از رویا تا واقعیت
تین نیوز |در صورتی که سال 1383 را به عنوان مبدا حرکت صنعت ریلی کشور در جهت تحقق اهداف صنعت چشمانداز 1404 قلمداد کنیم، بیش از 10 سال از عملیاتی شدن این موضوع میگذرد، اما بررسی آمارهای موجود، حاکی ازعقبماندگی از اهداف تعیینشده است.
آنچه در این مقاله به آن پرداخته خواهد شد، نگاهی اجمالی به اهداف کمّی تعیین شده در سند 1404 راهآهن و بررسی روند تحقق این اهداف و چالشهای پیشرو است.
با توجه به اهمیت توسعه حمل و نقل ریلی در ایران و نقش آن در ارتقای کیفیت و کمیت خدمات حمل مسافر و بار، بهرهگیری از پتانسیلهای ترانزیتی کشور و نیز تأثیر آن در توسعه سایر بخشهای اقتصاد، تدوین سندی جامع، منطقی، واقعبینانه و در عین حال برخوردار از ماهیتی مطلوبگرا، برای دستیابی به اهداف مورد نظر در افق چشمانداز ضروری به نظر میرسد. در این سند، باید اهداف کلان، استراتژیهای کلی و عملیاتی، بر مبنای یک فرایند برنامهریزی صحیح، با بیانی روشن ارائه شده و جهتگیریهای کلی راهآهن، در حوزههای مختلف ستادی و عملیاتی، به دور از ابهام، کلیگویی و پراکندهگویی بیان شود.
اهمیت برنامهریزی برای حمل و نقل ریلی ایران، با توجه به هدفمند شدن یارانهها و آزاد شدن قیمت حاملهای انرژی، و افزایش مطلوبیت راهآهن نسبت به سایر شقوق حمل و نقل دوچندان میشود. از آنجا که هدفمند شدن یارانهها منجر به افزایش تقاضای بالقوه راهآهن میشود، اتخاذ اهداف، استراتژیها و برنامههای عمل، برای بهرهمندی از این فرصت و پاسخدهی به تقاضای ایجاد شده لازم است.
در سند چشمانداز حملونقل ریلی كشور چنین بیان شده است:« برترین سامانه حملونقل ریلی منطقه با بهرهگیری از فناوریهای نوین و مشاركت حداكثری بخش غیردولتی ضمن تامین نیازمندیهای ذینفعان، دارای تعامل سازنده و موثر در ارتباطات بینالملل». تحقق این چشمانداز در بخش ریلی نیازمند تدوین اهداف مشخص است که به شرح ذیل تعیین و مصوب شده است:
1- توسعه شبكه ریلی برای دسترسی حداكثر بار و مسافر و افزایش ظرفیت براساس تقاضا
2- رسیدن به سهم بهینه بار و مسافر ریلی در بازار حملونقل داخلی و بینالمللی
3- افزایش بهرهوری برای اقتصادیتر كردن هرچه بیشتر حملونقل ریلی و رشد پایدار
4- تحقق سهم 30 و 18 درصدی در حمل بار و مسافر در سال 1404
عملکرد حمل ونقل ریلی از سال 1383 لغایت 1392
اجرایی کردن سند چشمانداز ریلی نیازمند تدوین و اجرای برنامههای پنج ساله بود که به همین دلیل دو برنامه پنجساله در سالهای 84 الی 88 و 90 الی 94 مصوب و اجرا گردید که در ذیل به بررسی اجمالی دو برنامه میپردازیم:
1) برنامه پنج ساله چهارم- در این برنامه و در راستای تحقق اهداف سند چشمانداز، افزایش سهم بار و مسافر بخش ریلی مورد توجه قرار گرفته بود (برنامه مصوب و میزان تحقق آن در بخش بار و مسافر مطابق جدول شماره 2 است).
طبق اهداف کمّی برنامه 5 ساله چهارم، میبایست سهم حمل و نقل ریلی از کل حمل و نقل کشور، هم در بخش بار و هم در بخش مسافر به 30 درصد برسد. این در حالی است که میزان حمل و نقل جادهای کل کشور در سال 90 برابر 355 میلیون تن و تناژ حمل و نقل ریلی حدود 33 میلیون تن بوده که حدود 9 درصد کل حمل و نقل کشور است. بنابراین در زمینه حمل بار، کمتر از یک سوم هدف تعیین شده در برنامه چهارم تحقق یافته است.
در بخش مسافری نیز جمع مسافر جابهجا شده در کشور در سال 90 حدود 235 میلیون نفر و مسافر جابهجا شده در بخش ریلی برابر با 29 میلیون مسافر بوده که به این ترتیب، سهم مسافر ریلی به نسبت جاده برابر با 12 درصد است، بنابراین در این بخش نیز با توجه به هدف برنامه چهارم، تنها کمی بیش از یک سوم اهداف موردنظر، محقق شده است.
در بخش احداث خطوط ریلی نیز طبق آمار اعلام شده از سوی وزیر راه و شهرسازی جمعا حدود 2500 کیلومتر در 8 سال اخیربه شبکه ریلی اضافه شده و مورد بهرهبرداری قرار گرفته است. این در حالی است که طبق آمار منتشر شده از سوی راهآهن، طول خطوط اصلی راهآهن از سال 76 تا 84، از 5995 کیلومتر به 8391 کیلومتر رسیده و جمعا نزدیک به 40 درصد رشد داشته، در حالی که طول خطوط از سال 84 تا 90 در دوره دولت نهم و دهم (که در آنها متوسط اعتبارات تخصیصی نسبت به دوره قبل حدود 4 برابر شده)، از 8391 کیلومتر تنها به 9992 کیلومتر رسیده، یعنی تنها 1404 کیلومتر راه آهن اضافه شده که میشود حدود 19 درصد رشد که معادل نصف رشد دوره قبلی است.
این امر دوباره نشان از کاهش شدید بهرهوری و نیز سوءمدیریت در راه آهن دارد. یعنی در حالی که اعتبارات چهار برابر شده، رشد احداث خطوط نصف شده است!
همانگونه که ملاحظه میگردد، هیچیک از مصوبات حمل بار و مسافر در سالهای برنامه محقق نگردیده و تنها شاهد رشد 5/8 درصدی در حمل کالا و 2/11 درصدی در حمل مسافر بودهایم.
2) برنامه پنج ساله پنجم- همانگونه که در جدول 3 مشخص است نه تنها هیچیک از برنامههای سه ساله اول برنامه محقق نگردیده است، بلکه شاهد روند کاهشی در سال 92 نیز بودهایم (نسبت به سال 91) و به نظر نمیرسد در مدت زمان باقیمانده از عمر برنامه و با فرض شرایط گذشته، این روند تغییر محسوسی داشته باشد.
موانع تحقق اهداف تعیین شده ریلی
با نگاهی به توانمندیها و ظرفیتهای موجود صنعت ریلی از یک سو و عملکرد آن در 10 ساله گذشته مهمترین نکات مهم در عدم تحقق این اهداف را میتوان در دو بخش خلاصه کرد:
1) عوامل برون سازمانی
- تحریمهای اقتصادی و مشکلات مرتبط به آن
- عدم تخصیص اعتبار و بودجه کافی
- اعمال مدیریتهای فشاری خارج ار سازمان
- ناکافی بودن قوانین حمایتی و اجرایی نشدن آن
2) عوامل درون سازمانی
- عدم تدوین مناسب اهداف منطبق بر واقعیتهای موجود: با توجه به میزان تحقق برنامههای تدوینشده در برنامه چهارم و همینطور پنجم و عدم تحقق آن به نظر میرسد اهداف تعیینشده بسیار خوشبینانه بود و میبایستی مورد تعدیل قرار گیرد
- پایین بودن شاخصهای بهرهوری در بخش تجهیزات و ناوگان و نیروی انسانی: نگاهی به شاخصهای منتخب بهرهوری راهآهن در سالهای 84 الی 91 حاکی از آن است که علیرغم افزایش کمی در تجهیزات و تزریق منابع مالی، شاخصهای منتخب بهرهوری در سال 1391 نسبت به سال 1388 روند نزولی داشته است. این در حالی است که بر اساس آمارهای موجود، متوسط اعتبارات عمرانی راهآهن در 8 سال اخیر حدود چهار برابر و درآمد حمل بار راهآهن در سال 90 برابر 5807 میلیارد ریال بوده که نسبت به درآمد بار در سال 84 (2704 میلیارد ریال) بیش از 100 درصد رشد نشان میدهد. این امر نشان از کاهش شدید بهرهوری در راهآهن در دوره دولتهای نهم و دهم دارد.
بنابراین سوال اصلی این خواهد بود آیا با تزریق منابع مالی قادر به افزایش کارایی و بهرهوری خواهیم بود؟
از سوی دیگر، هزینه جاری راهآهن در سال 90 برابر 7493 میلیارد ریال بوده و بنابراین درآمد کسب شده تنها 77 درصد از هزینههای جاری را پوشش میدهد. با توجه به این وضعیت، به نظر میرسد که بدهی به پیمانکاران و زیان راهآهن سال به سال در حال انباشته شدن و رو به افزایش است. این بیش از هرچیز دیگر ناشی از بیتدبیری در برنامهریزی، سوءمدیریت و عدم اصلاح ساختار سازمانی و مالی راهآهن است
- متورم و نامتوازن بودن تشکیلات و ساختار اداری: به منظور تسریع در جهت تحقق اهداف برنامههای زمین مانده در سالهای اخیر، اولین و یکی از موثرترین گامها، اقدام به کوچکسازی شرکت راهآهن است. این شرکت در حال حاضر همچنان با در اختیار داشتن ادارات کل استانی راهآهن در سطح کشور و واحدهای دفتری و اجرایی در ستاد مرکزی، مشغول انجام وظایف محوله با پرسنل بسیار زیادی است. این موضوع علاوه بر ناکارآیی، هزینههای زیادی را بر دوش این شرکت میگذارد. به نظر میرسد شرکت راهآهن میتواند به شرکتهای در صف و ستاد تفکیک و کوچک گردد و بهتدریج با خصوصی نمودن آنها پس از یک دوره گذار، کلیه امور غیرحاکمیتی به بخش خصوصی واگذار گردد
- عدم انجام کامل تعهدات مرتبط با بخش خصوصی: در سالهای اخیر علیرغم تسری مواد 30 و 128 قانون برنامه سوم به قانون برنامه چهارم و پنجم و علیرغم تصویب قانون دسترسی آزاد به شبکه ریلی و دیگر اهدافی که در زمینههای خصوصیسازی، آزادسازی، جذب سرمایهگذاران، اعطای تسهیلات و کوچکسازی راهآهن دولتی، واگذاری امور تصدیگری، رفع تنگناها و تشریفات اداری و تسریع امور در جلب رضایت مشتریان مدنظر بوده، متاسفانه شاهد اقدامات جدی در این زمینهها نیستیم؛ تا آنجا که عدم حمایت لازم از بخش خصوصی و سرمایهگذاران و عدم پرداخت به موقع مطالبات آنها، همین تعداد اندک مشارکتکننده را نیز نسبت به ادامه کار ناامید و بیمیل نموده و ریسک سرمایهگذاری و مشارکت در فعالیتها را بالا برده و حسب اطلاعات و اخبار موجود حتی بسیاری از آنها را از ادامه کار در این زمینه پشیمان کرده است.
- عدم توانایی در جذب سرمایهگذار بخش خصوصی: حجم سرمایهگذاری در پروژههای ریلی و میزان سودآوری و همچنین بالا بودن نرخ بازگشت سرمایه و کافی نبودن قوانین حمایتی، از دیگر مشکلات این بخش است.
- توسعه نامتوازن شبکه ریلی: عدم توازن در توسعه ریلی کشور یکی دیگر از چالشهای راهآهن است، در برخی مناطق کشور خط آهن بلااستفاده بوده و در برخی نقاط، تردد بسیار بالا است و امکان افزایش ظرفیت وجود ندارد. به عبارت دیگر، گلوگاههای راهآهن همچنان رفع نشده، اما بخشهای غیرضروری ریلی توسعه یافته است.
- ضعف در بازاریابی و ناکارآمد مدیریت ارتباط با مشتریان: دیدگاه سنتی در فرآیند بازاریابی و استفاده مداوم از چتر حمایتی انحصار در این صنعت و وجود ضعف عمده در طراحی مکانیزم سیستم ارتباط با مشتری، حلقه مفقوده دیگری است که میبایست به آن توجه کرد.
- ضعف و ناکارآمدی مدیریت سازمان: تغییرات مداوم مدیریت ارشد سازمان و سیاسی شدن پستهای کلیدی از یک سو و عدم توجه کافی به تخصص لازم و کافی در نصیب این مدیران از دیگر ضعفهای درون سازمانی میباشد که همواره گریبان این صنعت را گرفته است.
- فرسودگی ناوگان: طول عمر متوسط ناوگان ریلی به بیش از 25 سال میرسد که این مساله نه تنها منجر به کاهش شدید شاخصهای بهرهوری میگردد، بلکه منجر به نارضایتی مشتریان و افزایش هزینههای بهرهبرداری نیز شده است.
آنچه هست و آنچه نیست
براساس آمارها و گزارشات موجود، در حالی که ایران میتوانست با توسعه خطوط راهآهن سالانه 2200 میلیارد تومان صرفهجویی اقتصادی داشته باشد و به توسعه صنعتی و اقتصادی کشور سرعت بخشد، در طی 35 سال گذشته، تنها حدود 6000 کیلومتر خطوط ریلی در کشور کشیده شده و این یعنی سالانه تنها حدود 172 کیلومتر خط آهن جدید درکشور ایجاد شده است. از سوی دیگر، در حال حاضر، حدود نیمی از استانهای کشور هیچ گونه دسترسی به خطوط ریلی ندارند یا دسترسی آنها بسیار محدود است.
طبق آمارهای جهانی، شاخص طول خط ریلی در ایران نسبت به جمعیت کشور، 133 کیلومتر به ازای هر یک میلیون نفر است. این شاخص در آلمان 410 کیلومتر، در ژاپن 420 کیلومتر و در تونس 200 کیلومتر است. از سوی دیگر، از نظر شاخص طول خطوط ریلی نسبت به مساحت نیز ایران جزو عقبماندهترین کشورهای جهان محسوب میشود؛ به نحوی که به ازای هر کیلومترمربع مساحت کشور تنها حدود 7 متر خط آهن در کشور وجود دارد، حال آن که این عدد در آلمان 96، ژاپن 53، آفریقای جنوبی 4/16، تونس 6/11 و ترکیه 2/11 متر است.
آمارهای اتحادیه جهانی راهآهن نشان میدهد ایران باوجود پتانسیلها و مزیتهای فراوانی که میتواند از توسعه خطوط ریلی به دست آورد، سرمایهگذاری بسیار ناچیزی در بخش حمل و نقل ریلی کرده است. میزان سرمایهگذاری دولت ایران از بعد از پیروزی انقلاب تا سال 90 دراین بخش تنها 5 هزار میلیارد تومان بوده است، در حالی که سرمایهگذاری در بخش جادهای بیش از 50 هزار میلیارد تومان بوده است.
طبق برآوردهای شرکت راهآهن، کشور ایران برای توسعه زیرساختهای بخش ریلی کشور به بیش از 30 هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری در بخش زیربنایی (خطوط ریلی) و 15 هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری در بخش واگن و لوکوموتیو نیازمند است تا به بتواند به آن چه در سند چشمانداز 20 ساله و افق سال 1404 تعیین شده یعنی ساخت 25 هزار کیلیومتر راه آهن و تعداد مناسب واگنهای باری، مسافربری و لوکوموتیوهای مورد نیاز برسد.
درحال حاضر حدود 10500 کیلومتر راهآهن اصلی در سراسر کشور وجود دارد که نشاندهنده برآورده شدن 40 درصدی برنامه است؛ این در حالی است که براساس چشمانداز، مسوولان برای ایجاد زیرساختهای مناسب در خطوط ریلی باید در 12 سال آینده، سالانه بیش از هزار کیلومتر خطوط راهآهن جدید ایجاد کنند.
هم اکنون بخش مهمی از خطوط راهآهن کشور به خصوص در کریدور مهم شمال، فرسوده بوده که این خود، یکی از عوامل پایین بودن سرعت حرکت لوکوموتیوهای ایرانی است (میانگین سرعت لوکوموتیوهای مسافربری در ایران 120 تا 140 کیلومتر است و در اروپا 250 تا 300 کیلومتر است).
علاوه بر زیرساختهای ریلی، کشور از نظر تجهیزات حمل و نقل ریلی به خصوص واگن و واگنسازی هم نیازمند سرمایهگذاری است. تعداد لکوموتیوهای موجود (اصلی - مانوری) در ناوگان ریلی از 778 دستگاه فعلی باید به 1250 دستگاه برسد که این میزان به معنای افزایش 472 دستگاه لکوموتیو به ناوگان است و به سرمایهگذاری معادل 3800 میلیارد تومان تا سال 1404 (حدود 300 میلیارد تومان در سال) نیاز دارد. البته در سالهای گذشته، هفت شرکت داخلی به این بخش وارد شدهاند و سالانه حدود 300 واگن مسافری و تعدادمحدودی لوکوموتیو تولید میکنند که جوابگوی نیاز اصلی کشور نیست.
همچنین طبق سند چشمانداز باید تعداد 2105 واگن مسافری که در اختیار راهآهن است، به 4500 دستگاه برسد که این به معنای افزوده شدن 2395 واگن به ناوگان فعلی است که این هم به 4000 میلیارد تومان سرمایهگذاری نیازمند است.
سهم خطوط ریلی و حضور بخش خصوصی
برای رسیدن به اهداف سند چشمانداز در زمینه راهآهن نمیتواند کار را تنها با سرمایهگذاری دولتی پیش برد بلکه تحقق 30 درصد حمل و نقل بار و 18 درصد حمل و نقل مسافر با استفاده از خطوط ریلی نیازمند ورود بخش خصوصی به این بخش است. موضوعی که در سالهای گذشته با وجود برنامهریزیها و تصویب قوانین لازم همچنان امکانپذیر نشده است.
براساس آمارهای سالانه بودجه وزارت راه و شهرسازی به طور کلی 2 هزار و 350 میلیارد تومان است که باید در بخشهای مختلف از راهسازی گرفته تا حمل و نقل دریایی، هوایی، ریلی و مسکن و شهرسازی هزینه شود و این در شرایطی است که تنها توسعه بخش حمل و نقل ریلی کشور برای رسیدن به اهداف بلندمدت خود نیازمند سالانه 3500 میلیارد تومان سرمایه است و از سوی دیگر در سال 90 هزینه جاری شرکت راهآهن حدود 749 میلیارد تومان و درآمد این شرکت از حمل بار تنها حدود 580 میلیارد تومان بوده است، بنابراین اگر وزارت راه و شهرسازی نتواند منابع بخش خصوصی را جذب کند، غیرممکن است که بتواند به اهداف از پیش مشخص شده در برنامه برسد.
منابع :
- سالنامه آماری راهآهن
- سند چشمانداز توسعه راه آهن جمهوری اسلامی ایران
- گزارش تحلیلی سایت پایش مورخ 10/3/93
- بررسی سند چشمانداز راهآهن - مسعود حجاریان -1392
- الزامات تحقق سهم 30 11 درصدی حمل ونقل ریلی در سند چشم انداز - مجید بابایی -1392
جدول 1- خلاصه اهداف سند چشمانداز و حمل ونقل ریلی در افق 1404
|
1.برنامه حمل 30 درصد بار داخلی و 18 درصد مسافر |
|
1. دارا بودن 25000 کیلومتر خط اصلی ریلی |
|
2. دارابودن ناوگان ریلی با متوسط عمر 15 سال |
|
3. آزادسازی و خصوصی سازی تا حصول حداکثر 30 درصد سهم دولتی در جابهجایی کالا و مسافر ریلی بینشهری |
|
4. برون سپاری فعالیتهای تصدیگری امور حاکمیتی شبکه ریلی . |
|
5- 160 میلیون مسافر و 220 میلیون تن کالا |
|
6- تامین 50393 دستگاه واگن باری |
|
7- تامین 5607 سالن مسافری و 962 واگن خدماتی |
|
8- تامین 1615 دستگاه لکوموتیو اصلی و 541 دستگاه لکوموتیو مانوری |
|
9- تامین 40 ست لکوموتیو برقی |
|
10 تامین 5/135 میلیارد دلار |
منبع: سند چشم انداز 1404 حمل ونقل ریلی
جدول شماره 2- میزان حمل بار و مسافربرنامه ریزی و محقق شده در برنامه پنچ ساله چهارم توسعه ریلی
|
88 |
87 |
86 |
85 |
84 |
|
|||||
|
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
|
|
8/32 |
9/67 |
33 |
3/59 |
9/30 |
8/51 |
9/32 |
3/45 |
2/30 |
6/39 |
تناژ (میلیون) |
|
2/20 |
5/40 |
5/20 |
4/35 |
2/20 |
31 |
5/20 |
1/27 |
1/19 |
7/23 |
تن کیلومتر (میلیارد) |
|
7/27 |
9/35 |
2/26 |
5/31 |
4/24 |
6/27 |
3/21 |
2/24 |
4/19 |
3/21 |
تعداد مسافر (میلیون) |
|
8/16 |
6/20 |
3/15 |
2/18 |
9/13 |
1/16 |
5/12 |
2/14 |
1/11 |
5/12 |
مسافرکیلومتر (میلیارد) |
منبع: سالنامه آماری راهآهن
جدول شماره 3 - میزان حمل بار و مسافر برنامه ریزی و محقق شده در برنامه پنچ ساله پنچم توسعه ریلی
|
94 |
93 |
92 |
91 |
90 |
|
|||||
|
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
تحقق |
مصوب |
|
|
|
71 |
|
64 |
6/32 |
58 |
2/34 |
52 |
1/33 |
47 |
تناژ (میلیون) |
|
|
7/42 |
|
5/38 |
4/22 |
7/34 |
6/22 |
3/31 |
21 |
2/28 |
تن کیلومتر(میلیارد ) |
|
|
9/75 |
|
1/68 |
5/25 |
7/60 |
27 |
7/53 |
5/28 |
1/47 |
تعداد مسافر( میلیون) |
|
|
7/38 |
|
8/34 |
4/17 |
31 |
1/17 |
4/27 |
8/17 |
24 |
مسافر کیلومتر(میلیارد ) |
منبع: سالنامه آماری راهآهن
جدول شماره 4 - نمای کلی از روند تحقق و مقدار باقیمانده از اهداف سند چشمانداز توسعه ریلی
|
متوسط رشد لازم |
وضعیت مانده 1404 |
متوسط رشد سالانه |
1392 |
1383 |
|
|
|
|
|
11 |
8/8 |
سهم بار (درصد) |
|
|
|
|
9 |
5/5 |
سهم مسافر (درصد |
|
4/1231 |
14777 |
262 |
10223 |
7608 |
خطوط اصلی |
|
23469 |
28163 |
4857 |
22230 |
17373 |
تعداد واگن باری |
|
291 |
3502 |
71 |
2105 |
1393 |
تعداد سالن مسافری |
|
114 |
1378 |
20 |
778 |
578 |
تعداد لکوموتیو |
|
11 میلیون نفر |
133 میلیون نفر |
97/0 |
27 میلیون نفر |
3/17 میلیون نفر |
تعداد مسافر جابهجا شده |
|
4/15 میلیون نفر |
8/185 میلیون نفر |
48/0 |
2/34 میلیون نفر |
4/29 میلیون نفر |
تناژ بار حمل شده |
جدول شماره 5 – شاخصهای بهرهوری 84-91
|
1391 |
1388 |
1384 |
شاخص بهرهوری |
|
9/39 |
1/39 |
1/37 |
بهرهوری خط (میلیارد بر صد کیلومتر) |
|
1016 |
925 |
962 |
بهرهوری واگن (هزارتن کیلومتر واگن ) |
|
1/8 |
5/8 |
1/7 |
بهرهوری سال مسافری (میلیون نفر سالن) |
|
1/51 |
3/55 |
50 |
بهرهوری لکوموتیو (میلیون واحد حمل) |