواند سنگ و رسوب درشت و تنه درخت و آوار را با خود به پایین دست بیاورد. زمان رسیدن سیلاب در حوضه های شمال تهران نیز کوتاه است و میان شروع بارندگی و رسیدن جریان به اوج گاهی تنها چند دقیقه تا چند ده دقیقه فاصله وجود دارد. در چنین وضعی فرصت هشدار و تخلیه محدود می شود و بسته شدن دهانه پل ها و مسیرهای عبور آب می تواند جهت جریان را تغییر دهد و آب و آوار را به خیابان ها و ساختمان های اطراف بکشاند.
تهران پیش از این پیامد ساخت وساز و انسداد مسیر آب را دیده است. در سیلاب سال ۱۳۶۶ تجریش جریان ناگهانی همراه با رسوب و آوار به تلفات انسانی و تخریب گسترده و قطع مسیرهای امدادی منجر شد. در گلابدره بسته شدن دهانه پل ها باعث تغییر مسیر آب و ورود آن به محدوده مسکونی شد. در امامزاده داوود نیز جریان واریزه ای همراه با سنگ و تنه درخت و آوار جان شماری از شهروندان را گرفت. این رخدادها نشان داده اند که سیلاب در آبراهه های کوهستانی شمال تهران تنها افزایش سطح آب نیست و قدرت تخریب آن به موادی مربوط می شود که جریان با خود حمل می کند.
با توجه به موقعیت این زمین احتمال ورود ناگهانی جریان به محدوده ساختمان و افزایش سریع عمق آب و برخورد سنگ و آوار با سازه وجود دارد. بسته شدن راه های دسترسی می تواند فعالیت امدادی و انتظامی را متوقف کند و کارکنان و مراجعه کنندگان را در معرض خطر قرار دهد. این مسئله درباره یک کلانتری اهمیت بیشتری دارد زیرا یک مرکز انتظامی باید هنگام بحران فعال بماند و مسیرهای ورود و خروج آن نباید با سیلاب و رسوب و آوار مسدود شود. تجهیزات عملیاتی و ارتباطی چنین ساختمانی نیز نباید در معرض آسیب مستقیم قرار گیرد.
درس هایی که نمی گیریم
سیلاب شیراز در پنجم فروردین ۱۳۹۸ نمونه دیگری از نتیجه دستکاری مسیر طبیعی آب بود. یکی از دلایل اعلام شده برای این حادثه طغیان رودخانه آب زنگی و ورود رواناب از ارتفاعات بود اما بررسی ها نشان داد که شدت بارش تنها عامل حادثه نبوده است. لایروبی نشدن مسیر سیل و توجه نکردن شهرداری به هشدارها و ایجاد تأسیسات شهری در رودخانه خشک و تبدیل دره کنار دروازه قرآن به جاده در افزایش خسارت و تلفات نقش داشت. دره ای که تا سال ها مسیر سیلاب فصلی بود با نخاله پر و آسفالت شد و مسیر عبور آب به یک کانال کوچک محدود شد. خاکریزهای ایجادشده برای ساخت جاده در بالادست نیز باعث جمع شدن حجم زیادی از آب شد و سیلاب پس از رها شدن وارد دروازه قرآن شد.
در آن حادثه خودروها با جریان آب برخورد کردند و شماری واژگون شدند. معابر و خانه ها در بخش هایی از مرکز و شرق شیراز از جمله سعدیه و بلوار زند و بلوار امیرکبیر و هفت تنان و بازار وکیل دچار آب گرفتگی شدند. سیلاب شیراز نشان دادکه حذف یا محدود کردن مسیر طبیعی آب ممکن است سال ها بدون حادثه باقی بماند اما هنگام بارندگی شدید پیامد آن در چند دقیقه ظاهر می شود.
اختیارات شهرداری مربوط به جنگ 12 روزه بود
برخی منتقدان معتقدند رواج این گونه ساخت و سازها درتهران در نتیجه مصوبه جنگی در حوزه ساخت و ساز است که باعث گستردگی اختیارات شهرداری دراین حوزه شده است .
غلامرضا کاظمیان معاون شهرسازی و معماری وزیر راه و شهرسازی درباره مجوزهای بازسازی و احتمال استفاده از مصوبات جنگی برای این نوع تصمیم گیری ا توضیح می دهد که مصوبات صادرشده محدوده روشنی دارند. او می گوید برای بازسازی ساختمان های آسیب دیده در جنگ ۱۲ روزه مصوباتی در کمیسیون ماده پنج به تصویب رسید که تنها ساختمان های تخریب شده یا ساختمان هایی را در بر می گیرد که آسیب سازه ای کلی دیده اند و باید به طور کامل بازسازی شوند. این مجوزها برای همه پلاک های شهر تهران نیست و تنها همان ساختمان های مشخص را شامل می شود.
کاظمیان تأکید می کند مشوق های شهرسازی نیز باید با رعایت اصول بازسازی و ضوابط ایمنی و مخاطرات طبیعی اجرا شوند و نباید به بارگذاری بیش از حد مجاز منجر شوند.
معاون وزیر راه و شهرسازی می گوید مصوبه موجود فقط مربوط به جنگ ۱۲ روزه است و برای آسیب های واردشده در جنگ بعدی یا آنچه جنگ ۴۰ روزه خوانده می شود باید مصوبه جداگانه ای گرفته شود. به گفته او مجوزهای بازسازی نمی توانند به شکل خودکار به پروژه های دیگر تسری پیدا کنند و صدور پروانه برای هر پروژه باید در محدوده طرح تفصیلی و با رعایت ضوابط قانونی انجام شود. او تأکید می کند ساختمانی مانند کلانتری زعفرانیه که کاربری مسکونی ندارد نمی تواند با استناد به مشوق های بازسازی ساختمان های مسکونی آسیب دیده از جنگ مجوز بگیرد.
کاظمیان درباره ساخت کلانتری در بوستان و پهنه فضای سبز می گوید جزئیات پرونده و مصوبه احتمالی آن را در اختیار ندارد اما اگر پیش از این کلانتری در این محل وجود نداشته باشد احداث ساختمان تازه باید تمام مراحل تغییر کاربری و بررسی در مراجع قانونی را طی کند. او می گوید چنین پروژه ای باید در کمیسیون ماده پنج بررسی شود و تنها در صورت پذیرش تغییر کاربری امکان ادامه آن وجود دارد. با این حال حتی تصویب تغییر کاربری نیز نمی تواند خطر سیلاب را نادیده بگیرد.
او در پاسخ به این پرسش که آیا می توان ساختمانی حیاتی را در مسیر سیلاب ساخت می گوید: «اگر مسیر سیلاب باشد مسلما نباید ساخته شود. این موضوع بدیهی است. حتی اگر قبلا ساختمانی در مسیر سیلاب وجود داشته باشد عقل و منطق حکم می کند دوباره در همان نقطه بازسازی نشود. » کاظمیان اضافه می کند اگر منطقه به کلانتری نیاز دارد باید زمین مناسب دیگری برای آن تأمین شود و ضرورت وجود مرکز انتظامی نباید باعث انتخاب محل ناایمن شود.
ساخت وساز در حریم رودخانه ها با هیچ بهانه ای قابل توجیه نیست
محمدسعید ایزدی شهرساز و استاد دانشگاه نیز معتقد است رودخانه ها و مسیرهای طبیعی آب از گذشته بخشی از ساختار شهر بوده اند و نقش مستقیمی در حیات آن داشته اند. به گفته او طی چند دهه گذشته نه فقط خود رودخانه ها بلکه حریم آن ها نیز مورد تعدی قرار گرفته است. رودخانه های شهری به کانال هایی برای عبور آب تبدیل شده اند و در بسیاری نقاط نیز فاضلاب به آن ها وارد می شود. در نتیجه مدیریت شهری دیگر آن ها را یک عنصر حیاتی و بخشی از زیرساخت طبیعی شهر نمی بیند.
ایزدی می گوید روددره هایی مانند نهج البلاغه در تهران نمونه ای از برخورد مناسب تر با مسیر رودخانه و حاشیه آن هستند اما نمونه های دیگری مانند گیشا نشان می دهند که چگونه بخشی از روددره ها با ساخت وساز و ایجاد فضای تجاری از عملکرد طبیعی خود دور شده اند. او تأکید می کند رودخانه ها زنده اند و ممکن است پس از سال ها آرامش طغیان کنند. حریم رودخانه برای همین زمان ها تعریف شده است و باید با توجه به دبی های مختلف آب و تغییر جریان در فصل های مختلف از ساخت وساز در نقاط خطرناک جلوگیری کند.
به گفته این استاد دانشگاه سیلاب تجریش و سیلاب های قم رود و حوادث دیگر نشان داده اند که بی توجهی به حریم رودخانه و ساخت وساز در آن می تواند به خسارت انسانی منجر شود. وزارت نیرو برای رودخانه ها حریم کمی و کیفی تعیین کرده و دفتر مشخصی نیز مسئول این موضوع است. رعایت این حریم برای هر نوع ساخت وساز لازم است و تفاوتی ندارد که قرار باشد در کنار رودخانه فضای تفریحی ساخته شود یا یک ساختمان خدماتی و انتظامی.
ایزدی می گوید رودخانه و حریم آن را باید از دو جهت دید. نخست اینکه این محدوده بخشی از زیرساخت سبز و آبی شهر است و در تنظیم جریان آب و حفظ تعادل طبیعی نقش دارد. دوم اینکه رعایت حریم آن با ایمنی شهروندان و کیفیت زندگی در شهر ارتباط مستقیم دارد. ساخت یک ساختمان سنگین در محدوده ای که باید انرژی جریان آب را کاهش دهد می تواند این حائل طبیعی را از بین ببرد و خطر را به خود ساختمان و محیط اطراف منتقل کند.
او در بخش دیگری از سخنانش به برنامه شهرداری تهران برای استفاده از بوستان ها در ساخت پناهگاه و کلانتری و دیگر کاربری ها اشاره می کند و می گوید یک سوءبرداشت درباره فضای سبز و پارک وجود دارد. بوستان ها به عنوان زمین خالی و فرصتی برای ساخت وساز دیده می شوند. در حالی که پارک نیز مانند هر کاربری دیگر حدود و قلمرو و نقش مشخصی دارد و نمی توان هر بار با مطرح شدن یک نیاز تازه بخشی از آن را به ساختمان اختصاص داد.
ایزدی یادآوری می کند که در دوره ای ساخت مسجد در حاشیه پارک ها مطرح شد و اکنون نیز پناهگاه و کلانتری و دیگر ساختمان های خدماتی با عنوان افزایش ایمنی مطرح می شوند. او می گوید پارک نمی تواند زمین ذخیره برای جبران کمبود خدمات روبنایی شهر باشد. هر کاربری جای مناسب خود را دارد و ممکن است بهترین محل برای ساخت پناهگاه یا کلانتری اصلا در بوستان نباشد. دسترسی مردم و پراکندگی جمعیت و خطر گسل و مسیر رودخانه و برنامه مدیریت بحران باید در انتخاب مکان مؤثر باشد.
به گفته ایزدی محل ساخت پناهگاه و کلانتری و دیگر مراکز خدماتی باید بر اساس نقشه های مصوب و مطالعات پدافند غیرعامل و برنامه ریزی مدیریت بحران تعیین شود. اینکه یک بوستان معارض ملکی ندارد یا زمین آن در اختیار شهرداری است دلیل مناسبی برای انتخاب آن نیست. او دو خطای رایج را در این رویکرد می بیند. نخست اینکه پارک زمین خالی فرض می شود و دوم اینکه مکان یابی ساختمان های مورد نیاز بر پایه آسان ترین زمین موجود انجام می شود نه بر پایه نیاز واقعی و ایمنی شهر.
ساخت کلانتری زعفرانیه در شرایطی ادامه دارد که محل پروژه در مجاورت مسیر طبیعی آب قرار گرفته و کاربری پیشین آن نیز ساختمان انتظامی نبوده است. روشن شدن وضعیت تغییر کاربری زمین و نظر کمیسیون ماده پنج و استعلام حریم رودخانه از وزارت نیرو و مطالعات مربوط به خطر سیلاب می تواند مشخص کند این پروژه با چه مجوزهایی آغاز شده است. آنچه کارشناسان بر آن تاکید دارند این است که ضرورت ساخت یک کلانتری یا هر ساختمان خدماتی دیگری نمی تواند مجوز نادیده گرفتن مسیر سیلاب و حریم رودخانه و کارکرد بوستان باشد.
