◄ فاجعه ریزش پل سئونگسو؛ تلخ‌ ترین کلاس درس مهندسی کره‌ جنوبی / کشف شبکه ای از گزارش های خلاف واقع مهندسان مشاور

عباس قربانعلی بیک: پل سئونگسو (Seongsu Bridge) روی رودخانه هان در سئول در 21 اکتبر ۱۹۹۴، ساعت ۷:۴۵ صبح، بی مقدمه فرو ریخت. قطعه ای ۴۸ متری به همراه چندین خودرو و اتوبوس به درون آب سقوط کرد. حاصل این حادثه، ۳۲ کشته و ۱۷ زخمی بود. اما آنچه کره را تکان داد، صرفا سقوط یک پل نبود، بلکه کشف شبکه ای از گزارش های خلاف واقع مهندسان مشاور بود.

تحقیقات نشان داد پل با جوش های غیرمجاز ساخته شده، سال ها ترک های عمیق داشته، اما بازرسان در گزارش های خود آن را «ایمن» اعلام کرده بودند. رشوه، رابطه و بی مسئولیتی، سازه فولادی را به گور دسته جمعی تبدیل کرده بود. انقلاب حقوقی کره؛ وقتی «امضا» به قیمت جان خریدنی نیست: کره جنوبی پس از سئونگسو، دیگر به جریمه نقدی شرکت ها قانع نشد.

قانون ویژه مسئولیت در پروژه های عمرانی، نظام مشاوره فنی را تغییر داد:

1) شخصی سازی مجازات: مهندس امضاکننده گزارش، شخصا در دادگاه کیفری محاکمه و اموالش برای جبران خسارت توقیف می شود.

2) لیست سیاه ابدی: شرکت متخلف و مدیران آن برای همیشه از مناقصات دولتی محروم می شوند.

3) سامانه دیجیتال یکپارچه: تمام محاسبات در بستر BIM ثبت می شود و هرگونه تغییر، با هویت فرد باقی می ماند.

4) آژانس مستقل ایمنی: نهادی فراقوه ای با اختیار توقف پروژه و معرفی مهندسان به دادگاه.

5) این اصلاحات، «مهندس دولت نشین» را به «حرفه ای مسئول» تبدیل کرد و امروز سئول، پل های بسیار ایمنی دارد.

از پل تا ریل؛ پیش بینی به مثابه شهادت: همان آسیب، اما با صورتی آرام تر، در پروژه های اقتصادی هم جریان دارد. مشاوران در طرح های ریلی، جاده ای، آب و انرژی، عدد فروش یا تعداد مسافر را پیش بینی می کنند. این پیش بینی ها به منزله شهادت کارشناسی در محکمه اقتصاد ملی است. اگر مهندس پل در محاسبه بار خطا کند، پل فرو می ریزد و مرگ آشکار می شود.

اما اگر مشاور اقتصادی تعداد مسافر خط ریلی را دو برابر واقعیت برآورد کند، پول ملی به آرامی در برف کوهستان ذوب می شود.

این قتل، تدریجی و بدون صحنه خونین است. جهان در برابر پیش بینی های واهی چه کرده است؟

1) مدل آلمانی-سوئیسی: بازی با سرمایه خود: در تونل گوتهارد، پیش بینی تردد سالانه ۲۰ میلیون وسیله نقلیه شد. مشاور، سرمایه گذار و پیمانکار یک کنسرسیوم بودند. اگر مسافر نمی آمد، دولت ضرر نمی داد؛ بلکه مشاور و پیمانکار ورشکست می شدند. نتیجه: محافظه کاری در پیش بینی و دقت در اجرا.

2) مدل فرانسوی: دادرسی پیش از تولد پروژه: فرانسه هیئت ملی ارزیابی پروژه های زیربنایی را تاسیس کرد. هیچ طرح ریلی بدون تأیید این هیئت مستقل، که مرکب از اساتید دانشگاه و قضات دیوان محاسبات است، کلنگ اش به زمین نمی خورد. ارائه گزارش غلط به این هیئت، جعل سند رسمی و مستوجب حبس است.

3) مدل کره ای - ژاپنی: بازگشت هزینه مطالعات: در قراردادهای DBFOT، اگر ظرف ۵ سال بهره برداری، ترافیک واقعی به ۸۰ درصد پیش بینی نرسد، مشاور موظف است هزینه مطالعات توجیهی را به دولت بازگرداند. این ساده ترین روش برای تفکیک «پیش بینی صادقانه» از خیال پردازیِ سودآور است.

4) مدل انگلیسی: نهاد رقابت انگلیس، پیش بینی غلط در پروژه های زیربنایی را اخلال در بازار رقابت می داند. اگر مشاوری با گزارش واهی، دولت را به سرمایه گذاری در خط ریلی بی مسافر ترغیب کند، مرتکب تقلب در اوراق بهادار و سرمایه گذاری شده است.

در ایران، مشاوران اقتصادی پروژه های ریلی، فرودگاهی، جاده ای، آب، انرژی ...، گزارشاتی تهیه می کنند که رأی می آورند، بودجه می گیرند و اجرا می شوند. پنج یا ده سال بعد، وقتی مشخص می شود مقدار بار یا تعداد مسافر یک دهم پیش بینی بوده یا موقعیت سد مناسب نبوده هیچ مشاوری محاکمه نمی شود، خطاهای مهندسی اقتصادی، هنوز آسیب شناسی و جرم انگاری نشده است.

جمع بندی؛ از شهادت در دادگاه تا برآورد تقاضا در گزارش: پل سئونگسو نشان داد مهندسی که امضایش زیر گزارش خلاف واقع باشد، مقصر است. کره جنوبی با شخصی سازی مسئولیت، محرومیت ابدی و شفافیت دیجیتال، «شهادت کذب فنی» را مهار کرد. فرانسه با نهاد مستقل پیش ارزیابی و آلمان با پیوند سرمایه شرکت مهندسی مشاور به نتیجه پروژه، جلوی اتلاف منابع را گرفتند.

با کسری بودجه شدید کشور، پروژه های زیربنایی بزرگ با پیش بینی غلط شرکتهای مشاور، میتواند مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم را چندبرابر نماید و میتواند از سوی قوه قضائیه مانند جعل سند، تضییع بیت المال، ... منظور شود (و شروع مبارزه با رسانه ها).