صف های طولانی پمپ بنزین ها و دولت مردد در کاهش سهمیه یا افزایش قیمت؟
در حال حاضر بنزین سهمیه ای در ایران با قیمت ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد با نرخ های ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومان به هر ایرانی حدود ۱۰۰ لیتر در ماه عرضه می شود. این یعنی قیمت تمام شده ۱۰۰ لیتر بنزین برای هر ایرانی حدود ۲ دلار در ماه است این یعنی قیمت هر لیتر بنزین در بسیاری از کشورهای همسایه ایران معادل ده ها برابر قیمت بنزین ایران خواهد بود.
امیر دبیری مهر: این روزها که بنزین حداقل موقتا به مهمترین مسئله زندگی روزمره مردم ایران تبدیل شده واین اهمیت در صف های طولانی پمپ های بنزین خود را نشان می دهد٬ برای فهم مسئله بنزین در ایران باید چند عدد واقعی را مورد توجه قرار داد تا بتوان تصویر روشنی از این مشکل ترسیم کرد. مشکلی که اگر به زودی در ایران و با تدبیر حل نشود می تواند جرقه شعله ور شدن یک بحران بزرگ مانند ابان سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹) تبدیل شود.
ظرفیت تولید بنزین در پالایشگاه ها و پتروشیمی های ایران روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر است که در اثر جنگ تحمیلی ۴۰ روزه امریکا و اسراییل، به ۱۲۰ میلیون لیتر کاهش یافت و در هفته های اخیر تلاش شده به ظرفیت قبلی بازگردد.
(با ذکر این نکته که هزینه تمام شده بنزین تولید شده در پتروشیمی ها معادل بنزین وارداتی است)
اما مصرف بنزین به طور متوسط به بیش از ۱۳۲ میلیون لیتر در روز رسیده و در برخی روزها از ۱۴۰ میلیون لیتر هم عبور کرده است. تعطیلات زیاد در ایران و سفرهای مکرر مردم به ویژه به مناطق شمالی در افزایش این مصرف نقش مهمی دارد. این مسئله باعث شده ایران به خاطر شرایط اضطراری نه تنها صادرات بنزین را متوقف کند – که درآمدی بالغ بر ۳ میلیارد دلار در سال داشت- بلکه ۶ میلیارد دلار نیز برای واردات کسری بنزین بپردازد. واردات هم در حال حاضر به خاطر جنگ و محاصره دریایی دچار مشکل جدی شده است.
کمبود بنزین زمانی قابل فهم تر می شود که بدانیم به خاطر قیمت بسیار پایین بنزین در ایران، روزانه ۲ تا ۳ میلیون لیتر بنزین ازایران به خارج از کشور قاچاق می شود و این کار به یکی از سودآورترین مشاغل در مناطق مرزی تبدیل شده است که ارزش آن روزانه حدود ۲ میلیون دلار است که در قالب پول کثیف وارد چرخه اقتصاد می شود و خودش را در افزایش قیمت خانه و خودروهای لاکچری نشان می دهد.
به گفته فرهاد شهرکی نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس و طبق آمار ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، روزانه حداقل ۲۰ میلیون لیتر سوخت از کشور قاچاق می شود که ۹۰ درصد ان گازوئیل و ۱۰ درصد آن بنزین است.
در حال حاضر بنزین سهمیه ای در ایران با قیمت ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد با نرخ های ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومان به هر ایرانی حدود ۱۰۰ لیتر در ماه عرضه می شود. این یعنی قیمت تمام شده ۱۰۰ لیتر بنزین برای هر ایرانی حدود ۲ دلار در ماه است این یعنی قیمت هر لیتر بنزین در بسیاری از کشورهای همسایه ایران معادل ده ها برابر قیمت بنزین ایران خواهد بود.
برای مثال بنزین در ترکیه ۵۰ برابر گران تر از ایران است و قیمت بنزین در کویت که یکی از ارزان فروش ترین کشورها در عرضه بنزین است ۴۸ برابر ایران دارد.
بر همین اساس دولت ایران برای هر لیتر بنزین سهمیه ای، رقمی بیش از ۱۰۰ هزار تومان یا نیم دلار یارانه پنهان پرداخت می کند و با توجه به مصرف روزانه بنزین در ایران٬ ارزش یارانه پنهان بنزین روزانه به بیش از ۱۳ هزار میلیارد تومان معادل ۶۵ میلیون دلار می رسد. این موضوع باعث شده است یارانه بنزین به یکی از بزرگ ترین اجزای یارانه پنهان انرژی در اقتصاد ایران تبدیل شود و همواره در کانون بحث های مربوط به اصلاح ساختار بودجه و نظام یارانه ها قرار گیرد.
سیاست های پوپولیستی حاکم بر ایران به ویژه از ۲۰ سال پیش و عدم افزایش قیمت بنزین به طور تدریجی به گونه ای که اقتصاد ایران تاب آوری لازم را داشته باشد سیاستمداران را در وضعیت بحرانی و سختی برای تصمیم گیری در این خصوص قرار داده است .
این اعداد و ارقام مربوط به تولیدو مصرف و قیمت و قاچاق بنزین نشان می دهد ایران یا باید ظرفیت تولید بنزین را برای تامین روزانه ۱۲ میلیون لیتر کسری بنزین بالا ببرد یا مصرف را کاهش دهد.
به گفته مدیران ارشد وزارت نفت برای افزایش ظرفیت تولید پالایشگاهی در حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز، دست کم بیش از ۶ میلیارد دلار سرمایه و و حداقل ۶ سال زمان نیاز است و این یعنی ۳۶۰ میلیادر دلار سرمایه گذاری که با توجه به وضعیت کنونی سیاست خارجی و جنگ و آتش بس و محاصره و تحریم٬ تقریبا غیر ممکن است پس تنها راه حل پیش روی دولت مدیریت مصرف است .
برای اعمال مدیریت مصرف نیز باید به آمارها توجه کنیم.
سرانه مصرف بنزین در ایران ۴ لیتر در روز است یعنی یک لیتر بیشتر از متوسط جهانی. البته ۷۵ درصد مردم ایران در طراز جهانی یا کمتر بنزین مصرف می کنند اما ۲۵ درصد بسیار بیشتر از استاندارد جهانی بنزین مصرف می کنند که لزوما همه آنها نیز ثروتمند نیستند و برخی به خاطر نوع شغل و جغرافیا مجبور هستند تردد بیش از نرمال داشته باشند.
۲۵ میلیون خودروی در ایران وجود دارد که اکثرا پر مصرف و فاقد استانداردهای زیست محیطی هستند اما جالب اینجاست که ۴۵ درصد از ۱۵ میلیون خانواده ایرانی فاقد خودرو هستند و این نشان می دهد سوبسید بنزین بیشتر به نفع افراد و خانواده های پر مصرف و برخوردار از خودروی بیشتر است.
برهمین اساس دولت ایران تصمیم گرفته میزان دسترسی مردم به بنزین ارزان را محدود کند و بنزین بیش از سهمیه حدود ۱۱۰ لیتر در ماه را با نرخ بالاتری محاسبه کند.
محسن حاجی میرزایی، رئیس دفتر رئیس جمهور با صراحت گفته کسی که بیش از سهمیه خود بنزین بخواهد، باید قیمت بالاتری بپردازد این سخن روی دیگر گران سازی قیمت بنزین است هر چند هنوز نرخ بنزین آزاد نهایی و اعلان نشده اما از قیمت های ۱۰ ٬ ۱۵ و حتی ۳۰ و ۸۰ هزار تومانی هم سخنانی گفته شده است.
اما همه واقعیات در ادعاهای مقامات رسمی و آمارهای دولتی نیست مردم ایران نیز در واکنش به مباحث مربوط به بنزین حرف های مهمی دارند و همین باعث شده هنوز در خصوص سیاست های جدید بنزینی دولت قانع نشوند و دولت نیز به خاطر نگرانی از واکنش مردم هنوز نتوانسته تصمیم شفاف و قاطعی بگیرد.
مردم می گویند مصرف بالای بنزین صرفا ناشی از سفر های غیرضروری و مصرف طبقات ثروتمند برخوردار از چند خودرو نیست بلکه در بسیاری از موارد ناشی از آن است که فرد برای کسب درآمد ناچار به تردد زیاد است. ضمن اینکه خودروهای پرمصرف و بی کیفیت، انتخاب مصرف کننده نیست بلکه نتیجه سال ها فرسودگی ناوگان حمل و نقل عمومی و ناکارامدی مدیریت صنعتی در بخش خودروسازی در تولید خودروی کم مصرف و امتناع دولت از واردات خودروهای برقی بدون اخذ عوارض بالاست.
طبق گزارش های رسمی خودروهای فرسوده در ایران روزانه بیش از ۶۳ میلیون لیتر سوخت مصرف می کنند و جایگزینی آنها با خودروهای استاندارد می تواند حدود ۲۷ میلیون لیتر در روز بنزین و ۹ میلیون لیتر گازوئیل صرفه جویی ایجاد کند.
کارشناسان انرژی نیز می گویند اگر ریشه های افزایش مصرف، فرسودگی خودروها، مصرف بالای خودرو های تولید داخلی، ضعف حمل و نقل عمومی و رشد تقاضای سفر همچنان باقی بماند با کاهش سهمیه مشکل بنزین کشور حل نخواهد شد و ناترازی بعد از مدتی دوباره بازگردد.
مردم بر این باور هستند که کاهش سهمیه بنزین در واقع تفاوت چندانی با افزایش قیمت بنزین ندارد و وقتی بنزین سهمیه ای برای مصرف کافی نباشد مردم مجبور می شوند از بنزین آزاد استفاده کنند و این مسئله موجب افزایش گرانی کالاها و تشدید فشار اقتصادی بر مردم خواهد شد.
به دلیل همین نگرانی ها، دولت تصمیم گرفته تا پایان شهریور تغییری در سهمیه ها و قیمت بنزین ایجاد نکند اما در نیمه دوم سال چاره ای جز کاهش سهمیه ها نخواهد داشت.
اما تعیین قیمت بنزین آزاد مسئله ای است که می تواند در افکار عمومی اثرات متفاوتی بگذارد اگر قیمت اعلامی قابل تحمل باشد دولت توانسته از این گردنه خطرناک عبور کند اما اگر قیمت اعلامی خارج از تاب آوری مردم باشد می تواند نقطه آغازی برای اعتراضات جدید در ایران باشد اعتراضاتی که ریشه های متنوعی دارد اما بنزین استعداد شروع آن را دارد.
اینجاست که قیمت گذاری بنزین در ایران به یک امر مهم سیاسی و اقتصادی و امنیتی تبدیل خواهد شد.
