یک سال زمان برای افزایش قیمت بنزین و تغییر نرخ آزاد سوخت

علی سرزعیم: بالاخره بعد از یک سال کار «کارشناسی» تصمیم ساده ای در مورد بنزین گرفته شد و آن اینکه نرخ آزاد از 3000 تومان به 5000 تومان افزایش یابد.

کاملا واضح است که این تصمیم نیاز به یک سال کار کارشناسی نداشت و رئیس جمهور در هنگام شروع کار به شخصه می توانست این تصمیم ساده را بگیرد. لذا نه تصمیم پیچیده ای بود که تحلیل و طراحی بخواهد نه تصمیم خلاقانه ای که به ذهن دولتمردان برسد.

می توان حتی این ادعا را آزمون کرد که اگر این سه نرخ را به دانش آموزان دبیرستانی بدهیم و بگوییم شما اگر رئیس جمهور بودید کدام را تغییر می دادید احتمالا اکثر آنها به همین جواب می رسیدند. پس چرا این تصمیم ساده این قدر طول کشید؟

نکته اول این است که دوستان خوبی در این یک سال تلاش فراوانی کردند تا آقای پزشکیان را به ایده های بنیادینی که تحول بزرگی در مصرف انرژی و درآمد خانوار ایجاد می کند قانع سازند، مثل تخصیص انرژی به هر کد ملی. برای من مثل روز روشن بود که تلاش آنها ناکام خواهد ماند کما اینکه تلاش آنها در دوره آقای رئیسی هم ناکام ماند. باید پذیرفت زور بازوی نظام تصمیم گیری ایران کم است و نمی توان از همان اول انتظار داشت یک وزنه فوق سنگین را بزند. اگر از همان پارسال به جای صرف وقت فراوان برای ایده های خیلی بزرگ، ایده ساده افزایش نرخ آزاد را دنبال می کردند، بازوهای نحیف نظام تصمیم گیری کم کم شروع به تقویت می کرد. به تدریج ترس رئیس جمهور از اینکه هر دست زدن به قیمت فاجعه می آفریند می ریخت و آمادگی برای بلندکردن وزنه های سنگین تر پیدا می کرد.

دوستان جوان تر من به این توصیه مبتنی بر تجربه گوش نکردند که تصمیم گیران ایران قادر به اتخاذ تصمیمات بزرگ نیستند و باید مثل یک مربی آنها را اول به تصمیمات کوچک تمرین داد و بعد به تصمیمات متوسط و بزرگ کشاند. اجر تلاشهای این دوستان نزد خدا محفوظ است اما با بی توجهی به این توصیه یک سال وقت کشور برای حرکت به سمت اصلاحات از دست رفت.

نکته دوم که مرتبط به نکته اول است این است که سقف تغییر در ترتیبات نهادی موجود همین است. با اقسام قید و بندهایی که بر دستان و ذهن تصمیم گیران بسته شده است چندان نمی توان انتظار داشت که تصمیمات بزرگتری بتوان گرفت. اگر سیاستمداری بخواهد تصمیمات بزرگتری بگیرد باید ترتیبات نهادی کشور را تغییر دهد تا قیود سیاستگذاری کمتر و شل تر شود. دو تصمیمی که در سال گذشته گرفته شده حذف ارز مسافرتی و افزایش قیمت بنزین آزاد بوده است که واقعا در قیاس با ابربحران های کشور، اقدامات ناچیزی است. مثال این امر مثل زخم عمیقی است که بر پیکری ایجاد شده و از آن زخم خونریزی شدیدی صورت می گیرد. حالا مسئولان یک چسب زخم روی آن زده اند.

روشن است که چسب زخم نمی تواند جوابگوی این خونریزی باشد ولی کاچی به از هیچ چی. باید همین نیم گام تغییر را قدر دانست و آن را به بهتر از عدم اقدام ارزیابی کرد ولی نباید توهم داشت که این نیم گام یک اصلاح جدی است و مثلا می توان اهداف بلندی مثل اصلاح رفتار مصرف کننده، بهینه سازی مصرف سوخت و اموری از این دست را برآورده کند.