آیا دو خطه کردن " همه " خطوط ریلی کشور ضروری است؟
وبلاگ تین نیوز، سعید قصابیان | اوایل فرودین ماه امسال به نقل از مدیران راه آهن ج.ا.ا. خبر داد که دو خطه شدن تمام خطوط شبکه ریلی کشور در دستور کار راه آهن قرار گرفته است.
به بهانه انتشار این خبر در اتاق فکر حمل و نقل ایران (لینکدین) با یاد آوری محدودیت شدید منابع این سوال را مطرح کردم که اگر در مقام تصمیم گیری بودید کدام را اولویت می دادید: دو خطه کردن خطوط فعلی یا توسعه تک خطه به نقاط فاقد خط آهن؟
برخی از نظرات ارایه شده در پاسخ به این پرسش به شرح زیر است:
- به نظر من دو خطه شدن مسیرهای تک خطه می بایست نسبت به احداث خطوط تک خطه جدید در اولویت باشد. به عنوان طراح ترافیک و گراف برنامه ریزی حرکت قطارهای مسافری و باری به عینه شاهد تحمیل و تسری معضلات خطوط تک خطه جدیدالاحداث ( مانند زاهدان ٬ شیراز و...) به واسطه عدم تکمیل زیرساخت های مورد نیاز بهره برداری٬ به سایر خطوط شبکه بوده ام. با توجه به ستاره ای بودن شکل ترافیک و تقاضای سفر در بخش مسافری (عمدتا از مبدا و به مقصد تهران)، ایجاد خطوط جدید بدون افزایش ظرفیت خطوط فعلی و توسعه ظرفیت ایستگاه های موجود تنها موجب اتلاف منابع خواهد بود.
- دو خطه کردن مسیرهای موجود با هدف افزایش ظرفیت صورت می گیرد اما احداث مسیری جدید به منظور افزایش میزان دسترسی مردم و صاحبان کالا به خدمات حمل و نقل ریلی است. پس با دوهدف متفاوت مواجهیم و هر یک شرایط و الزامات خاص خود را می طلبد.
از طرفی همواره با محدودیت منابع هم مواجهیم و باید طرح ها طبق مطالعات توجیهی اولویت بندی شوند. اینکه مسیرهای جدید احداث شود هم به طرح آمایش سرزمین وابسته است و هم میزان برگشت پذیری سرمایه. معمولا این حساب و کتاب ها در طرح های جامع خود را نشان می دهد و آنجاست که اولویت ها بر اساس پتانسیل طرح ها و محدودیت ها مشخص می گردد.
از سوی دیگر موضوع دوخطه کردن مسیرهای موجود مرتبط با هدف افزایش ظرفیت شبکه در دستور کار قرار می گیرد. البته دوخطه کردن تنها یکی از سناریوهای افزایش ظرفیت است و لزوما در همه مسیرها گزینه مناسب و اول ما نخواهد بود. افزایش ظرفیت را می توان از طریق ارتقای سیستم های علائمی و همچنین ارتقای بهره وری عملیات سیر و حرکت و اصلاح ایستگاه ها نیز میسر نمود. طبق آمار عملکرد سال های اخیر به طور متوسط حدود 60 درصد از ظرفیت موجود شبکه ریلی استفاده می گردد . اما در همین شبکه موجود که معتقدیم ظرفیت خالی داریم مسیرهایی وجود دارد که به دلیل قرار گرفتن در نزدیکی چشمه های بار و مسافر فراتر
از ظرفیت نیز عملکرد دارند و لذا اولویت اول توسعه و ارتقاء ظرفیت می باشند. به همین دلیل است که 70 درصد عملکرد ریلی کشور فقط در 30 درصد شبکه اتفاق می افتد. یعنی 30 درصد شبکه جور 70 درصد مابقی را نیز می کشد و لذا باید در اولویت افزایش ظرفیت قرار گیرد.
به طور کل می توان ادعا نمود که در وضعیت موجود کشور و محدودیت های جدی منابع بهتر است عمده تمرکز بر رفع گلوگاه های شبکه موجود قرار گیرد تا توسعه خطوط جدید. البته قاعدتا برخی از نمایندگان مجلس چنین استدلالی را نخواهند پذیرفت چرا که آنها جدا از نگاه ملی تعهداتی را نیز نسبت به حوزه های انتخابیه خود دارند که بعضا پر رنگ تر از نگاه ملی هم می باشد.
- این آمار که ۷۰ درصد درآمد از ۳۰ درصد شبکه حاصل می شود منظور در بخش باری است و اشاره به تمرکز معادن و مبادی بارگیری در ۳۰ درصد از شبکه ریلی در نواحی اصفهان یزد و بخشی از کرمان دارد. اما این به معنی عدم استفاده از ۷۰ درصد مابقی شبکه نیست چرا که بخش بزرگی از ظرفیت شبکه در محورهای دیگر به بخش مسافری اختصاص داده شده و همچنین بخشی از محورها نیز نقش ترانزیتی بار از مبدا تا مقصد را برعهده داشته و مراکز بارگیری عمده ای را شامل نمی شوند و یا مراکز تخلیه بار هستند که در آمار درآمدی محسوب نمی شوند ( مانند محور تهران- مشهد٬ آذربایجان ٬ شمال و بخشی از محور جنوب ).
بخش دیگری از شبکه نیز البته دارای ظرفیت بلا استفاده بوده که غالبا به دلیل جدیدالتاسیس بودن و عدم تکمیل زیر ساخت ها و اتصال به مراکز جذب بار هستند مانند مناطق فارس٬ زاهدان و...
در حال حاضر با شیوه و الزامات بهره برداری فعلی 100 درصد ظرفیت نقاط بحرانی محور جنوب ( حدفاصل دورود- اندیمشک) و در محور دوخطه تهران مشهد بیش 98 درصد ٬ در محور یزد ۷۰ درصد تحت بهره برداری قرار دارد٬ به نحوی که گهگاه حتی تخصیص زمان مناسب جهت مسدودی تامین ونگهداری خط در برخی مسیرها میسر نمی باشد.
- توسعه خط به مناطق مختلف كشور علاوه بر توجيه اقتصادی می تواند خود باعث فرصت های اقتصادی بيشتر برای توسعه آن منطقه گردد. اگر توسعه خط داشته باشيم يك روستای زيبا می تواند تبديل به يك مكان زيبای گردشگری شود. دسترسی آسان و ايمن باعث هجوم گردشگر به آن منطقه خواهد شد و در پی آن بسياری موارد اقتصادی ديگر نيز ايجاد خواهد شد.
- اولویت را باید به استفاده حداکثری از داشته های فعلی داد. افزایش ظرفیت خط تنها با دوخطه به دست نمی آید اولین قدم و ارزانترین قدم برای دستیابی به این هدف، اصلاح سیستم علائم و ارتقای هوشمندی در عملیات سیر و حرکت است و اصلاح ایستگاه هاست.
لذا وقتی از احداث تک خطه جدید سوال می کنیم و آن را با دو خطه کردن خطوط موجود مقایسه می کنیم پیش فرض من این است که ظرفیت تک خطه موجود اشباع شده است.
آن طور که دوستان آمار داده اند تعداد معدودی از خطوط در نزدیکی حد اشباع هستند و اکثر بقیه خطوط ظرفیت خالی زیادی دارند. پس دلیل و توجیه کافی برای دوخطه کردن این چند مسیرمعدود داریم. از بخت بد دوخطه کردن برخی از این خطوط ( اندیمشک – دورود) با موانع فنی جدی مواجه است.
البته قبل از دو خطه کردن باید در باره توجیه اقتصادی این کارهم مطالعه کرد. گرچه همانطور که اشاره کرده اند برخی اوقات فرمایشات نمایندگان مجلس بر صدر می نشیند و محاسبات اقتصادی در ته !!!
اما بقیه خطوط چه؟ در مورد بقیه خطوط این سوال را مطرح می کنم که آیا درست است که از ضرورت دو خطه شدن "همه" خطوط ریلی کشور صحبت کنیم؟ با توجه به محدودیت شدید منابع آیا کاربرد کلمه "همه خطوط " کمی نگران کننده نیست؟ آیا توجیه اقتصادی دارد؟ آیا توجیه اجتماعی دارد؟ برای اینکه به محدودیت منابع ایمان بیاورید توجه بفرمائید که همین الان فقدان ریل به یک معضل بزرگ در راه آهن تبدیل شده است. نبود ریل نگهداری جاری خطوط را با مشکل مواجه میکند چه رسد به احداث خط جدید.
در مورد کشیدن خط به مناطقی که قبلا ریل نداشته اند کشیدن خط به این مناطق داستان دیگری است. بحث عدالت اجتماعی در میان است. اما نباید توجیه اقتصادی را رها کرد. اگر توجیه اقتصادی را رها کنیم به سرنوشت امروز فرودگاه هائی دچار می شویم که با توجیه عدالت اجتماعی ساخته شدند اما اکنون در خیلی از روزها هیچ پرنده ای در آنها فرود نمی آید. اگر توجیه اقتصادی را رها کنیم به سرنوشت امروز روستاهائی دچار می شویم که با توجیه عدالت اجتماعی از برق و لوله کشی گاز و آب تصفیه شده برخوردار شدند اما ساکنان آنها امروز در صف مهاجرت به شهر قرار دارند.