| کد خبر ۱۱۱۴۵۹
کپی شد

زوایای پنهان «هفت خوان»

زوایای پنهان «هفت خوان»
|
تین‌نیوز| برخورد دو قطار مسافری و کشته شدن بیش از ۴۵ نفر از هموطنانمان در روزهای اخیر، تلنگری پرهزینه به مسئولان و دست‌اندرکاران حمل‌ونقل ریلی کشور نسبت به ایمنی این حوزه بود.
 
در دولت یازدهم، با تغییر مدیریت در وزارت راه و شهرسازی و راه‌آهن کشور، تلاش شد با گره زدن راه‌آهن با فناوری‌های مهم صنعت ریلی، علاوه بر افزایش سرعت قطارها، سطح ایمنی حمل‌ونقل ریلی کشور نیز افزایش یابد. در همین زمینه استفاده از سیستم ATC (سیستم کنترل خودکار قطار)، اتفاقی نوین در راه‌آهن است که مدیرعامل و معاونان راه‌آهن در سال‌های اخیر بارها بر اهمیت دستیابی به آن تاکید کرده و از مزیت‌های آن سخن گفته‌اند اما وقتی خبر می‌رسد عامل اصلی بروز سانحه برخورد دو قطار در ایستگاه هفت‌خوان، خطای انسانی در استفاده از سیستم ATC بوده، جای تعجب ندارد اگر در زمینه قابل اطمینان بودن این سیستم در کشورمان دچار تردید شویم. علاوه‌بر این با توجه به اینکه گفته می‌شود این تجهیزات در ایران بومی‌سازی شده، این پرسش مطرح می‌شود که در بومی‌سازی این تجهیزات چقدر استانداردها رعایت شده و سیستم ATC تا کجا می‌تواند بدون دخالت انسان کار و از بروز سوانح جلوگیری کند؟

بعد از بروز سانحه دلخراش هفت‌خوان، اظهارنظرهای زیادی در این زمینه در رسانه‌ها و در فضای مجازی مطرح شد که برخی از آنها اظهارنظرهای سطحی و احساسی و برخی عمیق‌تر و تخصصی هستند. کانال تلگرامی متخصصان صنعت ریلی نیز از جمله رسانه‌های تخصصی فضای مجازی بود که بعد از این سانحه از کارشناسان خواست در پی تحلیل تخصصی این حادثه برآیند. براساس هماهنگی انجام شده با این متخصصان، «گسترش تجارت» در این مجال بخشی از این نظرات را بازگو خواهد کرد.
 
شرح ماجرا
براساس گزارش منتشر شده از سوی کمیسیون عالی سوانح راه‌آهن، ماجرا از این قرار بود که در ساعت ۶: ۱۴ قطار تبریزـ‌مشهد با ۴۳۲ مسافر از ایستگاه گرداب به سمت ایستگاه هفت‌خوان حرکت می‌کند. این قطار از ساعت ۶: ۳۲ در کیلومتر ۲۹۱ متوقف بوده است. لکوموتیوران به منظور کاهش سرعت قطار ترمز می‌کند و ترمز قطار به علت برودت هوا آزاد نشده و باعث توقف قطار می‌شود.

ساعت ۷ صبح کشیک ماموران مرکز کنترل CTC مستقر در شاهرود پایان یافته و ماموران جدید جایگزین می‌شوند. در ساعت ۷: ۰۸ لکوموتیوران قطار تبریزـ‌مشهد در تلفنگرام شماره ۱ سیار از طریق ایستگاه هفت‌خوان به کنترل ترافیک شاهرود اعلام می‌کند: «به علت یخ زدن ترمز قطار، در کیلومتر ۲۹۱ متوقف هستیم». در ساعت ۷: ۰۸ قطار مسافری سمنان‌ـ‌مشهد با ۱۱۰ مسافر با مجوز مرکز کنترل CTC شاهرود وارد ایستگاه گرداب شده و در ساعت ۷: ۰۹ به صورت عبوری به سمت ایستگاه هفت‌خوان حرکت می‌کند. در ساعت ۷: ۱۵ قطار سمنان‌ـ‌مشهد، با توجه به قرمز بودن چراغ بلاک میانی در پشت چراغ IB۶۰ (کیلومتر ۷۹۸+۲۸۴) متوقف می‌شود. در ساعت ۷: ۱۵ کاردان مرکز کنترل CTC با لکوموتیوران قطار سمنان‌ـ‌مشهد تماس برقرار کرده و به صورت شفاهی (براساس مکالمات ضبط شده تلفن مرکز کنترل CTC با شماره تلفنگرام ۷۷۶۱ - ۹۵/۹/۵) از طریق بی‌سیم مجوز خاموش کردن سیستم ATC قطار و ادامه سیر تا ایستگاه هفت‌خوان را به لکوموتیوران قطار سمنان‌ـ‌مشهد می‌دهد و قطار در ساعت ۷: ۱۸ از محل توقف حرکت می‌کند.

کاردان مرکز کنترل CTC در ساعت ۷: ۲۰ ضمن مکالمه با کنترل ترافیک منطقه با تلفنگرام ۵۶۷ نسبت به گزارش خرابی علائم IB۶۱ (کیلومتر ۴۷۹ + ۲۸۸) و IB۶۲ (کیلومتر ۹۶۱ + ۲۹۲) اقدام می‌کند. در ساعت ۷: ۲۰ کنترل ترافیک شاهرود با تلفنگرام شماره ۷۷۶۱ مورخه ۹۵/۹/۵ موافقت خود را با سیر قطار با پروانه راه آزاد و حکم احتیاط با قید خط قبولی اعلام کرده است. در ساعت ۷: ۲۲ کنترلر کنترل ترافیک شاهرود، تلفنگرام شماره ۷۷۶۱ – ۹۵/۹/۵ را به مامور علائم، اعلام می‌کند. ساعت ۷: ۲۲ قطار مسافری سمنان-مشهد با سرعت ۱۱۷ کیلومتر بر ساعت (سرعت مجاز در بلاک ۱۴۰ کیلومتر بر ساعت) با قطار تبریزـ‌مشهد (متوقف در کیلومتر ۲۹۱) برخورد می‌کند.
 
ATC بی‌تقصیر است
منطق عملکرد سیستم ATC را سیامک غفوری‌فرد، کارشناس علائم الکتریکی ناحیه زاگرس این‌گونه توضیح می‌دهد: در سیستم ATC هر بلاک به ۳ تراک و در انتهای هر تراک، یک چراغ سه‌نما نصب شده و چراغ با توجه به وضعیت چراغ تراک قبل، اعلام مسیر یا عدم مسیر می‌کند.

به‌عنوان نمونه اگر بخواهیم دو وسیله از ایستگاه A به ایستگاه B اعزام کنیم با فرض اینکه بلاک به طور کامل خالی است، وقتی وسیله نقلیه شماره ۱ از ایستگاه A به سمت ایستگاه B حرکت می‌کند و وارد تراک نخست می‌شود و در انتهای تراک نخست با چراغی که نمای سبز دارد مواجه و به تراک دوم وارد می‌شود، در این لحظه چراغ تراک نخست قرمز می‌شود و علامت اصلی حرکت درون ایستگاه به رنگ زرد درمی‌آید تا وسیله نقلیه شماره ۲ بتواند با نهایت احتیاط اعزام شود و تا زمانی که وسیله شماره ۱ تراک دوم را طی نکرده باشد چراغ انتهای تراک نخست تغییر رنگ نداده و قرمز است. در اینجا متوجه حساسیت دستگاه می‌شویم که اگر وسیله شماره ۱ به هر دلیلی تراک دوم را طی نکند به هیچ عنوان وسیله شماره ۲ حق ورود به تراک دوم را ندارد و احتمال سانحه صفر درصد است.

در ادامه وسیله شماره ۱ تراک دوم را سیر می‌کند و با توجه به چراغ سبز روبه‌رو، وارد تراک سوم می‌شود، در این حالت چراغ تراک نخست به رنگ زرد تغییر رنگ داده تا وسیله شماره ۲ در نهایت احتیاط اعزام شود و چراغ انتهای تراک دوم نیز قرمز می‌شود تا در نهایت وسیله شماره ۱ با توجه به علامت‌های ورودی ایستگاه B وارد ایستگاه شود و بلاک برای وسیله شماره ۲ به‌طور کامل آزاد می‌شود. به گفته او سیستم ATC (کنترل اتوماتیک قطار) سرعت وسیله نقلیه را کنترل می‌کند تا عمق فاجعه در سوانح احتمالی کمتر شود.

او می‌افزاید: براساس مطالعات و آمارهای واقعی حدود ۹۵ درصد سوانح در زمان خارج از سرویس بودن دستگاه‌های علائم یا به اصطلاح «جوازی بودن» دستگاه رخ می‌دهد. درباره سانحه هفت‌خوان نیز مشخص شده دستگاه علائم خارج از سرویس بوده و قطار دوم با جواز یا تلفنگرام اقدام به حرکت کرده است؛ بنابراین مسلم است دستگاه علائم در این سانحه بی‌تقصیر بوده است.
 
غفلت از اهمیت ATC در راه‌آهن
به طور کلی سیستم‌های سیگنالینگ ریلی اتوماتیک یا ATS به ۳ گروه ATC (کنترل اتوماتیک قطار)‌، ATP (نظارت اتوماتیک بر قطار) و ATO (عملکرد اتوماتیک قطار) تقسیم می‌شوند.

مهدی بهادری، کارشناس ارشد سیگنالینگ با بیان نکته بالا می‌افزاید: با توجه به قرارداد منعقد شده بین شرکت پیمانکار سیستم‌های سیگنالینگ ریلی و راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، مقرر شد خط راه‌آهن تهران‌ـ‌مشهد تا پایان سال ۹۲ به سیستم ATC مجهز شود که بخش زیادی از این کار انجام شده است. در حادثه هفت‌خوان، با فرض فعال نبودن سیستم ATC در زمان بروز سانحه (که به طور حتم این‌گونه بوده) باتوجه به اینکه سیستم‌های سیگنالینگ غیراتوماتیک در این خط، سال‌های زیادی است فعال هستند و نمایش بخش اشغال بین دو ایستگاه، از ساده‌ترین عملکرد این تجهیزات است، بروز خطای انسانی آشکار است. بهادری می‌افزاید: هرچند در سیستم‌های مترو و قطار شهری شهرهای مختلف حساسیت و لزوم استفاده از سیستم‌های سیگنالینگ هوشمند به خوبی درک شده، اما متاسفانه هنوز در حمل‌ونقل ریلی بین شهری(راه‌آهن) باتوجه به سرفاصله اعزام قطارها و فاصله موجود بین دو ایستگاه، حساسیت استفاده از این سیستم‌ها به درستی درک نشده و در بیشتر خطوط از سیستم‌های سنتی استفاده می‌شود. البته با بروز حوادث ناگوار مشابه حادثه اخیر لزوم استفاده از این سیستم‌ها به مسئولان گوشزد می‌شود.

مشکلات بازسازی غیراصولی واگن‌ها
در کنار مسائل و مشکلات مربوط به ATC برخی مسائل دیگر مانند خطای انسانی و رعایت نشدن ایمنی در تجهیز واگن‌ها نیز به گفته کارشناسان در گسترش سانحه هفت‌خوان دخیل بوده است.

رضا آزاد، کارشناس صنعت ریلی می‌گوید: گذشته از بحث غیرقابل اعتماد بودن سیستم ATC ساخت داخل، غیراستاندارد بودن و در نتیجه خطای انسانی، بحث بازسازی غیراصولی واگن‌ها، عامل بسیار مهمی در انتشار آتش در سانحه هفت‌خوان بوده است. بازسازی واگن‌ها مانند طراحی و ساخت واگن‌های نو، تخصصی است که باید از سوی شرکت‌های باتجربه و بارعایت استانداردهای ریلی و UIC انجام شود. وی می‌افزاید: شاهد هستیم که برخی شرکت‌های بهره‌بردار پس از تملک واگن‌های قدیمی که به طور عمده از رده خارج هستند و همچنین با وارد کردن واگن‌های دست چندم خارجی که با ترفندهای مختلف مجوز ورود گرفته‌اند، نسبت به بازسازی غیراصولی واگن‌ها اقدام می‌کنند. او اضافه می‌کند: توجه صرف به قیمت تمام‌شده در بازسازی واگن‌ها و رعایت نشدن استانداردها در طراحی و انتخاب تجهیزات، قطعات و مواد، عامل اصلی شعله‌ور شدن آتش بوده است. آزاد می‌افزاید: بازسازی یک واگن دست دوم، یک سوم قیمت یک واگن نو هزینه خواهد داشت یعنی برای یک واگن مسافری نو یک میلیون دلاری حدود۳۳۰ هزار دلار؛ آیا این شرکت‌ها حاضر به پرداخت این هزینه برای بازسازی اصولی واگن‌ها خواهند بود؟

خطای انسانی آشکار است
صنعت در همه جای دنیا همیشه از محل خطاهای انسانی آسیب دیده که این مسئله در زمینه صنایعی که با جان انسان‌ها سروکار دارند حساس‌تر است، به همین دلیل سیاست‌گذاران صنعت به سمت مکانیزه کردن و استفاده از فناوری‌هایی می‌روند که کمتر به تصمیم‌گیری اشخاص متکی باشد؛ البته برای هر سیستمی به طور معمول یک روند فرعی پیش‌بینی می‌شود که آسیب‌پذیرترین بخش آن سیستم است و خطای انسانی به طور معمول در این مواقع آسیب می‌رساند.

حسنعلی علیخانی، کارشناس صنعت ریلی با بیان نکته بالا، ۴ نکته را درباره سانحه هفت‌خوان توضیح می‌دهد.

۱-توقف قطار تبریزـ‌مشهد به علت نقص فنی در سیستم ترمز؛ متاسفانه به علت استفاده از خشک‌کن‌های غیراستاندارد و تقلبی در قطارها، رطوبت موجود در لوله‌های هوا جذب نمی‌شود و در سرمای شدید، باعث مختل شدن عملکرد سیستم می‌شود.
۲-رعایت نشدن دستورالعمل بای‌پس کردن چراغ قرمز که متاسفانه متصدی مربوطه رعایت نکرده است.
۳-حرکت لکوموتیوران قطار سمنان‌ـ‌مشهد که فقط به تاییدیه مرکز کنترل محلی اکتفا کرده و برخلاف دستورالعمل به مرکز کنترل مرکزی خبر نداده است.
۴ - قطارهای دیزلی از اساس، بمب متحرک هستند. در واقع در اثر برخورد با سرعت بالای ۱۰۰ کیلومتر در ساعت، واگن انتهایی قطار متوقف که چند هزار لیتر سوخت داشته مشتعل می‌شود و بقیه واگن‌ها را هم شعله‌ور می‌کند. 
ارسال نظر
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تین نیوز، تا ۲۴ ساعت بعد منتشر خواهد شد.
  • تین نیوز نظراتی را که حاوی توهین یا افترا است، منتشر نمی‌کند.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • انتشار مطالبی که مشتمل بر تهدید به هتک شرف و یا حیثیت و یا افشای اسرار شخصی باشد، ممنوع است.
  • جاهای خالی مشخص شده با علامت {...} به معنی حذف مطالب غیر قابل انتشار در داخل نظرات است.
  • در نوشتن نظرات، لطفا بعد از هر کلمه، یک فاصله خالی بگذارید.
  • در انتقال تخلفات دستگاه‌ها، موارد تخلف را با ضمیمه نمودن اسناد تخلف به آدرس info@tinn.ir ارسال نمایید تا امکان پیگیری بصورت مستند فراهم شود.