به زمان نیاز داریم…
تین نیوز |آخرین بخش از گزارش اصلی این شماره را اختصاص دادهایم به نهادی كه بیشترین انتقادات در این گزارش متوجه آن بوده است؛ راهآهن جمهوری اسلامی. نهادی كه منتقدان (وارثان حفرههای حمل) آن را در بازار رقابتی حمل؛ غیرمنعطف و ناكارآمد میخوانند. با حسین عاشوری معاون بهرهبرداری و سیر و حركت راهآهن درباره این انتقادات سخن گفتهایم. او ضمن تایید جذابیتهای اندك راهآهن برای سرمایهگذاری بخش خصوصی در سالهای اخیر و وعدههایی درباره تغییر این روند با مصوبات در حال پیگیری، از کارگروه مشترکی میگوید كه بین ایمیدرو و راهآهن برای تدوین طرح جامع حمل مواد معدنی تشکیل شده و این طرح، الگویی برای تصمیمات سالهای بعدی خواهد شد تا هزینههای صورت گرفته برای توسعه معادن و کارخانههای فولاد متناسب با توسعه حمل و نقل ریلی یا خطوط مناسب حمل بار معادن باشد.
ترابران: گفته میشود سهم حمل و نقل ریلی در جابهجایی فرآوردههای معدنی در كشور بسیار پایین است، شما چقدر با این نظر موافقید؟
از مجموع انواع کالاهایی که توسط راهآهن جابهجا میشود، حدود 47 درصد به جابهجایی مواد معدنی (به شكل خام) اختصاص دارد و حدود 23 درصد مربوط به حمل فرآوردههای معدنی و محصولات فولادی است، بنابراین در مجموع 70 درصد جابهجایی بار در راهآهن مربوط به معادن و کارخانجات فولاد است و به عبارت دیگر، مشتریان اصلی شبکه ریلی را معادن و كارخانجات فولاد تشكیل میدهند.
مواد معدنی حمل شده از طریق ریل عمدتا کالاهایی هستند که از معادن به کارخانجات فولاد میروند مانند فولاد مبارکه، ذوب آهن، فولاد خراسان، فولاد کاوه و ... این روندی است که به صورت مستمر از سالهای گذشته شروع شده و با طرح توسعه کارخانجات فولاد که دسترسی بیشتر به مواد معدنی را اجتنابناپذیر كرده است، راهآهن هم سعی کرده جابهجایی بیشتری در این بخش داشته باشد.
ترابران: اما معدنداران میگویند تمایلی به استفاده از حمل و نقل ریلی ندارد...
من براساس آمارها صحبت میكنم. اگر به آمارهای عملکرد چند سال گذشته نگاه کنیم، متوجه خواهیم شد که راهآهن حدود 21 میلیون تن از مواد معدنی را در سال جابهجا میکند و بخش جادهای هم طی سالهای اخیر، تقریبا معادل همین مقدار را حمل کرده؛ البته به جز سال 92، چون ما در این سال، با اوج صادرات سنگ آهن مواجه شدیم و یک باره حجم صادرات سنگ آهن، رشد فزایندهای یافت و چون راهآهن ناوگان مورد نیاز برای پاسخگویی به صاحبان کالا را نداشت، بنابراین صاحبان کالا به سمت حمل جادهای سوق پیدا کردند، اما در سال 93 که حجم صادرات سنگآهن کاهش پیدا کرد، کماکان سهم راهآهن تقریبا با جاده برابر است، یعنی حدود 50 درصد بار مواد معدنی توسط راهآهن انجام میشود و پنجاه درصد آن توسط جاده.
ترابران: چندی پیش مدیرعامل ایمیدرو در دومین همایش بینالمللی انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان سنگ آهن با اشاره به اینكه یکی از چالشهای اساسی حوزه سنگ آهن، مشکل حمل و نقل آن است، اعلام كرد در داخل کشور قیمت جابجایی بار با کامیون قابل رقابت با راهآهن نیست و براساس مذاکرات با راهآهن، قرار شده که راهآهن تعرفه خود را برای حمل و نقل سنگ آهن کاهش دهد. آیا این خبر صحت دارد؟
بله؛ از سال گذشته، جلسات مداومی بین مدیرعامل راهآهن و مدیرعامل شرکت ایمیدرو، آقای دکتر کرباسیان، برای هماهنگی بیشتر بین دو سازمان برگزار شده تا میزان حمل مواد معدنی از طریق ریل افزایش پیدا میکند؛ چراكه با طرح توسعههایی که در حال انجام است، نیاز به جابهجایی حمل مواد معدنی با ریل بیشتر احساس میشود، اما موضوع اصلی تعرفهها نبوده؛ بلکه تعرفه یکی از مسائل مربوط به این جلسات بوده. حتما مستحضر هستید كه با اجرای طرح هدفمندی یارانهها، نرخ حمل و نقل جادهای هر سال افزایش پیدا میکند، در حالی که نرخ رشد تعرفه راهآهن نسبت به جادهای بسیار کمتر است و بر اساس تقاضای بخش معدن راه آهن طی سال 93 سیاست عدم افزایش نرخ تعرفه (حق دسترسی ریلی) را اجرا کرد.
در یک سال گذشته، ما در استانهای مختلف حدود پنج جلسه با مدیران معادن و کارخانجات فولاد داشتیم و مشکلات حمل مواد معدنی بررسی شد. میدانید که بحث حمل مواد معدنی به چند بخش تقسیم میشود؛ یک بخش آن بارگیری است. برخی معادن امکانات خوبی برای بارگیری مواد معدنی به ریل دارند، اما برخی معادن از امکانات ضعیفتری برخوردارند و باید تجهیز شوند.
بحث دوم به مسیرهای ریلی مربوط میشود؛ ما در مسیرهایی که نیاز به جابهجایی بار مواد معدنی روز به روز بیشتر میشود، باید به فكر افزایش ظرفیت مسیر و تامین ناوگان مورد نیاز باشیم.
بحث دیگر، به مرحله تخلیه ارتباط دارد؛ به عبارت دیگر، در حال حاضر در اغلب کارخانجات فولاد كشور، ما با کمبودهایی در زمینه تخلیه مواد معدنی از طریق ریل مواجهیم و نیاز مبرم به واگنبرگردان وجود دارد. به طور مشخص الان در منطقه ویژه خلیجفارس که چند کارخانه فولادی در آنجا تاسیس شده، ظرفیت تخلیه مواد معدنی پایین است.
البته با مجوزهایی که به تازگی داده شد، بعضی كارخانجات از جمله فولاد کاوه در حال ساخت واگنبرگردان هستند كه امیدواریم این اقدام (یعنی فراهم كردن امکانات مورد نیاز برای تخلیه) به سایر كارخانجات از جمله فولاد هرمزگان و صبا فولاد هم تسری پیدا كند.
علاوه بر جلسات هماهنگی در ماههای گذشته که در تسهیل حمل بار موثر بوده است، کارگروه مشترکی هم بین ایمیدرو و راهآهن برای تدوین طرح جامع حمل مواد معدنی تشکیل شده و پیگیر هستیم که در آن ، تمام نیازها برای بهبود وضعیت حمل کالاهای معدنی توسط راهآهن را فراهم کنیم. از خطوط ریلی گرفته تا تجهیزات بارگیری و تخلیه.
هدف ما در این طرح، آن است که بیشترین جابهجایی بار معادن را از طریق ریل انجام دهیم. در این راستا پروژههایی که بین معدنیها اجرا میشود باید با پروژههای ریلی هماهنگ شود تا توسعه این دو متوازن با یكدیگر باشد. به عبارت دیگر، طرح جامع معادن و فولاد، الگویی برای تصمیمات سالهای بعدی خواهد شد تا هزینههای صورت گرفته برای توسعه کارخانههای فولاد متناسب با توسعه حمل و نقل ریلی یا خطوط مناسب حمل بار معادن باشد.
ترابران: عدهای معتقدند راهآهن به دلیل ساختار دولتی خود، درخصوص ماركتینگ و همچنین قیمتگذاری، ساختار انعطافناپذیری دارد و به همین دلیل قافیه را به حمل و نقل جادهای میبازد، نظر شما در این باره چیست؟
راه آهن در سال 93 علاوه بر ثابت نگه داشتن تعرفه حق دسترسی خود ، با بیش از 30 مورد تقاضای تخفیف در مسیرهای داخلی و بین المللی موافقت کرده که نشان از انعطافپذیری آن متناسب با شرایط بازار دارد. در شرایط رکود اقتصادی رشد 6 درصد حمل بارهای داخلی و در شرایط تشدید تحریم های بین المللی رشد 34 درصدی در بارهای ترانزیتی موید این نکته است که راهآهن در زمینه حفظ بازارهای موجود و انجام بازاریابی جدید موفق بوده، اما قبول دارم که جای کار بیشتر از این وجود دارد.
ترابران: راهآهن در عین حال از نظر ظرفیت خطوط، قدرت لکوموتیوها و کمبود ناوگان نیز مورد انتقاد است....
در بحث ناوگان ویژه حمل مواد معدنی ، ما انواع مختلفی از واگنها را داریم که بار مواد معدنی را جابهجا میکنند. تعداد 8000 دستگاه واگن لبهبلند چهارمحوره با ظرفیت بین 55 تن تا 65 تن و تعداد 1600 دستگاه واگن شش محوره با ظرفیت 105 تن.
البته سرمایهگذاری در ناوگان به استناد اصل 44 از حدود یک دهه پیش بر عهده بخش خصوصی گذاشته شده و راهآهن نیز کل 22 هزار واگن خود را در سالهای گذشته به بخش خصوصی واگذار کرده است.
ما برای اینکه ناوگان جدید با ظرفیتهای بالاتر تامین کنیم، باید بخش خصوصی را تشویق به سرمایهگذاری کنیم. در 5-6 سال اخیر به دلیل شرایط حاكم بر اقتصاد کشور و عدم توجیه اقتصادی برای بخش خصوصی، سرمایهگذاری در زمینه خرید ناوگان بسیار کم شده بود، اما از سال گذشته راهآهن در پی آن بوده که برای سرمایهگذاران جذابیت ایجاد کند، ماحصل پیگیریهایی که راهآهن از طریق وزارت راه و شهرسازی، مجلس و دولت داشت، منجر به این شد که چند طرح و لایحه به مجلس برود که یک مورد آن تصویب شده و منتظر تایید شورای نگهبان است و چند مورد دیگر در مراحل پیگیری است.
ولی مستقل از این طرحها و لوایح که در مسیرها و مراحل مختلف بررسی و تصویب است، خود راهآهن حدود دو ماه پیش، مصوبهای را در هیات مدیره راهآهن گذراند که هر شرکتی که واگن جدیدی را وارد خطوط ریلی كند، از تسهیلات و معافیتهایی برخوردار شود...
ترابران: چه تسهیلاتی؟
به طور مشخص در 42 ماه اول، تعرفه حق دسترسی را که سهم راهآهن هست از آنها گرفته نشود. این مصوبه حدود دو ماه است که ابلاغ شده و میزان تقاضا برای خرید از طرف شرکتهای بخش خصوصی در همین مدت بسیار بیشتر شده، ضمن اینکه اعتقاد ما این است که ظرف چند ماه آینده، اگر این لوایح و طرحها در مجلس و در شورای اقتصاد به تصویب برسد، میتوانیم بگوییم که سال 94 سالی است که حجم سرمایهگذاری در زمینه خرید ناوگان، مطمئنا افزایش پیدا میکند و انگیزه برای سرمایهگذاری بیشتر میشود.
به عبارت سادهتر، هدف اصلی از این طرحها این است که حدود 30 درصد از سرمایهگذاری را که شرکتها در زمینه خرید واگن انجام میدهند، به صورت بلاعوض به شرکتها برگردد؛ این مخلص طرحها و لوایح است.
در بحث قدرت لكوموتیو، ما خوشبختانه مشکلی نداریم، ولی در مورد تعداد لكوموتیو کمبود داریم. لكوموتیو و واگن لازم و ملزوم همدیگر هستند و وقتی ما 50 واگن به شبکه اضافه میکنیم، حتما باید یک لكوموتیو هم اضافه بشود. به همین دلیل، در بسته مشوقها، بحث خرید لکوموتیو و واگن توامان مطرح شده و دنبال این هستیم که در آن حوزه هم انگیزه برای خرید لكوموتیوها را بیشتر کنیم.
اما در مورد ظرفیت خطوط، حرف شما درست است. البته مسیرهایی هم وجود دارد که میزان جابهجایی بار در آنها کم است و ظرفیت افزایش بار را دارند؛ اما در برخی از خطوط مانند راه تهران- مشهد، امكان یا ظرفیت افزایش بار وجود ندارد، چون میزان جابهجایی مسافر در آنها زیاد است. وقتی روزی هفتاد، هشتاد قطار در این مسیر سیر میکنند، به معنای این است که این خط مسیر اصلی مسافر است و در نتیجه، میزان جابهجایی بار در این محور به شدت کاهش مییابد.
راهآهن سال گذشته کل مسیرهای موجود را براساس تعداد قطار مسافری و باری که مورد نیاز است، بارگذاری کرد و مشخص شد بخشهایی از شبکه ریلی ما نیاز به افزایش ظرفیت دارد. به همین دلیل، طرحی با عنوان رفع گلوگاههای ظرفیتی برای سال 93 مصوب شد و از ابتدای سال، اجرای آن را شروع كردیم، اما تا رسیدن به نتیجه نهایی به دو سال زمان نیاز داریم. با این حال همانطور كه گفتم، اقداماتی را برای رفع گلوگاهها در حال انجام داریم، مانند بازگشایی ایستگاهها، تراکبندی، دو خطه کردن، ایجاد کمربندی در برخی از نقاط و ... ریز برنامهها مشخص شده و اجرای آنها در حال پیگیری است.
امسال، خوشبختانه در منطقه مرکزی اقدامات خوبی در این زمینه انجام شده، ولی تا نتایج آن به صورت ملموس مشخص شود، حداقل باید یک سال منتظر شد. وقتی دوخطه کردنها کامل شده و تراکبندیها اجرا شود، مطمئن باشید گلوگاههای مسیر برطرف میشود.
در خصوص افزایش ظرفیت شبکه پیشبینیهای خوبی شده و دولت خوشبختانه در سال 93 بودجه 1500میلیاردی را برای این موضوع تصویب کرده و امیدواریم تا پایان سال 94 بتوانیم بخش قابل توجهی از رفع گلوگاهها را اجرایی کنیم.
ترابران: گلایه برخی از شرکتهای حمل و نقل ریلی، حق دسترسی بالای راهآهن است. آنها میگویند نزدیك به 90 درصد تعرفه حمل را حق دسترسی راهآهن تشكیل میدهد و آنها به همین دلیل نمیتوانند در قیمتگذاری انعطاف داشته باشند...
ببینید! تعرفه ریلی سه بخش دارد: یک بخش مالک واگن یا شرکت حملکننده، یک بخش لکوموتیو و بخش دیگر حق دسترسی راهآهن است. تا اوایل سال گذشته، 20 درصد تعرفه متعلق به بخش خصوصی و 80 درصد متعلق به راهآهن بود. در آن دوره زمانی، رویکرد ما در راهآهن این بود كه به تدریج لکوموتیوها را واگذار كنیم تا کاملا متعلق به بخش خصوصی شوند. در نتیجه، لکوموتیو از سهم دسترسی راهآهن خارج میشود و برای خودش نرخ جداگانهای پیدا میكند.
شما اگر ترکیب حق دسترسی فعلی راه آهن را نگاه کنید، چون راهآهن در سال 92 و 93 تعرفه حق دسترسی را افزایش نداده و دو بخش دیگر افزایش قیمت داشتهاند، در حال حاضر سهم حق دسترسی راهآهن که قبلا 80 به 20 بود، به حدود 37 درصد رسیده و سهم لکوموتیو هم 30 درصد است. مابقی متعلق به شرکتهاست که حدود 33 درصد میشود.
وقتی بدانیم که حدود 34 درصد لکوموتیوهایی که فعلا وظیفه حمل محمولات را برعهده دارند، متعلق به بخش خصوصی هستند و آن بخشی هم که در دست راهآهن است، در آینده باید به بخش خصوصی واگذار شود، وزن این سهمها تغییر خواهد کرد و نسبتها برعکس میشود. چون سیاست راهآهن این است که در سال 94 تعرفه دسترسی بیشتر نشود، پس دو بخش دیگر به صورت اتوماتیک 10 تا 15 درصد افزایش مییابند و سهم راهآهن باز هم کاهش پیدا خواهد کرد.
بنابراین، آن برداشت مربوط به چند سال پیش است و امروز این سهم به حدود 35 تا 37 (متعلق به راهآهن) تغییر كرده و مابقی مربوط به ناوگان و لکوموتیو بخش خصوصی فعال در این حوزه است.
ترابران: آیا این درست است كه راهآهن بیشتر به حمل بار برای شرکتهای دولتی توجه دارد؟
برای راهآهن دولتی و خصوصی فرق ندارد. در گذشته، راهآهن چون بارهای حجیم را جابهجا میکرد و این بارها بیشتر متعلق به کارخانجات دولتی بودند، دولت با دولت کار میکرد، ولی در حال حاضر، مالک واگن، بخش خصوصی است و بخش خصوصی خودش تصمیم میگیرد که با چه کسی قرار ببندد و بار چه کسی را جابهجا کند.
با توجه به اینکه مصرفکننده اصلی مواد معدنی کارخانجات فولاد هستند، طبیعتا همان کارخانجاتی که قبلا دولتی بودند و الان نیمهخصوصی یا خصوصی شدهاند، باز هم مشتریان اصلی شرکتهای حمل و نقل ریلی را تشكیل میدهند. اما به هر حال، راهآهن انتخاب نمیكند که بار چه کسی جابهجا شود. شرکتهای خصوصی بازاریابی میکنند و راهآهن به آنها کمک میکند، اما در نهایت این شرکت خصوصی مالک واگن است که تصمیم میگیرد بار یک کارخانه فولاد را حمل کند یا بار صادراتی یک شرکت خصوصی دیگر را.
ترابران: ظاهرا تنها محلی كه دارای سیستم مكانیزه تخلیه و بارگیری محمولات معدنی از واگن به كشتی است، در منطقه ویژه خلیجفارس قرار گرفته؛ اما حتی در این منطقه هم تنها دو واگنبرگردان برای تخلیه و حمل به کشتی وجود دارد كه گفته میشود اغلب هم خراب هستند. آیا راهآهن برای تامین واگن برگردان برنامهای در دست دارد؟
آن مجموعه متعلق به راهآهن نیست و تحت نظارت ایمیدرو و وزارت صنایع کار میکند. البته این نکته درست است که آنجا دو واگنبرگردان قدیمی و مستهلک دارد. از سال گذشته جلساتی را با مدیرعامل منطقه ویژه داشتهایم و حالتهای مختلفی را مذاکره کردهایم، اینکه کنسرسیومی از بخش خصوصی آنجا سرمایهگذاری کند، اینکه خود منطقه ویژه واگن برگردان جدید بیاورد یا آنها دو واگن برگردان را تعویض کند.
در کنار این چون بخشی از باری که به آنجا میرود برای مصرف سه کارخانه فولادی است و همه بار برای صادرات نیست. پیشنهاد دادیم که خود کارخانهها نیز به سیستمهای تخلیه تجهیز شوند. تاکنون شرکت فولاد کاوه جنوب از راه آهن مجوز گرفته و اقدام به ساخت کرده، ولی هنوز به بهرهبرداری نرسیده است و حدود یک سال دیگر طول خواهد می کشد ولی هنوز دو شرکت دیگر اقدام جدی برای راه اندازی واگنبرگردان انجام ندادهاند.
ترابران: در پایان، میخواهیم بدانیم پیشبینی شما از وضعیت آینده حمل و نقل مواد معدنی از طریق راهآهن و مسیرهای ریلی چیست؟
با توجه به جلسات مشترکی که برای تدوین طرح جامع معادن و فولاد با ایمیدرو برگزار شده و همچنین جلسات متعددی که با شرکتهای معدنی و فولادی در قالب کارگروه مشترک با راه آهن در سال 1393 داشتیم و تمهیداتی که برای بهبود وضعیت ناوگان و رفع گلوگاهها برای افزایش سرعت حرکت قطارهای باری انجام دادهایم، پیشبینی من این است که حجم جابهجایی بار ریلی در سال آینده رشد دو رقمی را تجربه کند که چون سهم مواد معدنی و محصولات فولادی حدود 70 درصد حمل ریلی است؛ در نتیجه حمل این نوع کالا نیز رشد قابل توجهای خواهد داشت.