مجموع سیاستهای کشور در عرصه عمل همیشه به نفع حملونقل جادهای بوده است
وبلاگ تین نیوز، محسن پورسید آقایی | با روی کار آمدن دولت یازدهم نحوه توجه به راهآهن در کشور تغییر کرده و این موضوع میتواند زمینهساز اتفاقهای بزرگ برای حملونقل ریلی باشد.
هم اکنون اصلیترین هدف در این حوزه بالابردن سهم راه آهن چه در زمینه جابهجایی مسافر و چه در حوزه ترانزیت کالاست و برنامهریزی شده است که بخشی از سهم جاده در جابهجایی کالا و بخشی از سهم جاده و هواپیما در جابهجایی مسافر را برای راهآهن کسب شود.
باید سهم راهآهن در جابهجایی بار به 30 درصد از کل آمار ترانزیت کشور برسد، البته در سال 1393 و ماههایی که از سال 1394 گذشته برای نخستینبار در تاریخ راهآهن این بخش توانسته رشدی بالاتر از رشد کل حملونقل کشور به ثبت برساند. ما در سال گذشته رشدی معادل 9.2 درصد در جابهجایی بار را ثبت کردهایم و این در شرایطی است که کل حملونقل کشور رشدی چهار درصدی داشته است.
همچنین از شش ماهه ابتدای امسال راهآهن در شرایطی رشدی 1.5 درصدی به ثبت رسیده که در همین زمان جادهها در آمار عملکرد منفی هشت درصد را به ثبت رساندند. اینکه سهم ما در مجموع رشد کرده و از میانگین 3 درصد در 10 سال گذشته به حدود هفت درصد رسیده نشاندهنده تغییر جدی در جایگاه راهآهن است.
البته با توجه به وجود دو رقیب جدی در عرصه هواپیمایی و جادهای برای قطار قطعا راهآهن برای جذب مسافر باید برنامهریزی زیادی داشته باشد. ما تلاش داریم در قالب برنامه چند سالهمان سهم راهآهن در کل جابهجایی مسافران به 18 درصد افزایش پیدا کند.
در مجموع مشکلات موجود در تامین منابع اعتباری مورد نیاز راهآهن به سه گلوگاه اصلی تقسیم می شود، نخستین عامل تاثیرگذار در تضعیف راهآهن این است که مجموع سیاستهای کشور در عرصه عمل همیشه به نفع حملونقل جادهای بوده است. هرچند ما در برنامهها سهم قابل توجهی را به ریل و راه آهن اختصاص میدهیم، اما همچنان در عمل آنچه بیشترین سود و استفاده را میبرد جادهها هستند.
برای مثال هرچند سوخت مورد استفاده واگنهای ریلی نیز گازوئیل است، اما قطعا با توجه به اینکه جاده هفت برابر ریل مصرف انرژی دارد آنچه که از قیمت پایین گازوئیل به دست میآید قطعا برای بخشی که بیشترین استفاده را دارد، بالاتر خواهد بود. در بسیاری از کشورهای دنیا شما فرق بین میان گازوئیل و بنزین نمیبینید این در شرایطی است که ایران پس از چند بار تغییر نرخ بنزین را به 1000 تومان رسانده، اما هنوز گازوئیل با قیمت 300 تومان برای هر لیتر محاسبه میشود.
در این راستا اگر چه یارانه 20 میلیارد دلاری سالانه دولت به مصرف گازوئیل برای تمام بخشهای حملونقل است، اما قطعا در صورتی که یارانه آن کنار رود اتفاق بسیار مثبتی برای راهآهن خواهد افتاد. اگر فرض کنیم تنها همین رقم یارانه گازوئیل به بخش راهآهن داده شود بسیاری از مشکلات اعتباری ما حل خواهد شد.
رایگان بودن حق دسترسی کامیونها به جادههای کشور دومین معضل مهم پیشروی صنعت ریلی است، هرچند در بعضی از جادهها مبلغی به عنوان عوارض استفاده از راه ها تعیین میشود اما عملا کامیونها برای استفاده از بخش قابل توجهی از جادههای کشور هیچ مبلغی را نمیپردازند که این استفاده رایگان باعث بالارفتن هزینه استفاده از راهآهن شده و مزیت نسبی آن را کاهش بدهد.
در این زمینه هم خوشبختانه توانستهایم با پیگیریهایی که انجام گرفته حق دسترسی را از حدود 57 درصد پایین آورده و به 29 درصد کاهش دهیم که البته این رقم نیز همچنان ایدهآل به حساب نیامده و باید بیش از این پایین بیاید. هرچند با موافقت دولت و کاهش حق دسترسی به راهآهن قدری توان رقابت ما با جاده افزایش پیدا کرده، اما هنوز با توجه به رایگان بودن حق دسترسی به جادهها این برای راهآهن یک معضل مهم است.
استفاده از منابع و حمایتهای دولتی دیگر گلوگاه مهم راهآهن است. طبق برنامهریزیهای صورت گرفته دولت تلاش کرده با استفاده از ابزارهای متنوعی امکان کمک به عرصه ریلی را افزایش دهد، اما با توجه به اینکه سال گذشته و سال جاری جزو سختترین سالهای بودجهای دولت به حساب آمده و در آن محدودیتهای فراوانی وجود دارد راهآهن نیز در این حوزه با دشواری مواجه شده است.
استفاده از منابع حاصل از بودجه هدفمندی یارانهها هنوز فراهم نشده و با توجه به هزینه بالایی که اجرای هدفمندی یارانهها برای دولت دارد و البته بار هزینههایی که کاهش پیدا نکرده دولت مجبور شده بخشی از سهم راهآهن را به اجرای یارانه نقدی در طرح هدفمندی یارانهها اختصاص دهد. این در حالی است که طبق برنامهریزیها راهآهن باید در سال جاری 500 میلیارد تومان از محل اجرای هدفمندی یارانهها دریافت کند، اما تاکنون و با گذشت بیش از هفت ماه از سال ما تنها 150 میلیارد تومان از این مبلغ را دریافت کردهایم که این نشاندهنده فشارهای موجود بر دولت در تامین
اعتبارات لازم برای اجرای این طرح است.
در زمینه سوخت همواره به دنبال واقعی شدن نرخها بودهایم. این به خصوص برای گازوئیل که یارانه زیادی دریافت میکند امری مهم و حیاتی است. از این رو راهآهن درخواست کرده که دولت گزینههای پیشرو را بررسی کند که یا سهم 20 درصدی راهآهن و راهداری از اجرای هدفمندی یارانهها در زمینه نرخ سوخت پرداخت شود و یا بالارفتن قیمت در این زمینه امکان تخصیص این سهم به وجود بیاید.
خوشبختانه با توجه به نگاه ویژهای که دولت یازدهم به توسعه صنعت ریلی دارد ما گزینههای بسیاری برای دریافت کمک داشتهایم. برای مثال راهآهن میتواند در ازای هر تن کیلومتر باری که اضافه میکند از دولت کمک دریافت کند یا مقرر شده حدود 1500 میلیارد تومان از درآمدهای گمرکی به راهآهن اختصاص پیدا کند. قانون ماده 70 که در آن مقرر شده 20 درصد از سهم نرخ سوخت به راهآهن و راهداری برسد نیز جزو همین دسته از امکانات مالی به حساب میآید.
راهآهن در حال حاضر در تنگنای مالی قرار دارد و از درآمدهای گمرکی تنها 50 درصد از سهم راهآهن تخصیص پیدا کرده از محل هدفمندی یارانهها نیز در سال گذشته 50 درصد از 350 میلیارد تومان و در سال جاری حتی کمتر از آن درصد به راهآهن تخصیص پیدا کرده است. هرچند با توجه به مشکلات بودجهای دولت که از یکسو ادامه یافتن تحریمها و از سوی دیگر کاهش مداوم قیمت نفت باعث آن شده نمیتوان انتظار کمکهای بسیار بزرگ را داشت، اما باید بگوییم که راهآهن نیز مسائل و مشکلات اعتباری خاص خود را دارد و نیاز به دریافت هزینههایش را خواهد داشت.
البته از نظر برنامهریزی برای کسب اعتبارات لازم و رسیدن به اهداف کلان ما به شدت اوضاع خوبی داریم و اگر بتوان براساس برنامهها پولهای جدید را وارد راهآهن کرد، قطعا دسترسی به وعده به یادگار گذاشتن راهآهن از دولت جاری امکانپذیر خواهد بود.
طبق برنامهریزیهای فعلی به غیر از سهم ساخت حدود 55 هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم که از آن میزان محاسبه ما این است که 25 هزار میلیارد تومان نیز از سوی بخش خصوصی وارد شود. با توجه به اینکه 10 هزار کیلومتر راهآهن در دست ساخت وجود دارد ما پیشبینی میکنیم 35 هزار میلیارد تومان اعتبار تنها برای ساخت راهآهن نیاز باشد.
خوشبختانه در 40 سیاست اقتصادی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری دو بندی که به حملونقل اختصاص داشت مستقیما به حوزه ریل و بهطور خاص افزایش مزیت آن در رقابت با دیگر بخشها مختص بود. رهبر انقلاب همواره بر لزوم توسعه زیرساختهای ریلی تاکید کردهاند و این موضوع به شدت برای ما کمکحال بوده است.
در برنامه ششم توسعه نیز در نظر داریم سهم راهآهن بهطوری خاص تعریف شود. خوشبختانه دولت یازدهم به جای اینکه براساس سنت قبلی تلاش کند برای تمام بخشهای اقتصاد برنامهریزی کلان داشته باشد تنها برای چند بخش مهم و اولویتدار اقتصادی برنامهریزی کرده است.
راهآهن یکی از شش بخشی است که در برنامه ششم به شکلی دقیق مورد بررسی قرار گرفته، ما انتظار داریم با توجه به این اولویتبندی اتفاق بسیار مثبتی برای راهآهن در برنامه ششم بیفتد و سهم این بخش در برنامهریزیهای کلان کشور افزایش پیدا کند.
مراحل قانونی ایجاد صندوق توسعه حملونقل ریلی نیز طی شده است، در صورتی که بتوان مقدمات باقیمانده را پشت سر گذاشت با توجه به منابعی که میتوان از محل فروش نفت، دریافت عوارض و دیگر حوزههای درآمدی به وجود آورد صنعت ریلی میتواند از یک بودجه اعتباری مطلوب بهرهمند شود به این شکل که در این صندوق تنها منابع جدید برای استفاده از حوزه ریلی ریخته میشود و هیچ بخش دیگری حق استفاده از آن را ندارد.
دولت باید هزینه مورد نیاز برای رشد اقتصادی را در حال حاضر در راهآهن صرف کند تا بتوان برای آن برنامهریزی جدی داشت. تجربه دنیا بهطور خاص در دو کشور بزرگ چین و آمریکا به خوبی نشان میدهد که وقتی راهآهن توسعه پیدا کرد موانع اقتصادی پیشرفت نیز یک به یک کنار رفتند و اقتصاد آن کشور شکوفا شد. برای مثال کشور چین رابطهای مستقیم بین اقتصاداش و راهآهن دارد و به نوعی رشد اقتصادی آن حاصل از سرمایهگذاری در این بخش بوده است.