پایان کابوس در آزادراه تبریز-زنجان؛ ضرب الاجل بهسازی تا مهرماه

به گزارش تین نیوز به نقل از تسنیم،  آزادراه تبریز-زنجان، یا همان آزادراه پیامبر اعظم(ص)، تنها یک جاده ساده نیست؛ این محور با طول 288 کیلومتر (که 95 کیلومتر آن در حوزه استحفاظی و جغرافیایی استان زنجان و مابقی در آذربایجان شرقی قرار دارد)، یکی از استراتژیک ترین بخش های کریدور ترانزیتی شرق به غرب کشور و مسیر اتصال قلب ایران به مرز بازرگان و دروازه های اروپا به شمار می رود. 

عملیات احداث این اَبَرپروژه ارتباطی در سال 1375 آغاز شد و پس از سال ها انتظار، در اسفندماه سال 1389 با حضور مقامات وقت به بهره برداری رسید. در آن زمان، انتظار می رفت این مسیر بتواند تحولی شگرف در اقتصاد منطقه، کاهش زمان سفر، بهینه سازی مصرف سوخت و ارتقای ایمنی جاده ای ایجاد کند. اما این محور مهم، با وجود گذشت 14 سال از افتتاح، به تدریج دچار فرسایش شدید شد و به دلیل نواقص فراوان در وضعیت آسفالت، شامل دست اندازهای خطرناک، چاله های عمیق و نشست های متوالی زیرسازی، مشکلات بسیار جدی و طاقت فرسایی برای تردد رانندگان ترانزیتی و مسافران عادی ایجاد کرد. 

امروزه، رانندگان در این مسیر تقریباً 300 کیلومتری، در حالی که انتظار دارند با سرعت مجاز 120کیلومتر بر ساعت و در نهایت امنیت و آرامش رانندگی کنند، با وضعیت فوق العاده خطرناکی مواجه هستند. این خرابی ها نه تنها باعث آسیب جدی به جلوبندی، لاستیک و سیستم تعلیق خودروها می شود، بلکه در مواقع بارندگی یا تاریکی شب، به عاملی مستقیم برای انحراف خودروها و وقوع حوادث مهلک و مرگبار تبدیل شده است. این وضعیت نامساعد، طی یک دهه گذشته موجب نارضایتی عمومی شدید، شکل گیری کارزارهای اعتراضی در فضای مجازی و کاهش بهره وری این شریان حیاتی اقتصاد شمال غرب کشور شده است.

کالبدشکافی یک بحران؛ چرا آزادراه به این روز افتاد؟

برای درک بهتر چرایی رسیدن این آزادراه به نقطه بحرانی فعلی، باید به ساختار سرمایه گذاری و مدل قرارداد اولیه آن بازگردیم. این آزادراه بر اساس مدل مشارکت بخش عمومی و خصوصی احداث شد و توسط سرمایه گذار بخش خصوصی به بهره برداری رسید. طبق قراردادهای مرسوم در این حوزه، کنسرسیوم سازنده و بهره بردار، مسئولیت نگهداری و ترمیم روکش آسفالت و ایمن سازی مسیر را نیز از محل درآمدهای حاصل از اخذ عوارض بر عهده داشت.

اما در عمل چه اتفاقی رخ داد؟ میزان درآمدهای حاصل از عوارض (به دلیل عدم تناسب با تورم و عدم پرداخت توسط بخشی از خودروها) با هزینه های نجومی نگهداری یک آزادراه در منطقه سردسیر و کوهستانی آذربایجان همخوانی نداشت. سرمایه گذار از تزریق منابع مالی جدید برای لکه گیری و روکش آسفالت سر باز زد. از سوی دیگر، این موضوع باعث شد تا اداره کل راهداری و حمل و نقل جاده ای، به عنوان متولی اصلی راه های کشور، از نظر قانونی مجوزی برای هزینه کرد در این آزادراه از محل اعتبارات دولتی نداشته باشد؛ چرا که مالکیت و مدیریت دوران بهره برداری در اختیار بخش غیردولتی بود. 

این خلأ قانونی، پاس کاری مسئولیت ها و عدم تخصیص بودجه دولتی برای نگهداری، در کنار شرایط جوی خشن منطقه که روند تخریب آسفالت را تسریع می کند، دست به دست هم دادند تا یکی از زیباترین و مهم ترین آزادراه های ایران به مخروبه ای آسفالتی تبدیل شود.

بازگشت مالکیت به دولت و آغاز یک پایان بر کابوس

پس از سال ها پیگیری مستمر رسانه ای، مطالبات مردمی و فشارهای نمایندگان مجلس، سرانجام در آبان ماه سال گذشته یک تصمیم تاریخی و راهگشا اتخاذ شد. با توافقات صورت گرفته در سطح کلان دولت و با توجه به ناتوانی سرمایه گذار در تأمین ایمنی جان مردم، مدیریت و مسئولیت نگهداری آزادراه از سرمایه گذار خلع و رسماً تحویل سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای کل کشور شد.

این انتقال مسئولیت، به معنای باز شدن قفل تزریق اعتبارات دولتی بود. حالا دولت می توانست مستقیماً از محل بودجه عمومی و اعتبارات ملی برای نجات جان مسافران و حفظ این زیرساخت ملی هزینه کند. با این حال، حجم خرابی ها به قدری گسترده بود که رفع آن ها نیازمند یک عزم ملی، بودجه ای نجومی و انتخاب پیمانکارانی با ظرفیت های لجستیکی عظیم بود.

ورود مقامات ارشد؛ از استاندار تا نایب رئیس مجلس

اهمیت این پروژه به حدی است که عالی ترین مقامات اجرایی استان و مقامات ارشد قانون گذاری کشور شخصاً وارد میدان شده اند تا بر روند اجرای عملیات نظارت کنند. 

بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی که توسعه زیرساخت های مواصلاتی را از اولویت های اصلی تیم مدیریتی خود می داند، در بازدید میدانی اخیر خود از عملیات بهسازی این آزادراه، پیام روشنی به افکار عمومی و پیمانکاران مخابره کرد. 

سرمست با تاکید بر اینکه این پروژه یک پروژه ملی و حیاتی است و باید به شکل یکپارچه و فارغ از مرزبندی های استانی به آن نگریست، اظهار کرد: از همان روزهای نخست استقرار در استانداری، وضعیت آزادراه تبریز-زنجان روی میز کار ما قرار داشت. با برنامه ریزی های انجام شده و استقرار اکیپ های سازمان راهداری، مقرر شده است که حداقل 200 کیلومتر از بحرانی ترین نقاط این آزادراه تا پایان مهرماه سال جاری (1405) به طور کامل لکه گیری اساسی و بهسازی شود.

استاندار آذربایجان شرقی ابراز امیدواری کرد که با تداوم تخصیص اعتبارات و فعالیت شبانه روزی پیمانکاران، عملیات بهسازی و روکش آسفالت کامل کل مسیر 292 کیلومتری تا نیمه اول سال آینده به اتمام برسد. 

وی همچنین به موضوع مهم دیگری اشاره کرد: پل آسیب دیده هشترود که در جریان حملات و اتفاقات اخیر دچار خسارت جدی شده بود و تردد را با اخلال مواجه کرده بود، با سرعت عمل تیم های مهندسی در حال بازسازی است و تا هفته دولت به طور کامل به بهره برداری خواهد رسید.

نظارت میدانی و ضرب الاجل های قانونی

این بازدید میدانی، تنها به حضور استاندار محدود نبود. حضور علی نیک زاد، نایب رئیس مجلس شورای اسلامی، رضا اکبری، رئیس سازمان راهداری و حمل و نقل جاده ای کشور، و جمعی از مسئولان ارشد استانی نشان از عزم جدی حاکمیت برای پایان دادن به این معضل داشت. 

علی نیک زاد در این بازدید با لحنی قاطع بر لزوم وفای به عهد دستگاه های اجرایی تاکید کرد. وی در خصوص پل هشترود با تایید وعده استاندار، اعلام کرد که این پل استراتژیک قطعاً تا هفته دولت 1405 افتتاح خواهد شد. 

نایب رئیس مجلس شورای اسلامی با اشاره به اهمیت ترانزیتی اتوبان زنجان-تبریز بیان کرد: صورت جلسات دقیقی با حضور مدیران ارشد وزارت راه تنظیم شده است. امورات مربوط به بهسازی این اتوبان باید بدون هیچ گونه تاخیری تا آخر مهرماه سال جاری طبق همان صورتجلسه و توافقات انجام گیرد. مجلس شورای اسلامی از طریق ابزارهای نظارتی خود، اجرای دقیق این تعهدات را رصد خواهد کرد و هیچ کوتاهی در قبال حفظ جان و سرمایه مردم پذیرفته نیست.

صدای منتقدان؛ هشدار درباره پیمانکاران خرد

در کنار وعده های داده شده، نگرانی های جدی نیز در خصوص نحوه اجرای پروژه وجود دارد. علیرضا نوین، نماینده مردم تبریز، آذرشهر و اسکو در مجلس شورای اسلامی که از پیگیرترین چهره ها در این پرونده بوده است، در تشریح جزئیات این پروژه گفت: یکی از دلایل اصلی تعلل چندین ساله در اجرای پروژه و رسیدن آزادراه به این روز سیاه، عدم انجام تعهدات از سوی بانک ملی به عنوان مشارکت کننده و سهامدار اصلی بود. خوشبختانه با پیگیری های مکرر و فشارهای قانونی، موفق شدیم در آبان سال گذشته این مسیر را از چنگال بروکراسی خارج کرده و تحویل سازمان راهداری دهیم.

اما انتقاد تند این نماینده مجلس متوجه سازمان راهداری بود. وی با ابراز نارضایتی از روند فعلی کارها گفت: متاسفانه شاهد تعلل سازمان راهداری و انتخاب شرکت ها و پیمانکاران کوچک و محلی برای پروژه ای به این عظمت هستیم. پروژه ای با این مقیاس، نیازمند ماشین آلات فوق سنگین، کارخانجات آسفالت قدرتمند و تزریق منابع عظیم است. ما از وزارت راه و شهرسازی صراحتاً خواستار ورود هلدینگ های راهسازی نام دار، بزرگ و ملی نظیر قرارگاه خاتم الانبیا(ص) یا شرکت های تراز اول زیرساختی هستیم تا کار با کیفیت و سرعت استاندارد پیش برود.

نوین پرده از رقم واقعی بودجه مورد نیاز برداشت و اعلام کرد: برای اجرای کامل این پروژه، بر اساس برآوردهای کارشناسی صورت گرفته، به بودجه ای بالغ بر 6 تا 8 همت (هزار میلیارد تومان) تنها برای بهسازی روکش آسفالت، ترمیم زیرسازی ها و تامین تجهیزات ایمنی (نیوجرسی، گاردریل، روشنایی و خط کشی استاندارد) نیاز است. سازمان راهداری تا پایان شهریورماه فرصت دارد تا بخش عمده ای از آزادراه بهسازی شده و ایمن را تحویل مردم دهد و نمایندگان در این خصوص کوتاه نخواهند آمد.

ابعاد فنی، مهندسی و اقتصادی پروژه

نگاهی به رقم 6 تا 8 همت نشان می دهد که با چه پروژه عظیمی روبرو هستیم. در علم مهندسی راه، زمانی که یک آسفالت برای سال های متمادی به حال خود رها شود، خرابی ها از لایه سطحی عبور کرده و به لایه های بیندر (لایه میانی) و بیس (اساس) نفوذ می کند. در آزادراه تبریز-زنجان، کار از یک روکش ساده گذشته است. در بسیاری از مقاطع، پیمانکاران مجبور به تراش کامل آسفالت تا عمق چند سانتی متری، تثبیت بستر با سیمان و اجرای مجدد چندین لایه آسفالت هستند. 

علاوه بر این، شرایط اقلیمی منطقه آذربایجان شرقی و زنجان، بازه زمانی عملیات عمرانی را به شدت محدود می کند. با فرا رسیدن آبان ماه و آغاز بارش ها و برودت هوا در این مناطق کوهستانی، عملاً امکان پخش آسفالت با کیفیت و استاندارد از بین می رود. به همین دلیل است که تمام ضرب الاجل های تعیین شده از سوی استاندار و نماینده مجلس ناظر بر استفاده حداکثری از فصل کاری تابستان و اوایل پاییز است.

از منظر اقتصادی، تسریع در این پروژه یک ضرورت انکارناپذیر است. روزانه هزاران کامیون ترانزیتی، محصولات صادراتی ایران را از طریق این مسیر به ترکیه و اروپا منتقل می کنند. خرابی مسیر باعث کاهش سرعت ترانزیت، افزایش مصرف سوخت، استهلاک شدید ناوگان سنگین و در نهایت افزایش قیمت تمام شده کالاهای صادراتی ایران می شود. ترمیم این مسیر، سرمایه گذاری مستقیمی در جهت تقویت تاب آوری اقتصادی و پدافند غیرعامل کشور خواهد بود.

آغاز عملیات اجرایی و رفع موانع حقوقی و مالکیتی آزادراه تبریز-زنجان، پس از قریب به یک دهه فرسایش تدریجی، بارقه ای از امید را در دل رانندگان، فعالان اقتصادی، صادرکنندگان و عموم مسافران این خطه روشن کرده است. با تخصیص بودجه کلان و بی سابقه و نظارت جدی مدیران ارشد استانی چون استاندار آذربایجان شرقی و فشارهای نظارتی نمایندگان مجلس، ضرب الاجل های مشخصی برای اتمام فاز اول و دوم عملیات بهسازی تعیین شده است.

با این وجود، همانطور که کارشناسان و نمایندگان هشدار می دهند، پاشنه آشیل این پروژه می تواند استفاده از پیمانکاران ضعیف، تخصیص قطره چکانی بودجه در مرحله عمل، و از دست دادن فصل طلایی کار (تابستان و اوایل پاییز) باشد. اکنون، تمامی نگاه ها به عملکرد سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای کشور دوخته شده است تا ثابت کند آیا می تواند از این آزمون بزرگ سربلند بیرون بیاید؟ افکار عمومی، رسانه ها و مردم آذربایجان منتظرند تا در موعد مقرر ، شاهد تحقق وعده ها و بازگشت قطعی ایمنی، استاندارد و کارآمدی به آزادراه پیامبر اعظم(ص) باشند؛ شریانی که حقش بودن در تراز بهترین آزادراه های بین المللی است، نه جاده ای که عبور از آن یادآور کابوس و دلهره باشد.