◄ تحقیقات و پژوهشهای کاربردی اثر بخش در سازمان
وبلاگ تین نیوز، سعید قصابیان |
الف) به نظر من پژوهش یک موجود تقاضا محور است. یعنی اگر برای آن تقاضا وجود نداشته باشد شکل نمی گیرد و رشد نمی کند. بعضی از دوستان تصور می کنند پژوهشگران می توانند مثل بقیه کاسبی ها تبلیغ کنند و برای خودشان بازار ایجاد کنند و مثلاً شرکت ها و سازمانها و وزارتخانه ها را قانع کنند که نیاز به پژوهش هست. بعضی عنوان می کنند که تحقیقات باید "خلق بازار" کند. به همین بهانه هم ممکن است بروند و از دولت بودجه و پول هم بگیرند. به نظرم این روش به نتیجه نمی رسد و بودجه ها ضایع می شوند. اگر شرکت و سازمان و وزارتخانه خلاء پژوهش را احساس نکند چطور می شود او را نصیحت
کرد که تو اشتباه می کنی و نیازمند پژوهش هستی؟
ب) اینکه می بینیم مرکز تحقیقات وزارت راه و مرکز تحقیقات راه آهن و مرکز تحقیقات هواپیمائی و مرکز تحقیقاتی وابسته به دانشکده راه آهن و خود دانشکده و دانشکده هوائی و بقیه جان می کَنَند اما نمی توانند در خدمت صنعت و توسعه تکنولوژی باشند این است که صنعت اساساً تشنه محصول آنها ( = پژوهش) نیست. صنعت کشور، دانش و فن مورد نیازش را اکثراً از خارج وارد می کند. نفت می فروشد و خط مونتاژ وارد می کند. لابد واردات فناوری و دانش ارزان تر از تولید آن در داخل تمام می شود. در اینجا مجال ورود به این بحث نیست.
اتفاقی که عملاً رخ می دهد این است که صنعت کار خودش را می کند و مرکز تحقیقات به عنوان چرخ پنجم آویزان آن است. از کجا معلوم است که مرکز تحقیقات چرخ پنجم است؟ از اینجا که اگر آن را از سازمان حذف کنیم سازمان باز هم به کار خودش ادامه می دهد. مثال بارزش همین مرکز تحقیقات راه آهن خودمان. حیات و ممات راه آهن معطل مرکز تحقیقات نیست. اما حیات و ممات راه آهن معطل مثلاً اداره کل نیروی کشش است تا کشنده ها را آماده به سرویس نگه دارد.
حتما خواهید گفت اگر مرکز تحقیقات وجود داشته باشد می تواند به اداره کل نیروی کشش کمک کند تا کارش را بهتر انجام دهد اما خودمان را گول نزنیم در عالم واقع چنین چیزی رخ نداد.
پ) بیائید جور دیگر نگاه کنیم. وقتی برای پژوهش و تحقیقات در یک سازمان ( شرکت، کارخانه، اداره، وزارتخانه و . . .) متولی تعیین می کنیم بلافاصله همه ارکان آن مجموعه دست از تحقیق و پژوهش می کشند و به امور روتین مشغول می شوند و تحقیق و پژوهش در یک نقطه از سازمان متمرکز می شود. به نظر من تمرکز بزرگترین آفت برای پژوهش و تحقیق است. به جای تمرکز باید در فکر توزیع و پخش کردن تحقیقات در کل سازمان باشیم. بجای اینکه انجام ماموریت سازمان یک متولی و انجام پژوهش و تحقیق متولی دیگری داشته باشد، هر دو باید تواماً توسط همان کسی انجام شود که اجرای ماموریت سازمان
به او واگذار شده است. باید اجازه دهیم همه ارکان سازمان در امور محوله خودشان تحقیق و پژوهش کنند.
آیا معنی عبارت بالا این است که باید مراکز تحقیقاتی را تعطیل کنیم؟ پاسخ این قلم منفی است به شرطها و شروطها. بجای تعطیل کردن مراکز تحقیقاتی باید وظائف آنها را باز تعریف کرد و قبل از آن باید پژوهش و تحقیقات را تعریف کنیم: هر فرایندی که تدبیر کند برای اینکه ماموریت سازمان با کیفیت بالاتر و هزینه کمتری محقق شود در حیطه پژوهش کاربردی قرار می گیرد. مطابق این تعریف کار مرکز تحقیقات این است که به سازمان کمک کند که "امروز" ش بهتر از" دیروز" ش باشد. این شرط لازم است برای توجیه حضور مرکز تحقیقات در سازمان اما کافی نیست.
به نظر من مراکز تحقیقاتی نباید تحقیق کنند بلکه باید تحقیق را در ارکان سازمان تسهیل کنند. مراکز تحقیقاتی در سازمانهای مختلف و دانشگاه های کاربردی مانند دانشکده راه آهن و دانشکده آب و برق و دانشکده هوائی مُسهِل هستند. اعلام نیاز و طرح موضوعات و عناوین پژوهشی و تحقیقاتی باید از سمت واحدهای اجرائی صادر شوند. کار دانشگاه و مرکز تحقیقات از این پس شروع می شود: کمک به واحد اجرائی برای یافتن پاسخ سوالش و رفع نیازش.
اگر هر واحد اجرائی خودش به پژوهش احساس نیاز نکند با بخشنامه و تهدید مقام عالی سازمان نمی توان پژوهش را به زور به خوردش داد. اصلا فرقی نمی کند که این واحد اجرائی چه کاره است. آبدار خانه، حراست، کارگزینی، امور قرار دادها، مهندسی، خط تولید، کنترل کیفیت، بازاریابی، آی تی، روابط عمومی و . . . .
ت) اما سوال اصلی اینجاست که در چه صورتی یک سازمان متقاضی پژوهش می شود و به آن احساس نیاز می کند؟ پاسخ من این است که تنها در صورتی که بقای سازمان در تهدید باشد و سازمان مجبور باشد بهتر از دیروز باشد، پژوهش اجتناب ناپذیر می شود.
سوال مکمل این است که چه چیزی موجودیت سازمان را تهدید می کند؟ پاسخ من "رقیب" است.سازمانی که بقایش از سوی رقیب تهدید نشود هیچگاه نیازی نخواهد داشت که بهتر از دیروز باشد و لذا به پژوهش کاربردی نیاز پیدا نخواهد کرد.رقیب گرچه دشمن است و بلای جان، اما وجودش لازم است و واجب.هر جا رقابت باشد پژوهش هم هست. پیشرفت هم هست. احتمال بقا هم بیشتر است.این هم شرط لازم دوم برای توجیه حضور مرکز تحقیقات در سازمان.
یک مثال دم دست، راه آهن دولتی ایران است.ضمن ادای احترام به دوستان راه آهنی باید قبول کرد که این شرکت از تداوم بقای خودش نگران نیست. اگر آسمان به زمین هم بیاید در ساختار اداری دولت جایگاه آن محفوظ است و تهدیدی را بر ادامه حیات خود احساس نمی کنند.پس چه دلیلی برای بهبود مستمر؟ چه دلیلی برای بهتر شدن؟ چه دلیلی برای تحقیق و پژوهش؟ چه نیازی به مرکز تحقیقات؟ مگر در آن هشت سال که راه آهن مثل مار در زمستان خشکش زده بود و هیچ حرکتی نمی کرد کسی ادامه حیاتش را زیر سوال برد؟ آیا کسی به آن خرده گرفت؟
این ویژگی را به راحتی می توان به هر دستگاه و هر سازمان و شرکت اعم از خصوصی و دولتی و نیمه دولتی و ربع دولتی که "تضمین بقا" دارد تعمیم داد. بانک های دولتی، فولاد سازی، واگن سازی، شهرداری ها، تیم پرسپولیس، رادیو و تلویزیون، هما، روزنامه کیهان و . . . .
مثال نقض: شاهد هستیم که هر کدام از خودرو سازان معتبر بین المللی از سوی انبوهی از رقبا به چالش کشیده می شوند. یک لحظه غفلت از رقبا همان و نابودی همان. پیشی گرفتن میزان فروش خودرو ساز برتر در بازار چین نسبت به دومی در حد چند دهم درصد است. می بینیم که پرچمداری بیشترین فروش در هر بازار، پیوسته دست به دست می شود. قیمت بدلیل وجود رقابت محدود می شود و نه به دستور دولت ها. سایه مرگ بر سر همه هست. شرکت هایی که نتوانند در این رقابت دوام بیاورند بعضا منحل و عمدتا توسط قوی ترها بلعیده می شوند. این شرکت ها ناچارند همواره تکنولوژی، شیوه مدیریت، روش تبلیغات و سطح خدمات به مشتری را به
روز نگه دارند. ناچارند بهتر از رقیب باشند، پس محکوم هستند به تحقیق و پژوهش.
شرایط این خودروسازان را با همتایان وطنیشان مقایسه کنید. دولت با وضع تعرفه های بالا رقبا را از میدان به در کرده است و اسمش را گذاشته حمایت از تولید ملی. دولت عملاً بقای دو خودرو ساز انحصاری را تضمین کرده است. مشتری پشت در کارخانه صف می بندد برای خرید. در این شرائط چه نیازی به ارتقاء کیفیت؟ چه نیازی به کاربست آخرین تکنولوژی؟ چه نیازی به پایین آوردن قیمت؟ چه نیازی به نفوذ در بازار خارج؟ چه نیازی به بهبود خدمات پس از فروش؟ و لذا چه نیازی به تحقیق و پژوهش؟
ث) به نظر من دولت به بیراهه می رود. اعلام می کند که سهم پژوهش از تولید ناخالص کمتر از 0.5 درصد است و وعده می دهد که می خواهد آن را به 3 افزایش دهد. شورای " عتف (شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری ) " را عَلَم می کند که جزئی از بدنه فَشَل و نا کار آمد دستگاه اداری دولت است.علی الظاهر توزیع اعتبارات تحقیقاتی را به آن واگذاشته اند و همچنین نظارت را.نظارتی که هیچگاه درست و درمان انجام نمی شود و دستگاه ها بصورت خود مختار اعتبارات را هزینه می کنند و سازمان مدیریت و برنامه ریزی عملاً در تخصیص اعتبارات این شورا را به حساب نمی آورد.
ج) از آنجا که من جوان هستم و آرزو بر جوانان عیب نیست اجازه بدهید آرزوئی بکنم و شما آمین بگوئید.بیایید دست به دعا برداریم و ابتدا آرزو کنیم که دولت دست از توزیع اعتبارات تحقیقاتی بر دارد و از خیر تحقیق و پژوهش در دستگاههای اجرائی بگذرد و بودجه را ضایع نکند. به جای توزیع پول، به کار اصلی خودش یعنی تدبیر و برنامه ریزی و سیاست گذاری بپردازد.دوم آرزو کنیم که ای کاش دولت دست از انحصار و قیمت گذاری بردارد و بازار را به حال خودش بگذارد و تعیین قیمت را به رقابت فعالان اقتصادی وا بگذارد.فعالان اقتصادی که دولتی نباشند و به دور از امتیازات ویژه.
اگر این دو آرزوی من محقق شوند فردا که از خواب برمی خیزیم انشاالله مشاهده خواهیم کرد که رقابت بین عناصر بخش خصوصی بالا گرفته و آنها از نان شب زده اند تا تحقیق و پژوهش کنند و محصولشان را بهبود بدهند و رقیب را کنار بزنند. بدون آنکه دولت ریالی هزینه کرده باشد.اسم این را میشود گذاشت پژوهش کاربردی اثر بخش.
جناب آقای مهندس قصابیان با سلام در ارتباط با مطالب ارائه شده جنابعالی باید بگویم که حتما مطالب ارائه شده از سر دلسوزی و ارادتی است که به تحقیق و پژوهش دارید ولی حتما در جریان نیستید که ۷۰ درصد پروژه هایی که در مرکز تحقیقات راه آهن انجام می شود اعلام نیاز و طرح موضوعات و عناوین پژوهشی و تحقیقاتی است که از سمت واحدهای اجرائی صادر می شوند. اما مشکلاتی در امر تصویب تا انجام پروژها در خصوص تامین اعتبار و انتخاب مشاور و بستن قرارداد مطالعه و جمع آوری گزارشها جهت اخذ نظر ناظرین و … وجود دارند که اصولا به طول انجام پروژه اضافه می نماید و ارزش کار را به لحاظ اینکه در زمان مناسب خاتمه نمی یابد می کاهد اما پروژه های این مرکز برای راه آهن گره گشا و نیز توسعه ای بوده و نمونه های فراوانی از آن در مرکز موجود بوده و هست.
سلام عین واقعیت است. دست مریزاد. علیرغم همه خواسته های روش و شفاف متاسفانه افق روشنی در دست برداشتن تفکر دولتی از اداره اقتصاد و ایجاد رقابت و رفع انحصار و به رسمیت شناخته شدن مکانیزم های بازار دیده نمی شود