◄ بازآرایی شبکه حمل و نقل ایران در سناریوی تداوم اختلال در محورهای جنوبی
برای مقابله با بحران در محورهای جنوبی ایران، بازنگری در برنامه ریزی حمل و نقل با محوریت "تاب آوری شبکه" ضروری است. هدف، ایجاد افزونگی و تنوع در مسیرهای ترانزیتی برای کاهش وابستگی به گلوگاه های بحرانی و تضمین تداوم جریان کالا در زنجیره تأمین است.
اگر فرض کنیم که انسداد یا کاهش ظرفیت محورهای جنوبی ایران در یک دوره زمانی تداوم یابد، برنامه ریزی حمل و نقل باید بر پایه اصول تاب آوری شبکه (Transport Network Resilience)، افزونگی (Redundancy) و تنوع مسیرها (Diversification) انجام شود. در این چارچوب، هدف جایگزینی کامل بنادر جنوبی نیست، بلکه کاهش وابستگی به یک یا چند گلوگاه و حفظ تداوم جریان کالا است. در ادامه، سناریوهای پیشنهادی از منظر برنامه ریزی حمل و نقل و لجستیک ارائه می شود.
سناریوی اول: انتقال بخشی از بار به کریدور شمالی (دریای خزر)
در صورت کاهش ظرفیت بنادر جنوبی، بخشی از تجارت خارجی می تواند از طریق بنادر شمالی و اتصال به دریای خزر انجام شود.
الزامات:
افزایش ظرفیت بنادر شمالی
توسعه پایانه های کانتینری
افزایش ظرفیت خطوط ریلی منتهی به شمال
ارتقای ناوگان کشتیرانی دریای خزر
مزایا :
حفظ ارتباط با روسیه و آسیای مرکزی
کاهش فشار بر محور جنوب
تقویت کریدور شمال–جنوب
محدودیت ها ؛
ظرفیت کمتر بنادر شمالی نسبت به بنادر جنوبی
محدودیت ناوگان در دریای خزر
وابستگی به شرایط فصلی و آب وهوایی
سناریوی دوم: افزایش نقش کریدور شرقی
انتقال بخش بیشتری از جریان ترانزیت به محور شرق کشور از طریق شبکه ریلی و جاده ای متصل به مرزهای شرقی.
اقدامات:
افزایش ظرفیت پایانه های مرزی
توسعه خطوط ریلی شرق
افزایش مراکز لجستیکی در شرق کشور
مزایا:
توزیع بار شبکه
کاهش تمرکز بر جنوب
افزایش تاب آوری ملی
محدودیت؛
زیرساخت های موجود در برخی محورهای شرقی هنوز نیازمند توسعه بیشتر هستند.
سناریوی سوم: توسعه حمل و نقل ترکیبی (Multimodal Transport)
این سناریو از نظر اقتصادی واقع بینانه ترین گزینه محسوب می شود.
در این مدل بخشی از مسیر با کامیون، بخشی با راه آهن، بخشی با حمل دریایی و در صورت نیاز حمل هوایی برای کالاهای حساس انجام می شود.
مزایا :
انعطاف بالا
قابلیت تغییر سریع مسیر
کاهش وابستگی به یک مد حمل و نقل
سناریوی چهارم: ایجاد شبکه مسیرهای جایگزین داخلی
در بسیاری از محورهای کشور، یک پل یا یک محور ارتباطی نقش گلوگاه دارد.
راهکار عبارت است از:
احداث مسیرهای موازی
توسعه کمربندی های حمل و نقلی
ایجاد پل های دوم در نقاط حساس
اتصال شهرهای بزرگ به بیش از یک محور اصلی
این اقدام یکی از مهم ترین شاخص های تاب آوری شبکه محسوب می شود.
سناریوی پنجم: توزیع مراکز لجستیکی
در حال حاضر بخش مهمی از خدمات لجستیکی کشور در چند نقطه متمرکز شده است.در شرایط بحران بهتر است:
انبارهای منطقه ای توسعه یابند.
مراکز توزیع در چند استان ایجاد شوند.
پایانه های چندمنظوره افزایش یابند.
این اقدام موجب می شود اختلال در یک منطقه کل زنجیره تامین را متوقف نکند.
سناریوی ششم: استفاده از کریدورهای منطقه ای جایگزین
در صورت کاهش ظرفیت برخی مسیرهای داخلی، بخشی از جریان تجاری می تواند با هماهنگی کشورهای همسایه از مسیرهای جایگزین منطقه ای انجام شود؛ به عنوان نمونه:
مسیرهای متصل به ترکیه و قفقاز
مسیرهای مرتبط با آسیای مرکزی
شبکه های حمل و نقل متصل به عراق و سایر همسایگان
این گزینه مستلزم توافق های حمل و نقلی، گمرکی و لجستیکی با کشورهای مسیر است.
سناریوی هفتم: اولویت بندی جریان کالا
در شرایط بحران، همه کالاها نباید با اولویت یکسان جابه جا شوند.
پیشنهاد می شود نظام اولویت بندی به شرح زیر اجرا شود:
|
اولویت |
نوع کالا |
|
بسیار بالا |
دارو، تجهیزات پزشکی، مواد غذایی اساسی |
|
بالا |
سوخت، مواد اولیه صنایع |
|
متوسط |
کالاهای صادراتی با زمان بندی مشخص |
|
پایین |
کالاهای غیرضروری و قابل ذخیره |
این روش موجب استفاده بهینه از ظرفیت محدود شبکه می شود.
سناریوی هشتم: ایجاد سامانه مدیریت هوشمند بحران حمل و نقل
یکی از ضعف های رایج در بحران ها، نبود تصویر لحظه ای از وضعیت شبکه است.
اجزای این سامانه می تواند شامل موارد زیر باشد:
پایش لحظه ای وضعیت راه ها و خطوط ریلی
مدیریت هوشمند ترافیک بار
هدایت پویا به مسیرهای جایگزین
یکپارچه سازی اطلاعات میان سازمان های مسئول
این سامانه امکان واکنش سریع تر به اختلالات را فراهم می کند.
سناریوی نهم: افزایش ذخایر راهبردی در مراکز مصرف
کاهش وابستگی به حمل روزانه از طریق:
ایجاد انبارهای منطقه ای
افزایش موجودی کالاهای اساسی
ذخیره سازی سوخت و مواد اولیه در نقاط مختلف کشور
می تواند فشار بر شبکه حمل و نقل را در دوره های اختلال کاهش دهد.
سناریوی دهم: برنامه ملی بازسازی سریع زیرساخت ها
تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد که سرعت بازگشت شبکه به مدار بهره برداری از میزان خسارت اولیه مهم تر است.
این برنامه می تواند شامل:
قراردادهای آماده با پیمانکاران
ذخیره قطعات استاندارد پل و روسازی
ماشین آلات مستقر در مناطق مختلف
تیم های تخصصی تعمیر اضطراری
باشد تا زمان بازگشایی مسیرهای آسیب دیده به حداقل برسد.
جمع بندی و اولویت بندی راهبردها
از منظر برنامه ریزی حمل و نقل، هیچ یک از سناریوهای فوق به تنهایی پاسخگوی شرایط بحران نیست. مناسب ترین رویکرد، اجرای ترکیبی آنها در قالب سه افق زمانی است:
کوتاه مدت (تا ۶ ماه):
اولویت بندی کالاها
مدیریت هوشمند شبکه
استفاده از مسیرهای جایگزین موجود
توسعه حمل و نقل چندوجهی
میان مدت (۶ ماه تا ۳ سال):
افزایش ظرفیت کریدورهای شمالی و شرقی
ایجاد مراکز لجستیکی منطقه ای
توسعه پایانه های چندوجهی
افزایش افزونگی در محورهای اصلی
بلندمدت (بیش از ۳ سال):
بازطراحی شبکه حمل و نقل بر مبنای تاب آوری
احداث مسیرهای موازی برای گلوگاه های حیاتی
توزیع متوازن ظرفیت بنادر و مراکز لجستیکی
تکمیل شبکه های ریلی و جاده ای پشتیبان
این رویکرد با ادبیات مدیریت ریسک زیرساخت و برنامه ریزی شبکه های حمل و نقل همخوانی دارد و بر افزایش انعطاف پذیری و تداوم خدمات در برابر انواع اختلال ها—اعم از بلایای طبیعی، حوادث صنعتی یا بحران های ژئوپلیتیکی—متمرکز است.
*محمد مهدی میرزایی؛ پژوهشگر حقوق عامه
