به خاطر همه چیز!
تین نیوز | برای آگاهی بیشتر از مشکلات شبکه ریلی کشور در حمل بار معدنی و چگونگی رفع گلوگاههای موجود در این عرصه، به سراغ یکی از مدیران عامل شرکتهای ریلی رفتیم و از وی در اینباره جویا شدیم.
با محمد ساطعی که از فعالان قدیمی حوزه ریلی کشور بوده و اکنون مدیرعامل شرکت ریلی سینا ریل پارس است، در اینباره به گفتوگو نشستیم. او در این باره به ظرفیتهای نامناسب مسیر، ناوگان، ایستگاه، تسهیلات تخلیه و بارگیری، هزینههای بالای دسترسی راهآهن و ... خیلی چیزهای دیگر اشاره میكند.
ترابران: حمل مواد معدنی در کشور به كمك حمل و نقل ریلی، با چه مشکلاتی مواجه است؟
در حال حاضر، حدود 20 درصد معادن کشور که نزدیك به 90 درصد از محصولات معدنی را تولید میكنند، به راهآهن متصل هستند، اما اصلیترین مشکل مربوط به حمل مواد معدنی در کشور، مربوط به تسهیلات بارگیری و تخلیه و كمبود ایستگاههایی با قابلیت انجام حجم عملیات وسیع است. به عبارت دیگر، در شرایط فعلی، عمدتا تجهیزات موجود از ظرفیت کافی به منظور تخلیه و بارگیری برخوردار نیستند و یا به دلیل خرابیهای طولانی، عملکرد مناسبی ندارند.
در عین حال، ظرفیت مسیرها نیز محدود است و به دلیل استفاده همزمان از قطارهای باری و مسافری، ظرفیت حمل بار محدود شده است؛ در حالی كه در مسیرهای عمده حمل بار نظیر راهآهن یزد، هرمزگان و بندرعباس، با همین تعداد ناوگان هم میتوان به كمك قطارهای طویل و ایجاد تسهیلات به منظور استفاده از لکوموتیوهای خصوصی، احداث مسیر ریلی اختصاصی حمل بار و همچنین خصوصی کردن بهرهبرداری از مسیرهای ریلی، عملکرد حمل ریلی را در این حوزه توسعه داد.
ترابران: اصولا حمل و نقل مواد معدنی از طریق ریل در كشور ما، در مقایسه با جاده، صرفه اقتصادی دارد؟
در سال 93 به جهت رقابت با جاده، حاشیه سود نرخ حمل ریلی کاهش یافته است. به عنوان مثال در برخی مسیرها حدود 90 درصد تعرفه حمل اعلامی به مشتری مربوط به هزینه دسترسی راهآهن است. بر این اساس بدون در نظر گرفتن هزینههای مربوط به تعمیرات، سهم شرکتهای ریلی با واگنهای ملکی حدود 40 ریال به ازای هر تن کیلومتر بوده است. بدین ترتیب صرفه اقتصادی حمل محمولات جدید مواد معدنی برای شرکتهای متصدی حمل کاهش داشته است.
در فواصل طولانی به خصوص اگر فاصله بیش از 800 کیلومتر باشد انجام پروژههای حمل حجیم فقط به روش ریلی اقتصادی است و در مسیرهای کوتاهتر از 500 کیلومتر به دلیل افزایش 20 درصدی حق دسترسی از سوی راهآهن، حمل ریلی در بعضی مسیرها اقتصادی نیست.
ترابران: پس صادرات محصولات معدنی از طریق سیستم ریلی با صرفه اقتصادی همراه نیست؟
فراموش نكنید كه براساس تعاریف بینالمللی، هر روش حملونقل برای یک میزان مسافت، پیشبینی شده است؛ به عنوان مثال استفاده از حملونقل جادهای برای مسافتهای کمتر از ۵۰۰ متر باصرفه است که متاسفانه به دلیل نبود زیرساختها مناسب این میزان تا هزار کیلومتر افزایش یافته است.
همچنین روش حملونقل ریلی برای مسافتهای 1000 تا 2000 کیلومتری توجیه اقتصادی دارد و در روش دریایی، مسافتهای بیش از ۱۰ هزار کیلومتر توجیه اقتصادی خواهد داشت. بنابراین برای انتخاب روش ریلی در صادرات مواد معدنی ابتدا باید به کشور مقصد و مسافت آن با مبدا کالا توجه کرد.
در صادرات سنگآهن که بیشترین حجم از صادرات محصولات معدنی را به خود اختصاص داده، مقصد صادراتی بیشتر کشورهای آسیای جنوب شرقی و کشور چین است. هر چند هماکنون به واسطه خطوط ریلی اینچهبرون امکان حمل محصولات به چین فراهم است، اما باید توجه داشت هزینه بالای آن که به بعد زیاد مسافتی مربوط است، نسبت به حملونقل دریایی فاقد توجیه اقتصادی است.
نكتهای كه نباید فراموش كرد این است كه تنها معیار برای انتخاب شیوه مناسب حمل انبوه بار، قیمت نیست، چرا که حمل و نقل انبوه بار، نیاز به سیستمی با عملکرد مداوم و با قابلیت اطمینان هم دارد تا در دوره زمانی مشخص، مقدار مشخص بار به مقصد برسد. حمل و نقل ریلی این امکان را فراهم میكند؛ اما با وجود نرخ پایینتر حمل جادهای - به علت بالا بودن هزینه حق دسترسی دریافتی از سوی راهآهن- در حال حاضر فقط در مسیرهایی که حجم بار بسیار انبوه و مسیر طولانی نیز باشد، حمل ریلی توجیه پیدا میکند.
متاسفانه در حال حاضر نیمی از بارهای سنگآهن که توسط شرکتهای زیر مجموعه ایمیدرو تولید میشود به صورت جادهای حمل میشود. بد نیست بدانید كه هر سال تنها حدود ۲۲ میلیون تن مواد معدنی از طریق سیستم ریلی کشور انتقال پیدا میکند که سهمی ۵ درصدی را از مجموع کل بار کشور به خود اختصاص میدهد.
ترابران: شما در ابتدای صحبتهایتان بیشتر بر ضعف در تجهیزات تخلیه و بارگیری اشاره داشتید؛ آیا این بدان معناست كه ما در كشور از «نظر نوع و تعداد ناوگان» برای حمل و نقل مواد معدنی با مشكلی مواجه نیستیم؟
بر اساس آمار اعلامی راهآهن در پایان سال 1392، از 22562 واگن موجود، 9630 واگن لبهبلند وجود دارد که صرفا به منظور حمل مواد معدنی مورد بهرهبرداری قرار میگیرند، یعنی حدود 43 درصد کل واگنهای موجود. همچنین با استفاده از واگنهای لبه کوتاه که تعداد آن 3532 بوده نیز حمل مواد معدنی صورت گرفته است.
باید توجه داشت که تعداد ناوگان عمدتا بر اساس ظرفیت مسیر، ظرفیت ایستگاه، ظرفیت تخلیه و بارگیری مشخص میگردد. میتوان ناوگان را افزایش داد، اما این كار، مشكلی را حل نمیكند؛ چون گلوگاه اصلی در بخش حمل مواد معدنی، موضوع تخلیه است.
توجه داشته باشید كه در ایران، سیستم تخلیه سریع، دستگاههای واگن برگردان هستند؛ این در حالی است كه در بندرعباس دو دستگاه واگن برگردان وجود دارد که به دلیل فرسوده بودن و دولتی اداره شدن، هیچگاه با ظرفیت كامل خود کار نمیكنند، یعنی به جای آنکه روزانه 400 دستگاه واگن را تخلیه کنند، حدود 120 تا 150 دستگاه واگن تخلیه انجام میدهند. اغلب اوقات هم این دو دستگاه واگنبرگردان خراب هستند و حتی برخی مواقع، واگنها به داخل آن سقوط میکنند و این مشکلات موجب بروز صف طولانی تخلیه میشود.
این مسائل باعث شده كه در حال حاضر برخی شرکتهای ریلی برای حمل و نقل بارهای معدنی، از واگنهای لبهکوتاه استفاده کنند و در ایستگاه مانوری، بار معدنی به صورت دستی یا با بیل مکانیکی و لیفتراک تخلیه شود كه این مورد موجب وارد آمدن آسیب جدی به واگن میشود؛ ضمن آنکه واگنهای لبهکوتاه ریزش بار دارند و اطراف خطآهن را آلوده کرده و در سوزنهای الکتریکی خط، مشکل ایجاد میکنند.
در حال حاضر حدود هفت دستگاه واگن برگردان در کشور وجود دارد که همگی دولتی هستند، در حالی كه باید حدود 20 دستگاه واگن برگردان در کشور نصب شود تا نیازها را رفع کند.
ترابران: یعنی جز استفاده از واگن برگردان راهحل دیگری برای این مشكل وجود ندارد؟
حتما وجود دارد. خود ما در شركت سینا ریل پارس، در برنامههای میانمدت خود در نظر داریم روشهایی پیاده کنیم که برای تخلیه، نیازمند واگنبرگردان نباشیم. ما پیشبینی کردهایم برای رفع مشکل صفهای طولانی واگنهای لبهبلند برای تخلیه توسط واگن برگردان، از کانتینرهای اپنتاپ (Open Top Container) که به صورت ثقلی قابلیت تخلیه دارند، استفاده کنیم.
این کانتینرها سقف ندارد و داخلِ آن، یك شیب «8» مانند وجود دارد. دریچههای تخلیه هم از کنار و به راحتی باز میشوند. این کانتینر به دلیل ماهیتشان، روی کفی تریلر جادهای قرار میگیرند، در معدن بارگیری میشوند و روی کانتینر و یا واگن لبهکوتاه قرار میگیرند.
البته برای توسعه ناوگان، اولویت اصلی ما خرید واگنهای لبهبلند است، اما این واگنها به طور متوسط حدود 200 میلیون تومان سرمایه لازم دارد، در حالی كه هر دستگاه کانتینر اپنتاپ، 14میلیون تومان قیمت دارد و سه دستگاه آن روی یک واگن قرار میگیرد که حدود 45 میلیون تومان میشود. علاوه بر این، هر یک از این کانتینرهای اپنتاپ، حدود 21 تن بار معدنی در خود جای میدهند که معادل یک تریلی و سه دستگاه آن حدود 63 تن یعنی معادل یک واگن ریلی است.
ترابران: آیا راهکاری برای افزایش سهم سیستم ریلی در نقل و انتقالات بار و مواد معدنی کشور اندیشیده شده است؟
در راستای افزایش سهم حملونقل ریلی در جابهجایی بار، کارگروهی متشکل از دولت، شرکت راهآهن و مالکان واگنهای لبهبلند ویژه حمل محصولات معدنی تشکیل شده که در این کارگروه ضمن بررسی راههای بهبود سیستم حمل ریلی، مقرر شده تا اتصال شبکه ریلی به چشمههای بار و معادن که به آن خطوط فرعی گفته میشود، بهبود یابد و افزایش تعداد سیستمهای تخلیه بار در کشور و همچنین توسعه ناوگان هم از لحاظ لکوموتیو و هم از لحاظ تعداد واگن انجام شود.