از سراب معافیت تا واقعیت تحریم؛ چگونه مجوز X با نخستین ضربدر X1 محدود شد؟

حسن رضا صفری، رئیس هیئت مدیره انجمن مهندسی دریایی ایران، در گزارشی تحلیلی با همکاری پژوهشی سعید بهبد، روند صدور، محدود شدن و پیامدهای حقوقی، اقتصادی و دریایی مجوزهای عمومی X و X1 آمریکا را بررسی کرده است.

به گزارش تین نیوز،  این گزارش در حالی منتشر می شود که صدور مجوز عمومی X از سوی دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC) به عنوان یک گشایش کم سابقه برای تجارت انرژی ایران مطرح شد، اما جایگزینی سریع آن با مجوز X1 تنها ۱۵ روز بعد، پرسش های جدی درباره پایداری این معافیت و ماهیت واقعی آن ایجاد کرد.

 دفتر کنترل دارایی های خارجی وزارت خزانه داری آمریکا (OFAC) در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۶ مجوز عمومی X را صادر کرد؛ مجوزی که برخی تراکنش های مرتبط با تولید، فروش، تحویل و تخلیه نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآورده های نفتی با منشأ ایرانی را تا ۲۱ اوت ۲۰۲۶ مجاز اعلام می کرد.

بر اساس این مجوز، طیفی از خدمات مرتبط با زنجیره حمل ونقل و تجارت دریایی انرژی، از جمله پهلوگیری ایمن شناورها، خدمات ایمنی و سلامت خدمه، تعمیرات اضطراری، سوخت رسانی، راهنمایی کشتی، ثبت، پرچم گذاری، بیمه، کلاس بندی و عملیات نجات دریایی نیز در چارچوب تراکنش های ضروری و «لازمه و مقدمه واجب» فعالیت های مجاز قرار می گرفت.

با این حال، این گزارش نشان می دهد که مجوز X از ابتدا یک گشایش پایدار در ساختار تحریم ها نبود، بلکه استثنایی موقت در چارچوب موجود تحریم های آمریکا علیه ایران ایجاد می کرد؛ ساختاری که مؤلفه های اصلی آن همچنان برقرار باقی مانده بود.

در این گزارش تأکید شده است که فعالان اقتصادی، شرکت های کشتیرانی، بیمه گران و بانک ها نمی توانستند تنها بر مبنای متن مجوز X تصمیم گیری کنند؛ زیرا محدودیت زمانی کوتاه، امکان تغییر سیاست اجرایی آمریکا و ابهام در تفسیر برخی اصطلاحات حقوقی، همچنان ریسک های مهمی برای فعالیت های تجاری ایجاد می کرد.

این ارزیابی زمانی اهمیت بیشتری یافت که تنها ۱۵ روز پس از صدور مجوز X، آمریکا مجوز عمومی X1 را صادر و مجوز پیشین را لغو کرد. X1 نه تنها جایگزین حقوقی X شد، بلکه ماهیت آن را نیز تغییر داد؛ به گونه ای که امکان آغاز معاملات جدید مرتبط با نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآورده های نفتی ایران از میان رفت و تنها برخی اقدامات لازم برای جمع بندی معاملات پیش تر مجازشده باقی ماند.

در این تحلیل آمده است که صدور X1 نشان داد مجوز X بیش از آنکه نشانه تغییر پایدار در سیاست تحریمی آمریکا باشد، ابزاری موقت و وابسته به شرایط سیاسی بوده است. این تحول همچنین نشان داد که در حوزه تجارت انرژی و حمل ونقل دریایی، «امکان حقوقی موقت» الزاماً به معنای «قابلیت تجاری پایدار» نیست.

حسن رضا صفری در این گزارش تصریح می کند که هرگونه گشایش تحریمی باید علاوه بر متن حقوقی، از منظر ثبات سیاسی، امکان اجرای بانکی، پوشش بیمه ای، امنیت مسیرهای دریایی، زنجیره خدمات پشتیبان و ریسک های عملیاتی نیز ارزیابی شود.

این گزارش با عنوان «مجوز X آمریکا برای تجارت انرژی ایران؛ پیش بینی ها به وقوع پیوست، معافیتی کم سابقه با ابهام ها و پیچیدگی هایی هم سنگ نامش که خط خورد با نخستین ضربدر X1» در ادامه قابل دریافت است.

متن کامل این گزارش تحلیلی از اینجا قابل دریافت است.