برقی یا پرسرعت؛ کدام خطآهن بهصرفه است؟
تیننیوز| برقی کردن ۴هزار کیلومتر خطآهن یکی از مهمترین برنامههای راهآهن ایران برای دستیابی به اهداف چشمانداز ۱۴۰۴ است. برقیسازی یکی از مهمترین راهکارهای افزایش حمل ریلی بار و مسافر در همه دنیاست و ایران نیز تلاش دارد به جرگه دارندگان راهآهن پرسرعت بپیوندد.
بالاترین سرعت سیر قطار در ایران در حال حاضر ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت و مربوط به قطار مسافری تهران ـ مشهد است اما ایران قصد دارد نخستین راهآهن برقی کشور را در همین مسیر بهعنوان پرترددترین مسیر مسافری کشور راهاندازی کند.
برقیسازی مسیر تهران ـ مشهد در بهمن ۹۴ با حضور رییسجمهور کشور در ایستگاه راهآهن مشهد کلید خورد. سرعت سیر خطآهن برقی تهران ـ مشهد ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت پیشبینی شده و برخی کارشناسان معتقدند این سرعت، سرعت مطلوبی نیست و باید از همین حالا که در مرحله برقی کردن خطآهن تهران ـ مشهد هستیم، سرعتهای بالاتر را در دستور کار قرار دهیم. از سوی دیگر مسئولان میگویند برقی یا پرسرعت کردن هر کدام شرایط خاصی دارد.
غلامرضا پیرهادی، کارشناس دادگستری در حوزه حملونقل ریلی نیز چنین نظری دارد. او در این زمینه توضیح میدهد: سرعت ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت چندین دهه پیش در کشورهای دیگر برای قطار پرسرعت استفاده میشده و سرعت بالایی به شمار نمیرود بنابراین در برقیسازی خط تهران ـ مشهد (و سایر خطوط در آینده) باید از هماکنون بهدنبال سرعتهای بالاتر و سرعتهای سیر متداول در خطوط برقی جهان باشیم تا در سالهای آینده نیاز به دوبارهکاری و افزایش سرعت این خطوط نداشته باشیم.
در واقع تاکید این کارشناس بر این است که باید از هماکنون در مسیر تهران ـ مشهد در پی قطار پرسرعت باشیم. او یادآوری میکند که خطوط پرسرعت را میتوان برای قطارهایی با سرعت پایین نیز استفاده کرد بنابراین اگر اکنون زیرساخت ریلی این مسیر تبدیل به زیرساخت قطار پرسرعت شود الزامی به افزایش سرعت قطارها نیست اما این مزیت را دارد که در سالهای آینده، در صورت نیاز به سرعتهای بیشتر نیازی به بازسازی خطوط نداریم.
برقی کردن خطوط ریلی با تغییر زیرساختها نیز همراه است اما ضرورتی به تغییر همه زیرساختها نیست و میتوان از خطوط موجود هم استفاده کرد. به گفته پیرهادی، برای این کار فقط لازم است خطوط برق فشار قوی (مانند آنچه در اتوبوسهای برقی استفاده میشود) در خطوط نصب و راهاندازی شود.
این کارشناس یادآوری میکند که در ایران، با توجه به سرعت درنظر گرفته شده برای قطار برقی (۲۰۰کیلومتر در ساعت) به نظر میرسد به صرفهتر آن باشد که از همین ناوگان فعلی در خطوط برقی نیز استفاده شود اما درباره زیرساختها بهتر آن است که خطوط از ابتدا و متناسب با خطآهن برقی، برای سرعتهای بالا ساخته شوند. در واقع تاکید این کارشناس حرکت همزمان به سوی برقیسازی و قطار پرسرعت است.
دلایل به صرفه بودن قطار برقی
انتقاد پیرهادی درباره سرعت پایین درنظر گرفته شده در برقیکردن راهآهن تهران ـ مشهد را با یکی از مدیران راهآهن کشور در میان گذاشتیم و او در پاسخ به «گسترش تجارت» توضیح داد که برقیکردن این مسیر به صرفهتر است.
وحید علیقارداشی، مدیرکل دفتر مهندسی و نظارت بر تاسیسات زیربنایی راهآهن در پاسخ به این پرسش که چرا همزمان با برقی کردن مسیر تهران ـ مشهد روی پرسرعت کردن این خطآهن کار نمیشود، گفت: فرآیند ارتقای خط (برقی کردن یا پرسرعت کردن) تابعی از شرایط موجود خط است به عنوان نمونه اگر بخواهیم خط تهران ـ همدان را ارتقا دهیم شرایط اولیه این خط به ما اجازه میدهد تا سرعت سیر ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت این خط را ارتقا دهیم اما در مسیر تهران ـ مشهد اگر بخواهیم سرعت سیر ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت را اعمال کنیم میزان تغییرات لازم به اندازهای است که بهتر است خط جدید بسازیم.
او یادآوری میکند که در نُرم بینالمللی هم حداکثر سرعت در ارتقای خط، ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت است و وقتی قرار باشد سرعت بالای ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت اعمال شود، دیگر نباید خط را آپگرید کرد بلکه دوباره یک خط جدید ساخته میشود.
با توجه به این توضیح علیقارداشی، این پرسش مطرح میشود که آیا به صرفهتر نبود خطآهن تهران ـ مشهد به جای برقی شدن، پرسرعت شود یعنی از ابتدا خط پرسرعت در این مسیر احداث شود؟
مدیرکل دفتر مهندسی و نظارت تاسیسات زیربنایی راهآهن در پاسخ به این پرسش میگوید: مطالعات نشان میدهد ارتقای سرعت با برقیسازی (به جای ساخت خطآهن پرسرعت) در این مسیر به صرفهتر است. یک دلیل این مسئله آن است که این پروژه نخستین تجربه برقیسازی در ایران است و با این برقیسازی، فناوری ارتقای خطوط و برقی کردن را در کشور بهدست خواهیم آورد.
از سوی دیگر به گفته علیقارداشی، مسیر تهران ـ مشهد بیشتر میزبان سفرهای زیارتی است و بیشتر مسافران این مسیر دغدغه زودتر رسیدن ندارند در حالی که در مسیری مانند تهران ـ اصفهان، بیشتر سفرها کاری و زمان عنصری مهم برای مسافران است. به گفته او، تفاوت در هدف سفرها میتواند از عوامل تعیینکننده در شیوه ارتقای خطوط ریلی باشد.
در برقیسازی خطآهن میتوان از ناوگان دیزلی موجود استفاده کرد و فقط لازم است لکوموتیوهای کشنده به این واگنها افزوده شود. از نظر مدیرکل دفتر مهندسی و نظارت تاسیسات زیربنایی راهآهن همین مسئله میتواند یک مزیت برای ما باشد زیرا از همین ناوگان موجود برای خط برقی تهران ـ مشهد استفاده خواهیم کرد و میتوانیم از لکوموتیوهای کشندهای که از قدیم داریم نیز در این خط بهره گیریم. بنابراین نیازی به هزینه کردن برای ورود واگنهای جدید به خط نیست.
پیرهادی، کارشناس ریلی نیز این مسئله را تایید میکند و میافزاید: البته باید این نکته را درنظر گرفت که در حال حاضر بیش از نیمی از ناوگان ریلی کشور عمر بالای ۲۰سال دارد و شاید استفاده از این ناوگان در خطوط برقی بهصرفه نباشد.
مسئولان راهآهن میگویند خط برقی تهران ـ مشهد نیاز به ۷۰ لکوموتیو برقی دارد و در همین زمینه به تازگی قراردادی بین شرکت مپنا با شرکت زیمنس آلمان امضا شده است.
این لکوموتیوهای برقی در واقع همان کشندههایی هستند که به ناوگان موجود در مسیر تهران ـ مشهد افزوده خواهند شد.
افزایش بهرهوری ناوگان با برقیکردن
آنچه علیقارداشی درباره به صرفه بودن برقیسازی به جای تبدیل خطآهن معمولی به خطآهن پرسرعت در مسیر تهران ـ مشهد میگوید را یکی از کارشناسان ریلی کشور بیشتر توضیح داده است.
عباس قربانعلیبیک، تفاوت اساسی میان راهآهن برقی و دوخطه قائل میشود و در این زمینه توضیح میدهد: در راهآهنهای معمولی در صورتی که ترافیک بالا نباشد ابتدا مسیر به صورت یکخطه، سپس دوخطه و درنهایت برقی میشود و حداکثر سرعت در راهآهنهای برقی ۲۰۰ تا ۲۵۰ کیلومتر در ساعت است.
به گفته او در مقابل، راهآهنهای پرسرعت که سرعت عملیاتی آنها بیش از ۲۵۰ کیلومتر بر ساعت است مسیرهایی هستند که از ابتدا به صورت دوخطه و برقی طراحی و ساخته میشود و سرعت عملیاتی این راهآهنها در جهان به بیش از ۳۵۰کیلومتر در ساعت افزایش یافته است.
او با تاکید بر اینکه اولویت پرسرعت یا برقیسازی در هر خط باید بهطور جداگانه بررسی شود، تایید میکند که برای مسیر تهران ـ مشهد، برقیسازی مناسبتر است. او میگوید: این مسیر یک مسیر خوب، طولانی و پرتردد و بهدلیل دوخطه بودن، مسیر فعلی آن مناسب است بنابراین بهتر است ابتدا این راهآهن، برقی شود. با این اقدام با هزینه معقول نتایج بسیار درخشانی در کوتاهمدت حاصل خواهد شد.
این در حالی است که به گفته قربانعلیبیک در راهآهن تهران ـ اصفهان، مسیر فعلی که به ایستگاه جنوب اصفهان با فاصله زیاد منتهی میشود مسیر مناسبی نیست و بخش عمدهای از این مسیر یک خطه است.
بنابراین برقی کردن این مسیر نتایج مطلوبی در پی نخواهد داشت و بهتر آن است که در این مسیر یک راهآهن پرسرعت مستقل و جدید احداث شود. از نظر این کارشناس، با برقی کردن خط آهن تهران ـ مشهد بهرهوری لکوموتیو تا ۴ برابر و بهرهوری واگن مسافری تا ۳ برابر امکان افزایش دارد.
سخن آخر...
بر اساس آنچه کارشناسان میگویند اولویت برقی کردن یا احداث خط پرسرعت را خطوط ریلی و شرایط جغرافیایی، مسافری و طول آنها تعیین میکند. پاک بودن مهمترین ویژگی قطار برقی و کاهش چشمگیر زمان سیر شاید مهمترین ویژگی قطار پرسرعت باشد که این ویژگیها نیز میتواند در تعیین اینکه باید به کدامسو گام برداریم تعیینکننده باشد.
به هر حال ایران قصد دارد هر دو مسیر برقیسازی و راهاندازی قطارهای پرسرعت را طی کند و آنطور که مسئولان میگویند تا سال ۱۴۰۴ قرار است ۴ هزار کیلومتر خطآهن برقی و ۱۷۰۰ کیلومتر خطآهن پرسرعت در کشور داشته باشیم.
با سلام و تشکر
گزینه دیگر تهران اصفهان که اکنون انتخاب آن دیر شده است، احداث دوخطه معمولی با سرعت ۱۶۰ در همین مسیر بود
بر اساس استاندارد UIC 705 خطوطی که ما برای سرعت ۱۶۰ میسازیم، قابلیت سرعت ۲۳۰ و حتی بالاتر را دارند که بعنوان نمونه با همین استاندارد در اتریش قطارها با سرعت ۲۵۰ سیر میکنند
با این گزینه، با هزینهای که تاکنون شده پروژه تمام میشد و زمان سیر قطارهای اصفهان با قطارهای خودکشش به کمتر از ۲.۵ ساعت میرسید