◄ خصوصی سازی در راه آهن: بار کجی که به منزل نخواهد رسید؟!
تین نیوز | در بخشی دیگر از گزارش مربوط به " نگاه شما در شبکههای اجتماعی"، موضوع زیر که در اتاق فکر حمل و نقل در شبکهاجتماعی " لینکدین " مطرح شدهاست به همراه دیدگاههای اعضای این اتاق فکر بازنشر میشود:
خصوصی سازی در راه آهن: بار کجی که بمنزل نخواهد رسید
در مدح و ذم خصوصی سازی در ایران، سخن بسیار گفته شده است.
امروز پس از آنکه سالها از تولد نصفه و نیمه این فرآیند در کشور، اکثر صاحب نظران بر این باور اند که خصوصی سازی، آنچنانکه در ایران شکل گرفت و اجرا شد، نه تنها با هیچ معیار و متر و ملاکی در دنیا تطابقی نداشت، که خود موجودی بود عجیب الخلقه و شتر، شیر، گاو پلنگ ای که ساخته اجرای ناقص و شخصی سازی شده ای بود که از بی اطلاعی، کم سوادی و مقدار بسیاری سود جوئی مجریان آن، تغذیه می کرد.
نادیده گرفتن اصول اولیه در"برونسپاری" یا آوت_ سورسینگ
در تمام دنیا، زمانی یک خدمت(یک وظیفه) طی مراسم و تشریفات قانونی و به صورت کاملا رقابتی به خارج از یک مجموعه سپرده می شود که:
الف) تخصص انجام آن وظیفه در"داخل" تشکیلات و به صورت درون سازمانی وجود نداشته باشد و یا اینکه:
ب) تخصص انجام آن خدمت یا وظیفه در داخل سازمان موجود است، اما انجام درون سازمانی آن، مقرون به صرفه نیست.
صرفا و فقط درین دو صورت است که سیستمی اقدام به"برون سپاری" وظایف اش آن هم از طریق مقدمات و تشریفات قانونی در مناقصات واگذاری کاملا رقابتی و با انجام مصاحبات و مسابقات تخصصی می کند.
اما در کشور ما و در بسیاری از اوقات چنین نشد و دقیقا بازنشستگان دولتی که وظایفشان راطی 30 سال خدمت "از بر" بودند، با رابطه و رانت و تلفن و سفارش به شغل قبلی خود ( اما اینبار با حقوق و مزایای چند برابر) بازگشتند و درین نوع از واگذاری ها هم، باز هم اصول اولیه رقابتی بودن و شایسته "تر" بودن نه تنها رعایت نشد که رسما نادیده انگاشته شد و بر خلاف آن عمل شد.
نیاز به "خصوصی سازی" احساس شده بود، اما در پاسخ به این نیاز نه الگوی مناسبی برا اجرا و نه حتا مجریان متخصص و مستقلی برای اجرا وجود داشت.
و نتیجه این شد که خدماتی را که سازمانهای دولتی قبل از خصوصی سازی به صورت روتین و با هزینه های بسیار پایین تر ارائه می دادند اکنون می باید با چندین برابر قیمت و صرف هزینه های بیشتر برایشان انجام داده می شد.
از سوی دیگر زیر ساخت های مادی و معنوی سازمانها و نیروهای فنی مستعدی که سالها بود وظایف برون سپاری شده شان با احساس مسئولیت و تعصب خاص درون سازمانی انجام می دادند به نحوی بلا استفاده شده و به حاشیه رانده شدند! و در نهایت این پروسه حاصلی جز "زیانده شدن" و سود و سرمایه از دست دادن برای بسیاری ازین سازمانهای به ظاهر خصوصی سازی شده، در پی نداشت.
در این بین اما نمی توان از تعداد محدود و انگشت شماری از سازمانهای واگذار شده که با استفاده از اصول" دانش محور" و شایسته سالاری سازمانی توانسته بودند ازین آزمون سخت تا حدودی موفق بدر آیند، گذشت.
در بخش حمل و نقل بالاخص حمل و نقل ریلی نتیجه واگذاری ها اما فاجعه بار بود.
این مساله را دکتر آخوندی وزیر محترم راه و مسکن و شهرسازی رسما تایید می نمایند و آنرا به "بار کج" ای تشبیه می کنند که هرگز به مقصد نرسید و نخواهد رسید وزیر راه و شهرسازی می گوید: در حوزه راه و مسکن تقریبا همه خصوصی سازی ها به مثابه بار کج بوده و شاید هیچ باری در این حوزه به سلامت به مقصد نرسیده است. در حمل و نقل ریلی، نتیجه خصوصی سازی ایجاد مشکلات زیادی بوده مثل اینکه سرمایه گذاری جدید دولتی متوقف شده و حتی سرمایه گذاری جدید در بخش خصوصی هم صورت نگرفته است. کل سرمایه گذاری های این حوزه حداکثر 300 میلیون دلار در مدت 15 سال گذشته بوده است. سالی 20 میلیون دلار که
حتی هزینه استهلاک سرمایه را هم پاسخ نمی دهد.
متن مصاحبه عباس آخوندی وزیر راه شهرسازی
- نکته مهم اشاره وزیر محترم به ایجاد بازار رقابتی (آزادسازی) قبل از شروع فاز خصوصی سازی است. این حرف درستی است اما به نظرم در زمانی که هنوز فرایند خصوصی سازی شروع نشده به دلیل حضور صد درصدی دولت امکان آزادسازی و رقابتی کردن بازار به سادگی مهیا نیست. پیش نیاز آزادسازی شفافیت بازار است که در نظام دولتی چنین امکانی وجود ندارد.
در اینکه در این نوع واگذاری اشکالاتی وجود داشته شکی نیست اما این بدان معنا نیست که از پایه و اساس غلط بوده است. حداقل برای بخش ریلی این چنین نبوده. اشکال اتفاقا بر می گردد به خود دولت که حتی بعد از خصوصی سازی حاضر نشد برابر قانون اختیارات و مسئولیت های متناسب را به بخش خصوصی واگذار نماید و همچنان بر ادامه سیاست های کنترلی و مداخله جویانه خود پافشاری کرد. البته هنوز هم دیر نشده کافیست واقع بینانه تر به موضوع استفاده از سازو کارهای بازار توجه نماید، از ورود به امور تصدی گری اجتناب نماید و فضا را برای ورود سرمایه گذاران از نوع خصوصی مهیا نماید.
موضوع بعدی که در سخنان وزیر محترم به درستی بدان اشاره شده بحث نهادگرایی است. به جرات می توان گفت مهمترین حلقه مفقوده خصوصی سازی در ایران همین عدم توجه به نهاد گرایی است. نهادها حلقه واسط دولت و بخش خصوصی اند. بدون حضور قدرتمند نهادها حتما همان انحصاری که وزیر محترم بدان اشاره کرده اند رخ می دهد یا در دولت و با در بخش خصوصی. البته چون بخش ریلی دارای انحصار طبیعی هم هست طبیعتا این انحصار در سمت دولت کشش بیشتری دارد تا در بخش خصوصی.
چند سالی هست که در خصوص ایجاد نهاد مستقل تنطیم مقررات ریلی بحث های مفصل و مطالعات گسترده ای انجام شده و وزیر محترم هم در برنامه پیشنهادی خود به مجلس این موضوع را جزو اولویت های کاری خود قرار داده بود. اینکه چرا با گذشت یک و نیم سال از شروع به کار دولت جدید هنوز اقدامی در این خصوص صورت نگرفته به نظرم بر می گردد به همان رویکرد دولت ها که علاقه ای به از دست دادن اختیارات خود در روابط با بخش خصوصی ندارند.
- طرح جامع یا به قول خارجی ها Master Plan حلقه گمشده حمل و نقل دریایی، ریلی، جاده ای، هوایی و... است و تا زمانی که ندانیم که به کجا می خواهیم برویم و یا به قولی چشم اندازمان درافق 20 ساله کجاست، نخواهیم توانست در مورد یکپارچگی حمل و نقل و حمل و نقل چند وجهی و لجستیک و سایر واژه ها تصمیم درستی بگیریم. سخنان وزیر محترم نشان می دهد ایشان مسیر را درست شناسایی کرده اند و امیدوارم زمان تدوین و بهره برداری از طرح های جامع در وزارت راه آن قدر طولانی نباشد که دولت بعدی به آن بپردازد. این کار را باید به کارشناسان مرتبط سپرد و به شدت و حدت پیگیری کرد تا به نتیجه برسد.
- گفته شده است که " گذشته" را به عنوان چراغ راه آینده، مورد استفاده قرار دهیم. فرازها و فرودهایی که در روند خصوصی سازی در صنایع متفاوت، من جمله صنایع پتروشیمی، طی شده است و مُعضلاتی که هنوز در دست بررسی می باشند شاید بتواند چراغی باشد در روشن سازی و ایجاد " بستر" و " فرهنگ " و " ریل " مناسب جهت این کار.
- مسئله مهم دیگری که مطرح است و اصل "خصوصی سازی" را نیز مستقیما تحت تاثیر قرار می دهد "خود مساله "ی اقتصاد ناسالم و رانتی در کشور است ( و اعمال فرایند خصوصی سازی درین اقتصاد و بنگاههای اقتصادی آن)، زمانی که "منافع اقتصادی" به صورت غیر رقابتی حاصل شوند مسلما صرف توزیع" رانت" خواهند شد و نه صرف سرمایه گذاری یا ورود تکنولوژی های نوین و سود ده. مسلما تا زمانی که عده ای "منابع" را بدون رقابت و ارزان به دست می آورند! بخش خصوصی(هرچند سالم و اصولی و واقعی!) توان رقابت را با آن عده از دست خواهد داد و در چنین سیستمی فاکتورهای مهمی چون بهره وری یا رقابت
اصولا جایی نخواهد داشت تا زمانی که اقتصاد دولت محور و رانتی باشد! مدیریت اقتصادی عوامگرا (پوپولیست) باشد همچنین دخالت نهادهای خاص در واگذاری ها مشهود باشد و...مسلما خصوصی سازی نیز درچارچوب همان اقتصادضعیف فعلی اجازه رشدی محدود خواهدداشت (رشدی محدود و دست و پاشکسته و معلول)
مسئله مهم دیگر چالش همیشگی بین عوامل مشوق و بازدارنده در سرمایه گذاری بخش واقعا خصوصی ( بالاخص در حمل و نقل ریلی) است. شکی نیست که تا کنون کفه ترازوی این چالش به سمت عوامل بازدارنده بوده است (با بررسی نتایج) بنده موکدا تصریح می کنم که برای هرگونه تحولی در اقتصاد ایران و به تبع آن فرایند خصوصی سازی در این اقتصاد نیاز به حداقل 8درصد رشد اقتصادی است یعنی میزان رشدی بیش از دوبرابر مقدار سال های اخیر که از 3 درصد تجاوز نکرده است.
در ایران خصوصی سازی انجام نمی شود، سرمایه های دولتی توسط برخی افراد با عنوان خصوصی سازی به بغما می رود. تنها خصوصی سازی راه آهن بار کج نیست. در هر بخشی خصوصی سازی انجام شده، بار کج بوده که به منزل نرسیده است.