مشارکت واقعی مردم در تمام مراحل تهیه طرح‌های جامع شهری الزامی است
سحر ندایی‌طوسی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» که به‌مناسبت روز جهانی شهرسازی در اصفهان برگزار شد، از دستورالعمل جدید مشارکت در تهیه طرح‌های جامع شهری خبر داد و گفت: مشارکت واقعی مردم باید در تمام مراحل تهیه، اجرا و بازنگری طرح‌ها تحقق یابد؛ در غیر این صورت، ادارات کل راه‌وشهرسازی می‌توانند ادامه طرح را متوقف و از پرداخت حق‌الزحمه مشاور جلوگیری کنند.
در وبینار تخصصی «چالش‌های مشارکت عمومی در طرح‌های جامع شهری» که به‌مناسبت روز جهانی شهرسازی توسط جهاددانشگاهی اصفهان با همکاری اندیشکده حکمرانی دانشگاه اصفهان برگزار شد،
به گزارش تین نیوز، به نقل از ایسنا، سحر ندایی طوسی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید بهشتی، جزئیات دستورالعمل جدید مشارکت در تهیه طرح‌های جامع شهری را تشریح کرد.
هدف اصلی دستورالعمل
به گفته وی، هدف وزارت راه و شهرسازی رفع چالش‌های موجود در مشارکت عمومی است. محور اصلی، تحقق مشارکت واقعی به‌جای مشارکت نمایشی یا محدود به تکمیل پرسشنامه است. برای این منظور، افزایش ضریب مشارکت مشاوران، نهادسازی و الزام مشاوران به اجرای واقعی مشارکت پیش‌بینی شده است.
سازوکار نظارت و برخورد با مشارکت نمایشی
در شیوه‌نامه اجرایی، چک‌لیستی برای ادارات کل راه‌وشهرسازی طراحی می‌شود. اگر این ادارات تشخیص دهند مشارکت انجام‌شده واقعی نبوده و صرفاً نمایشی بوده است، می‌توانند ادامه فرایند طرح را متوقف کنند و از پرداخت حق‌الزحمه مشاور جلوگیری کنند.
مشارکت در همه مراحل
مشارکت نباید فقط به مرحله تهیه طرح محدود شود، بلکه باید در تهیه، اجرا و بازنگری طرح نیز تحقق یابد. برای این کار، ایجاد داشبورد شفافیت پیش‌بینی شده است تا شهروندان بتوانند نظرات خود را مطرح کنند و روند پیگیری و میزان تأثیرگذاری آن را دنبال کنند.
طبقه‌بندی شهرها بر اساس پیچیدگی
شهرها متناسب با سطح پیچیدگی طبقه‌بندی می‌شوند. این سطح پیش از انعقاد قرارداد مشخص می‌شود و بر مبنای آن، حق‌الزحمه مشاور و تکالیف و انتظارات از او تعیین می‌شود. سطح پایه مشارکت مشخص است و اگر مشاور به سطح پیشرفته‌تری دست یابد، مشوق‌هایی دریافت می‌کند.
سطوح مشارکت
مشارکت از سطح پایه آغاز می‌شود، اما مشارکت پایه به معنای صرف پرسشنامه و نظرسنجی نیست. سطوح بالاتر شامل مشارکت تربیت‌شده و فراگیر، مشارکت عمیق و مشارکت توانمندساز است. در سطح توانمندساز، مردم از اختیار برخوردارند و در تصمیم‌گیری مشارکت می‌کنند.
مبانی قانونی
دستورالعمل بر مبانی قانونی از جمله ماده ۲۰ آیین‌نامه نحوه بررسی و تصویب طرح‌های توسعه و عمران (مصوب ۷۲۸) و بند ۸ مصوبه سال ۱۴۰۰ شورای عالی شهرسازی و معماری استوار است. هدف، ایجاد وحدت رویه در الزامات قانونی مشارکت عمومی در بازنگری و تصویب طرح‌های جامع شهری است.
ساختار و دامنه دستورالعمل
دستورالعمل شامل ۱۲ ماده است. مواد یک تا چهار به کلیات و اهداف اختصاص دارد. مشارکت به‌عنوان فرایندی تعریف شده که شهروندان، ذی‌نفعان و نهادهای محلی در شناخت مسئله، تدوین دستور کار، طراحی گزینه‌ها و اولویت‌بندی اقدامات حضور فعال دارند. این فرایند باید به افزایش شفافیت، مشروعیت اجتماعی، انطباق اطلاعات با نیازهای واقعی، گفت‌وگوی ساختاریافته و رفع تعارضات منجر شود.
چهار حوزه موضوعی نیز مشخص شده است: تهیه گزارش دستور کار، ارائه طرح، تدوین برنامه اجرا، نظارت و بازنگری. گروه‌های مشمول مشارکت شامل جامعه مدنی و نهادهای مردمی، بخش خصوصی، شهروندان و عموم مردم، و دولت و بخش عمومی است.
به رسمیت شناختن تعارض و مخاطرات مشارکت
در دستورالعمل، وجود تعارض میان ذی‌نفعان به رسمیت شناخته شده و روش‌هایی برای مدیریت و حل آن پیش‌بینی شده است. همچنین تأکید شده که مشارکت می‌تواند مخاطراتی داشته باشد؛ مانند انتقال یک‌جانبه مرجعیت تصمیم‌گیری به مطالبات عمومی، نادیده گرفتن ملاحظات فنی و کارشناسی، یا نقض الزامات قانونی و حاکمیتی. بنابراین، دیدگاه‌های شهروندان باید در کنار ارزیابی فنی، الزامات قانونی و مصالح عمومی و در قالب یک فرایند تلفیقی وارد طرح شود.
وظایف وزارت راه و شهرسازی
وزارت راه و شهرسازی ناظر عالی است و وظیفه ارزیابی مستمر عملکرد را بر عهده دارد. یکی از تکالیف مهم، طراحی سازوکاری برای تنظیم منافع و زیان‌های ناشی از اجرای طرح‌های جامع شهری ظرف مدت شش‌ماه است. این موضوع برای جبران زیان‌های گروه‌هایی است که ممکن است از اجرای طرح متضرر شوند.
وظایف ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها
این ادارات به‌عنوان بستر اجرایی مشارکت و ناظر استانی فعالیت می‌کنند و موظف‌اند:
· چارچوب، ابزارها و سطح پیچیدگی مشارکت را به مشاور ابلاغ کنند.· در چارچوب فرم‌های تعدیل حق‌الزحمه با مشاور توافق کنند.· دسترسی عمومی شهروندان به اطلاعات و مستندات فرایند مشارکت را فراهم کنند.· مشارکت دستگاه‌های مرتبط را رصد و مستندسازی کنند، به‌ویژه دستگاه‌هایی که نمایندگانشان فعال نیستند یا مکرراً تغییر می‌کنند.
وظایف نهادهای مدیریت شهری
نهادهای مدیریت شهری باید با همکاری مشاور، کنشگران و گروه‌های لازم برای مشارکت را شناسایی کنند، منابع مالی و زیرساختی برگزاری جلسات را تأمین کنند، فضای مناسب، ایمن و در دسترس فراهم کنند، پیشخوان
تجربه اصفهان
ندایی‌طوسی تجربه اصفهان را منحصربه‌فرد دانست و علت آن را همراهی شهرداری و شورای شهر و وجود عزم جمعی میان متخصصان و کنشگران فعال عنوان کرد.
جمع‌بندی
دستورالعمل جدید تلاش می‌کند مشارکت عمومی را از مرحله تشریفاتی و پرسشنامه‌ای به فرایندی واقعی، مستمر و قابل‌پیگیری در تمام مراحل طرح جامع شهری تبدیل کند. ابزارهای اصلی آن عبارت‌اند از: الزام مشاوران به مشارکت واقعی، نظارت استانی با چک‌لیست، امکان توقف طرح و عدم پرداخت حق‌الزحمه در صورت مشارکت نمایشی، طبقه‌بندی شهرها بر اساس پیچیدگی، تعیین سطوح مشارکت، ایجاد داشبورد شفافیت، به رسمیت شناختن تعارض ذی‌نفعان و پیش‌بینی سازوکار جبران زیان. موفقیت این دستورالعمل به اجرای دقیق شیوه‌نامه، نظارت مؤثر، شفافیت اطلاعات و تلفیق مشارکت عمومی با ملاحظات فنی و قانونی بستگی دارد.
