غفلتی که امروز جان میگیرد
رحیم نیکخو:
این روزهای هوای کلانشهرها بهویژه شهر تهران بهدلیل پدیده وارونگی هوا و ترافیک بالای خودروها از لحاظ آلودگی در بدترین شرایط ممکن به سر میبرد. این موضع در سالهای اخیر با افزایش ساکنین حومه تهران و ورود و خروج آنها با ماشینهای سواری تک سرنشین هر روز تشدید مییابد و طبق آمار هر سال جان تعدادی از هموطنان عزیز کشور را میگیرد.
در طی چند روز گذشته، سکون نسبی هوا موجب افزایش میزان غلظت آلایندههای جوی و کاهش کیفیت هوا در شهرهای صنعتی و پرجمعیت شده است و این موضوع باعث شده تا به سالمندان، کودکان و بیماران تنفسی توصیه شود در این مدت از تردد غیرضروری و فعالیت در فضای آزاد اجتناب کنند، اما آیا سایر شهروندان در معرض خطر نیستند؟ اثرات بلند مدت این آلودگیهای زیستمحیطی بالتبع در آینده به وضوح دیده خواهد شد و هزینههای بسیاری برای جوامع بشری در پی داشته و خواهد داشت.
بر اساس مستندات جهانی، آلودگی هوا چهارمین عامل مرگومیر در جهان است بهاینترتیب که از هر ۱۰ مرگ در جهان یک نفر بر اثر آلودگی هوا جان میبازد و در همین راستا ۵. ۵ میلیون نفر از جانباختگان دنیا بر اثر صدمات ناشی از آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند.
برآوردهای اقتصادی بر آن است که معضل یاد شده از نظر اقتصادی ۵ تریلیون دلار به اقتصاد جهان صدمه میزند. آمار مرگومیر در تهران براساس آمارهای غیررسمی و تأیید نشده حاکی از رقمی بالای ۴ هزار نفر در سال بر اثر آلودگی هوا عنوان میشود. هر چند این آمار هنوز از سوی نهادهای رسمی مورد تأیید قرار نگرفته است اما با در نظر داشتن متوسط این رقم در نمای کلی در سراسر کشور هزینهای سرسامآور معادل ۸۰ هزار میلیارد تومان در سال برآورد میشود.
جمعیت شهری کشور در٣ سال گذشته ٣ برابر و تعداد خودروها ١٢ برابر شده است.
این درحالی است که از سال ٨٤ رشد تعداد وسیله نقلیه شتاب بیشتری گرفته و به ٢,٥ تا ٣ برابر گذشته رسیده است. این رشد خیرهکننده شمار خودرو در خیابانها و جادههای کشور درحالی رخ داده است که زیرساختهای لازم، همتراز آن توسعه نیافته و ٧٥ درصد ترافیک شهری ایران به شبکه بزرگراهی و آزادراهی تحمیل شده است. موضوعی که حالا نهتنها گرههای ترافیکی را افزایش داده که ایران را به یکی از رکوردداران سوانح رانندگی در جهان تبدیل کرده است.
توسعه قطارهای حومهای و طراحی شهرسازی ریلپایه چاره کار است
بیتردید حل معضل آلودگی کلانشهرها و ساماندهی حملونقل و ترافیک آنها پیش از آنکه مستلزم ابداع و اختراعی از سوی سیاستگذاران و تصمیمگیران عرصه مدیریت شهری باشد، مستلزم بررسی عمیق راهحلهای اتخاذشده درکشورهای توسعه یافته یا درحال توسعه که توانستهاند بر این معضل فائق آیند و اقتباس از اصول و بومیسازی و تدوین روشها مبتنی بر شرایط کشور خواهد بود و بیش از آنکه راهحلهای منفعلانه در برخورد با آن مؤثر است، برخورد فعال با این مسئله اثر بخش خواهد بود.
یکی از این رویکردهای مؤثر مبتنی بر مشاهدات در کشورهای توسعه یافته و صاحب تجربه موفق دراین حوزه بیانگر آن است که راهحل فعالانه حل و فصل ترافیک در کلان شهرها، امروزه در دکترین توسعه و برنامهریزی شهرها وارد میشود. به عبارت دیگر امروزه با توسعه«حملونقل محور» شهرها، تولید سفرهای نامطلوب درکلان شهرها را کاهش داده تا از صرف انرژی و منابع کشور در آینده برای حل معضل ترافیک جلوگیری شود.
به عبارت دیگر در فرایند برنامهریزی و توسعه شهری اولا شهرها بر پایه سیستمهای ریلی توسعه مییابند و ایستگاههای خطوط ریلی (مترو، راهآهن بین شهری و حومهای) درقلب و مراکز کلانشهرها و شهرهای اقماری جانمایی شده و مجوز کاربریهای مسکونی بلندمرتبه، یا مناطق متراکم اداری و تجاری و... دراطراف این ایستگاهها صادر میشود.
با این تدبیر، نیاز سفرهای روزانه بخش اعظم جمعیت کلانشهرها درشعاع ۱ تا ۲ کیلومتری ایستگاههای راهآهن و مترو برآورده میشود و مردم بخش عمده سفرهای شهری و بین شهری خود را ابتدا پیاده یا با دوچرخه تا ایستگاه سیستمهای ریلی انجام داده و ادامه سفرخود را با ریل انجام میدهند درعینحال که حملونقل ریلی بین شهری را نیز با سایر انواع حملونقل رقابت پذیر میسازد.
توسعه شهرها بر مبنای حملونقل ریلی یا آنچه از آن بهعنوان شهرسازی ریلپایه یاد میشود از محورهای اصلی برنامهریزیهای کلان دولت یازدهم در زمینه بهبود وضعیت حملونقل عمومی است و در این میان تلاش برای توسعه قطارهای ریلی حومهای از بارزترین فعالیتهای تصمیمگیران و تصمیمسازان حملونقل کشور است که اگر با برنامهریزیهای درست پیش رود، میتواند سهم مهمی در کاهش خودروهای بیشماری باشد که هر روز از شهرهای کوچکتر به کلانشهرها میآیند و آلودگی هوا را افزایش میدهند.
در ایران اما، توسعه قطارهای حومهای نهتنها سالها در حد وعده مانده که با برخی اقدامات نسنجیده، ایجاد زیرساختهای آن به تعویق افتاده است. نمونه این اتفاق، دخالت دادن شرکت مترو در بحث قطارهای حومهای در دولت گذشته بود که نتیجه آن اختلافافکنی بین شرکت راهآهن بهعنوان متولی قطارهای حومهای و مترو بهعنوان مدعی جدید این بخش بود که توسعه قطارهای حومهای ایران را تا امروز به تأخیر انداخته است.
سهم حملونقل مسافر از طریق ریل زیر ١ درصد است
عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی دولت یازدهم یکی از جدیترین منتقدان توسعهنیافتگی صنعت ریل و قطارهای حومهای در ایران بهشمار میآید. غفلت و اهمیت ندادن به توسعه حملونقل ریلی و بهویژه عدم توجه به زیرساختهای قطارهای حومهای باعث شده است تهران درمقایسه با سایر کلانشهرهای جهان از ظرفیت ناچیزی برای تسهیل دسترسی حومهنشینان به پایتخت برخوردار باشد.
این درحالی است که در کشورهای پیشرفته، قطارهای حومهای بین ٢٣ تا ٣ درصد ظرفیت حملونقل عمومی را به خود اختصاص دادهاند. قطار حومهای مهمترین راهکار تهران برای کاهش بار ترافیک و افزایش تقاضا و مهاجرت به نواحی حومهای و جلوگیری از مهاجرت بیرویه به نقطه مرکزی است. ضمن اینکه احداث این قطارها و تسهیل رفتوآمد کارگران به حومه شهر میتواند نقش مؤثری در انتقال صنایع به خارج از کلانشهر و رونق اقتصادی شهرکهای حاشیهای و افزایش اشتغال در مناطق محروم داشته باشد.
با تلاشها و توجهات ویژه از سوی وزیر راه و شهرسازی و معاونان وی، به نظر میرسد بحث طراحی شهرسازی ریلپایه و اهتمام به توسعه شبکه قطارهای حومهای سرعت بیشتری گرفته و امیدواریم در آینده نزدیک شاهد تحولات خوبی در این حوزه باشیم تا به کاهش آلودگی هوا و افزایش کیفیت زندگی ساکنان کلانشهرها و شهرهای اقماری آنها بیانجامد.
لینک خبر