فراهم سازی بستر مناسب حمل و نقل ریلی؛ زمینه ساز رقابت پذیری بخش
وبلاگ تین نیوز، مجید بابایی | در طول سالیان اخیر در وصف مزایای حمل و نقل ریلی مطالب بسیاری نگاشته شده، از نقش آن بر توسعه اقتصادی کشور گرفته تا مزیت ایمنی و مصرف پائین انرژی مقالات بسیاری تدوین گردیده است. در تدوین برنامه های توسعه کشور همواره بخش ریلی از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و تصویب قوانین متعدد در حمایت از توسعه حمل و نقل ریلی خود گواه این مدعاست. در کنار اشاره به مزایای بخش به مشکلات و چالش های آن نیز به تفصیل پرداخته شده است. وضعیت بخش ریلی در حد وجود بحران در گردش مالی بخش به تصویر کشیده شده و عالی ترین مقامات کشوری از وزیر راه و شهرسازی گرفته تا
نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز در این خصوص دیدگاه های کاملا مثبت و مشابه ای دارند.
همواره نقش بخش خصوصی در توسعه حمل و نقل ریلی به عنوان یگانه راه پیش رو مدنظر بوده و در راستای حل موانع فرایند خصوصی سازی تعابیری حداکثری از سوی وزیر محترم راه و شهرسازی از جمله اینکه "دولت حق ندارد رقیب بخش خصوصی باشد" و یا اینکه " دولت باید در ابتدا لیستی از کارهایی که نباید انجام دهد تهیه کند زیرا به نظر می رسد بدون بازنگری در ماموریت های دولت، خصوصی سازی اتفاق نمی افتد" و یا اینکه " نوعی بازنگری در رابطه میان دولت و بازار نیاز است" به کارگرفته می شود. از سویی دیگر اهداف و برنامه های تدوین شده در راستای افق چشم انداز همگی حکایت از انتظار معنادار
نظام از بخش ریلی کشور دارد. تمرکز بر رشد سهم بخش ریلی در هر دو حوزه بار و مسافر به ترتیب به میزان 30 و 18 درصد یکی دیگر از اهداف بلند پروازانه ایست که تحقق آن منوط به حرکت در دو مسیر متفاوت است:
1) فراهم نمودن بستر مناسب حمل و نقل متکی بر توانمندی های درون بخشی
2) فراهم نمودن بستر رقابتی برای بروز استعدادهای ذاتی و توانمندی های بخش ریلی متکی بر اصلاحات برون بخشی
برابر اهداف برنامه پنجم توسعه کشور در پایان سال 94 حمل و نقل ریلی به ترتیب متعهد به جابجایی 88 و 50 میلیون تن- نفر بار و مسافر است در حالی که در پایان سال 91 به ترتیب 34 (38 درصد) و 27 (54 درصد) میلیون تن- نفر محقق گردیده است و با ادامه روند فعلی به نظر نمی رسد دستیابی به اهداف مذکور به سادگی امکان پذیر باشد. این در حالیست که عملکرد فوق الذکر در شبکه ای به طول 10500 کیلومتر و با بهره گیری از حدود 21000 دستگاه واگن باری، 1500 دستگاه واگن مسافری و بالغ بر 430 دستگاه لکوموتیو در سرویس تحقق یافته است و لذا تحقق اهداف برنامه پنجم در نگاه اولیه به معنی نیاز به تامین حدود دوبرابری ناوگان ریلی
می باشد.
بدیهی است که تامین این حجم از ناوگان جدا از اینکه چگالی شبکه را به شدت افزایش داده و منجر به کاهش سیر متوسط خواهد گردید، نیازمند طی فرایند مالی، فنی و مدیریتی سطح بالا بوده و از نقطه نظر توجیهات اقتصادی نیز جای تامل فراوان دارد چرا که عملا علاوه بر وجود موانع جدی پیش روی بخش خصوصی در تعامل سازنده با بخش دولتی، سازوکارهای موجود در به کارگیری قواعد بازار نیز از چابکی و انعطاف لازم برخوردار نمی باشد. درآمد حاصل از سیر متوسط روزانه 50 کیلومتر واگن های باری پاسخگوی هزینه های فزاینده بخش نیست و در عمل تامین ناوگان جدید از سوی بخش خصوصی با توجه به افزایش چشمگیر قیمت
خرید ناوگان دور از واقعیت و انتظارات اقتصادی ایشان است. در بخش مسافری نیز موضوع به همین منوال بوده و عدم تناسب درآمد و هزینه ها که ناشی از انجماد تکلیفی تعرفه ها از سوی دولت می باشد افق روشنی را پیش روی بخش ننهاده است.
به نظر می رسد این کلاف سردرگم حاصل سالها بی برنامگی در هر دوحوزه اشاره شده یعنی فراهم نبودن بستر مناسب در داخل بخش به دلیل بهره وری پائین و عدم توجه به رفع گلوگاه های اصلی شبکه فعلی از یک سو و مخدوش بودن فضای رقابتی در خارج از بخش به نفع حمل و نقل جاده ای است. اما حتی با نگاهی نسبتا خوشبینانه به فرض فراهم شدن شرایط رقابتی بین ریل و جاده از طریق یکسان سازی تعرفه دسترسی و بازگرداندن بخشی از منافع ناشی از صرفه جویی های حمل و نقل ریلی از جمله درمصرف سوخت به بدنه ریلی کشور و همچنین اتخاذ رویکردی مبتنی بر سازوکارهای بازار، تبعات مثبت ناشی از اقدامات مذکور جه خواهد بود؟
بخشی از این تبعات می تواند موارد ذیل باشد:
1) کاهش جدی نسبت تعرفه ریلی به جاده ای
2) افزایش تقاضا و تمایل صاحبان کالا در استفاده از حمل و نقل ریلی در انواع بارهای انبوه و حتی تجاری
3) آزادسازی تدریجی تعرفه بخش مسافری متناسب با کشش بازار
4) افزایش منفعت بخش خصوصی مالک ناوگان و تمایل به بازگرداندن منافع حاصله در چرخه مثبت سرمایه گذاری
در اینجا این سوال مهم مطرح است که در صورت تحقق شرائط فوق آیا مجموعه عوامل موثر در استفاده مناسب از شبکه ریلی کشور شامل خط، ناوگان و نظام بهره برداری موجود آمادگی لازم برای پذیریش تقاضای مضاعف و ترافیک مازاد را به نحوی که همزمان منجر به افزایش بهره وری و سرعت بازرگانی باشد را داراست؟
اما عوامل تاثیرگذار بر پائین بودن بهره وری در حمل و نقل ریلی کدامند؟ چرا علی الرغم ساخت حدود 1500 کیلومتر خطوط ریلی جدید طی 5 سال منتهی به سال 91، تاثیر آن در رشد عملکرد جابجایی بار و مسافر چندان ملموس نبوده است؟ این در حالی است که مطالعات صورت گرفته در حوزه ظرفیت و ترافیک شبکه موجود طی سالیان اخیر تاکید بر اولویت رفع گلوگاه های شبکه موجود داشته است. اینکه بالغ بر 70 درصد بار حمل شده در 30 درصد شبکه صورت می گیرد خود گواه این مدعاست. دوخطه کردن، سیگنالینگ و ... در آن بخش از خطوط ریلی که با ترافیک بالا امکان جذب بار و مسافر جدید را ندارند می تواند با هزینه و زمان به مراتب
کمتر و در عمل اجرائی تر بخش ریلی را در تحقق اهداف خود یاری نماید. چرا باوجود آمادگی بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری در ارتقای کمی و کیفی تجهیزات تخلیه و بارگیری از جمله بارکو بندرعباس همچنان در این بخش دچار نقائص و کمبودهای جدی هستیم.
باوجود اهمیت راه اندازی قطارهای باری برنامه ای به دلیل فرصت سوزی های صورت گرفته توفیق چندانی در این ارتباط نداشته ایم و در عمل عدم حساسیت لازم از سوی عوامل سیر و حرکت به مدت زمان توقف در پست های بازدید و رسیدن قطار به مقصد نارضایتی جدی صاحبان کالا و ایجاد فضای عدم اعتماد بین ذینفعان را به همراه داشته است. عدم واگذاری آندسته از فعالیت هایی که می تواند توسط بخش خصوصی به شکلی روان و کاراتر انجام گیرد از جمله واگذاری لکوموتیوها و دپوهای تعمیراتی، راه اندازی قطار کامل و واگذاری مسئولیت بخشی از امور سیر و حرکت در مسیرهای مشخص که در راستای چابک سازی بخش ریلی موثر خواهد
بود نیز از موضوعات مهمی است که امید می رود در دوره جدید مدیریتی راه آهن به شکلی منطقی بدان پرداخته شود.
متاسفانه تبعات ناشی از وجود مشکلات فوق الذکر در عمل شاخص های عملکردی بخش را در سطح پائینی نگهداشته و امکان استفاده از پتانسیل های بالقوه و بالفعل را به بخش نمی دهد. امروز بخش ریلی کشور در مسیر رشد خود در حلقه معیوبی گرفتار شده که برون رفت از آن مستلزم توجه جدی به اصلاحات درون بخشی است. این امر نه تنها به معنای صرف نظر کردن از حقوق واقعی بخش ریلی در ایجاد شرائط عادلانه رقابتی بین ریل و جاده نیست بلکه باید بیش از پیش و با بهره گیری از تمامی امکانات بر موضع حقه خود پافشاری نمود اما همزمان بپذیریم که نباید از اصلاح درونی، چابک سازی بخش و ارتقاء بهره وری در بخش
ریلی غافل گردیم. راه اندازی اتاق فکر حمل و نقل ریلی که به همت مدیریت جدید راه آهن صورت گرفته است قطعا در این راه می تواند بسیار تاثیرگذار و نتایج مثبتی را در میان مدت به همراه داشته باشد.