◄ علت ریزش کوه در آزادراه پردیس تهران چه بود؟

وقوع زمین لغزش در محدوده تونل شماره ۱ آزادراه پردیس–تهران در روز ۴ اردیبهشت، بار دیگر آسیب پذیری دامنه های شمال شرق تهران را در برابر مخاطرات زمین شناختی نمایان کرد؛ منطقه ای که به دلیل گذر گسل های فعال، شیب های تند، بریدگی های عمیق جاده ای و بارندگی های فصلی، یکی از حساس ترین پهنه های کشور برای بروز زمین لغزش به شمار می رود.

به گزارش تین نیوز، این حادثه که به انسداد کامل مسیر منجر شد، نشانه ای از ناپایداری دامنه هایی است که پیش تر نیز سابقه لغزش های کوچک و بزرگ داشته اند و اکنون با ترکیب بارندگی، گسل خیزی و دستکاری های انسانی در وضعیت شکننده تری قرار گرفته اند.

ترکیب سه گانه بارندگی، گسل خیزی و دستکاری های عمرانی

به گفته دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی بارندگی های بهاری نخستین عامل تحریک این زمین لغزش بوده است. در دامنه های پرشیب پردیس و جاجرود، نفوذ آب در شکستگی ها و درزه های سنگی، فشار آب منفذی را به طور معنی داری افزایش می دهد و همین عامل، مقاومت برشی لایه های ضعیف را کاهش می دهد. شبکه گسترده گسل ها در این پهنه مانند یک سیستم زهکش طبیعی عمل می کند و در زمان بارندگی حجم زیادی از آب در امتداد آنها جاری می شود؛ پدیده ای که هر سال با شروع بارش ها احتمال ناپایداری را افزایش می دهد.

عامل دوم، عبور گسل ها از محل ترانشه های جاده ای است. احداث آزادراه پردیس با بریدگی های عمیق و رخنمون یافتن لایه های سست، دامنه هایی را که پیش تر در تعادل نسبی بودند در معرض ناپایداری قرار داده است. زارع تأکید می کند که قرار گرفتن محل عبور گسل ها در معرض برش های جاده ای، ناحیه را به «محدوده آماده لغزش» تبدیل کرده است.

سومین عامل، تحریک لرزه ای اخیر است. زمین لرزه ای با بزرگای ۴.۱ که در ۲۸ فروردین در همین پهنه گسله رخ داد، می تواند به عنوان یک عامل کمکی باعث تضعیف تعادل طبیعی دامنه و آماده سازی شرایط برای لغزش روز ۴ اردیبهشت شده باشد؛ این همان فرآیند «پیش تضعیف لرزه ای» است که در بسیاری از زمین لغزش های ثبت شده در کشور مشاهده شده است.

پشته ای از سوابق هشداردهنده در محدوده سد لتیان

دامنه های بالادست سد لتیان، پردیس و جاجرود طی دهه های اخیر چندین بار صحنه لغزش های گسترده بوده اند. یکی از مهم ترین نمونه ها، زمین لغزش اسفند ۱۳۸۴ است که با شکاف هایی تا عمق ۴ متر جاده را تخریب کرد و تا فروردین ۱۳۸۵ ادامه داشت. بررسی ها نشان می دهد در این پهنه بیش از ۱۰ لغزش با مجموع گستره ۲.۵۳ کیلومتر مربع ثبت شده است. این لغزش ها علاوه بر تهدید جاده و مناطق مسکونی، با افزایش رسوبات در رودخانه جاجرود می توانند عمر مفید مخزن سد لتیان ـ یکی از منابع مهم تأمین آب شرب تهران ـ را کاهش دهند.

همچنین مشاهدات میدانی سال ۱۴۰۴ پس از کاهش سطح آب سد لتیان نشان داد که محدوده پنجه لغزش به داخل مخزن نیز کشیده شده است؛ موضوعی که نشانه ای از پویایی و فعال بودن پروسه زمین لغزش در این ناحیه است.

لغزش آزادراه پردیس؛ هشداری تکراری اما جدی

در رویداد اخیر، حجم جابه جایی خاک و سنگ به حدی بود که تونل شماره ۱ در کیلومتر ۶ مسیر به سمت تهران به طور کامل مسدود شد. چنین رخدادی در ساختار زمین شناسی این منطقه «استثنا» نیست، بلکه نتیجه برهم خوردن تعادل دامنه هایی است که از گذشته در معرض خطر بوده اند.

زمین لغزش های این پهنه اغلب تدریجی، پیوسته و در عین حال ویرانگر هستند؛ به همین دلیل، بدون پایش مستمر و سازوکارهای مهندسی تثبیت دامنه، امکان وقوع رخدادهای مشابه در آینده وجود دارد.

ایمن سازی حریم راه ها یک ضرورت فوری

وقوع زمین لغزش پردیس نشان داد که مسیرهای حیاتی حمل ونقل در شمال شرق تهران در برابر مخاطرات زمین شناختی آسیب پذیرند و لازم است:

• پایش مداوم دامنه ها با ابزارهای سنجش ازدور و شبکه های هشدار
• تثبیت مهندسی شیب ها با روش هایی مانند دیواره سازی، زهکشی، پوشش گذاری و نوسازی ترانشه ها
• بازنگری در طراحی و نگهداری جاده های عبوری از گسل ها
• تعیین و رعایت دقیق حریم ایمن راه ها
• اجرای طرح های مدیریت رسوب در بالادست سد لتیان در اولویت قرار گیرد.

این حادثه بار دیگر یادآور شد که ایمن سازی حریم راه ها نه یک اقدام اختیاری، بلکه ضرورتی فوری برای حفظ زیرساخت ها، جان مردم و پایداری سازه های حیاتی منطقه است.