◄ LRT، BRT و مترو؛ رقبا یا رفقا؟!

تین نیوز | شهرهای شلوغ و پر جمعیت مانند کلان شهرها با مشکل ترافیک و آلودگی هوا دست و پنجه نرم می کنند و مسئولان حمل و نقل و ترافیک شهری در تلاش هستند با استفاده از تکنیک ها و مدهای مختلف حمل و نقلی این مشکلات را سامان دهند. از این رو همواره بحث بر سر حضور وسایل نقلیه عمومی که بار ترافیک را به طور قابل توجه کاهش می دهد، مانند BRT، LRT، مترو و منوریل مطرح بوده است.

به گزارش تین نیوز، این موضوع چند سالی است که با اقدامات انجام شده در حوزه حمل و نقل و ترافیک در خصوص خطوط BRT و نیز مترو مورد بحث محافل کارشناسان حوزه حمل و نقل بوده است. در این میان گهگاه سخن از مقایسه و رابطه مدهای حمل و نقلی ازجمله قطارهای سبک شهری و اتوبوس های تندرو می رود. اینها مدهای حمل و نقلی در برخی نقاط جهان بیش از آنکه رقیب هم باشند، به رفیق یا مکمل یکدیگر تبدیل شده اند و بار عمده ای از ترافیک را در شهرها به دوش می کشند.

در واقع یکی از راه های مورد استفاده در کلان شهرهای سایر نقاط جهان تشویق مردم به استفاده از حمل و نقل عمومی با ایجاد تنوع در مدهای حمل و نقلی است به طوری که شهروند شاید در روز و برای هر مسیر از یک مد استفاده می کند.

اکنون بحث کارشناسان در کشور ما نیز بر سر این است که آیا می توان مدهای حمل و نقلی را به گونه ای به کار برد که  به صورت ترکیبی از آنها استفاده شود تا مردم را به استفاده بیشتر از حمل و نقل عمومی سوق دهدو اینکه برای شهرهای بزرگ، کوچک و متوسط کدام یک از مدهای حمل و نقلی مناسب تر هستند؟

در همین زمینه، شهرهایی مانند لندن و آمستردام به دلیل وسعت کم معابر، تراکم و فشردگی جمعیت، استفاده از دوچرخه را به عنوان یک مد حمل و نقلی در میان شهروندان خود مرسوم کرده اند تا مکمل سایر مدهای حمل و نقل شهری شود.

استفاده از یک نوع مد حمل و نقلی در طول یک مدت مشخص می تواند تبعات روانی همچون روزمرگی را در شهروندان به وجود آورد که عواقب اجتماعی بسیار بزرگی می تواند در بر داشته باشد. خصوصا برای شهری مانند تهران که  عمده مردم به دلیل مشکلات مالی، استرس کاری، امواج پارازیت و آلودگی هوا به اندازه کافی با مشکلات روحی و روانی دست و پنجه نرم می کنند.

همچنین اگر تاکسی را به عنوان یک مد حمل و نقل خصوصی تعریف کنیم، در حال حاضر تهران فقط دارای دو مد اتوبوس و مترو است که این حجم ناوگان به هیچ وجه پاسخگوی جمعیت کاربر حمل و نقل عمومی نبوده و نمی تواند جرقه ای برای تشویق شهروندان استفاده کننده از خودرو شخصی باشند.

در این زمینه آشنایی با مزیت ها و کاستی ها یکی از مدهای حمل و نقل شهری در برخی کشورهای دنیا یعنی LRT یا قطار سبک شهری خالی از لطف نخواهد بود.

قطار سبک شهری و تراموا در دیگر نقاط جهان
قطار سبک شهری یا LRT اولین سیستم حمل و نقل ریلی است که برای طی قسمت اعظم مسیرش از خطوط ویژه بهره برده و به تناسب شرایط حاکم ، در مناطق مرکزی شهرها، با تعبیه ریل های سبک شهری در سطح خیابان ها حرکت کرده و حتی در مسیرهای مربوط به قطارهای بین شهری نیز ارائه سرویس می نماید.

در این میان، تراموا یا واگن برقی بخشی از سیستم های ریلی برای شهرها و جزیی از LRT محسوب می شود. تراموا در زبان انگلیسی به آن Tramway، Tram، trolley،trolleycar یا Streetcar گفته می شود، یکی از رایج ترین سیستم های حمل و نقل عمومی شهری در شهرهای کوچک و متوسط محسوب می شود که عمدتاً با استفاده از انرژی الکتریکی روی یک مسیر ریلی حرکت می نماید. تراموا معمولاً متشکل از 1 تا 3 واگن بوده و لذا ارزان تر، سبک‌تر، کوتاه‌تر و منعطف تر از قطارهای معمولی و مترو است.

واگن برقی یا تراموا (به زبان فرانسوی) یک واگن است که می تواند با اشغال کمترین جا از روی راه آهن خود در خیابان ها حرکت کند. واگن برقی می تواند درون شهری و بین شهری باشد. واگن های برقی معمولا سبک تر و کوتاه تر از قطارهای معمولی و متروها هستند. همچنین تفاوت هایی میان این وسایل حمل و نقل عمومی نیز وجود دارد. برخی واگن های برقی ممکن است که از روی راه آهن معمولی حرکت کنند (مانند تراموا-قطار) همچنین ممکن است بتوانند از روی راه آهن مترو و قطار سبک حرکت کنند؛ واگن های برقی برای حمل مسافر و بار طراحی شده اند.

امروزه بیشتر ترامواها بوسیله پانتوگراف از برق استفاده می کنند؛ اگر لازم باشد، این واگن ها ممکن است از دستگاه های قدرت زیادی استفاده کنند. دیگر گونه های تراموا هستند که سوخت دیزل به کار می برند و بیشتر از آنها در مسیرهای بین شهر و روستاها استفاده می گردد؛ گونه هایی نیز وجود دارند که توسط بنزین ، گاز ، اسب و قاطر حرکت می کنند.

اولین تراموا در ولز انگلستان در راه آهن Swansea & Mumbles در سال ۱۸۰۷ به کار گرفته شد که ابتدا توسط اسب و سپس توسط موتور بخار و الکتریکی رانده می شد. اولین واگن خیابانی (Streetcar) که بنام واگن های اسبی در آمریکای شمالی نامیده می شدند برای سوار و پیاده کردن مسافران در مسیرهای ویژه به کار گرفته می شدند. این ترامواها راه آهن هایی بودند که معمولا توسط اسب و گاهی مواقع توسط قاطر کشانده می شدند و معمولا دو واگن داشتند. بعضی مواقع از حیوانات دیگر و حتی از انسان در مواقع ضروری جهت کشاندن آنها استفاده می گردید.
 
اولین خط واگن خیابانی توسط یک ایرلندی-امریکایی بنام John Stephenson در نیویورک بنام “خط خیابان چهارم” در سال ۱۸۳۲ به کار افتاد. بعد از آن در سال ۱۸۳۵ در نیواورلین در ایالت لوئیزیانا شبکه تراموایی احداث گردید که به ادعای شورای مهندسین مکانیک امریکا قدیمی ترین خط آهن خیابانی است که بطور پیوسته  تاکنون کار نموده است.
 
این نوع وسیله نقلیه عمومی با استفاده از ریل های تازه ابداع شده آهنی یا فولادی که در سطح خیابان نصب می شوند تراموا نامیده می شدند. این وسیله جایگزین درشکه هایی که در مسیرهای مشخص مسافران را جابجا می کردند شدند. واگن های اسبی بر روی خط آهن نسبت به درشکه ها بر روی خیابان به دلیل کاهش مقاومت اصطکاکی غلطکی چرخ های فلزی بر روی ریل های آهنی یا فولادی اجازه دادند تا حیوانات بار بیشتری را برای همان مقدار تلاش حمل کنند و همچنین مسافرت آرامتری حاصل می گردید. واگن های خیابانی کشیده شده توسط اسب بر روی ریل آهنی ترکیبی از قیمت پائین، انعطاف و سلامت حیوانات را با بازدهی بالاتر، مسافرتی نرمتر و قابلیت استفاده در هر وضعیت آب و هوایی را بوجود آوردند.
 
تراموای Sistesan Interurbans در لهستان و تراموای ملبورن استرالیا ادعا می شود که بزرگترین شبکه تراموا در جهان است. قبل از افول، BVG در برلین آلمان در شبکه ای بطول ۶۳۴ کیلومتر فعالیت میکرد. احتمالا بزرگترین سیستم تراموا که تاکنون ساخته شده است بطول ۸۵۷ کیلومتر در بوینس آیرس آرژانتین قبل از سال ۱۹۶۰ باشد. در طی دهه ۱۹۸۰ بزرگترین سیستم تراموا در لنینگراد شوروی ساخته شد که در کتاب رکوردهای گینس به ثبت رسیده است.

مزایای تراموا
کاهش آلودگی هوا، کاهش آلودگی صوتی 
- حرکت چرخ های فولادی بر روی ریل های فولادی حدود یک هفتم، اصطکاک کمتری از چرخ های لاستیکی بر روی آسفالت دارند و بنابراین آلودگی کمتری برای حمل بار یکسان ایجاد می نماید.
- بر خلاف اتوبوس، تراموا در نقطهٰ استفاده دودی ایجاد نمی کند.

- از خصوصیات تراموا قدرت جابجایی زیاد مسافر و نزدیکی ایستگاههای آن به یکدیگر است. ضمناً برای تعویض سریع مسافر درهای ورودی بسیار و با عرض زیاد تعبیه شده، ضمن اینکه برای مسیرهای نزدیک صندلی کم و فضای زیاد برای ایستادن و به عکس برای مسیرهای طولانی صندلی بیشتر برای نشستن و فضای کمتری برای ایستادن پیش بینی شده است.

- در مقایسه با اتوبوس های موتوری صدای تراموا بطور کلی کمتر است. اما استفاده از محورهای ثابت باعث لغزش بین چرخ و ریل در پیچ ها می شود که صدای دلخراشی ایجاد می نماید.

- بطور کلی ظرفیت تراموا بیشتر از اتوبوس است و بسته به زمان کاربری با افزودن و کاستن از تعداد واگن ها میتوان ظرفیت آنرا کم و زیاد نمود بدون نیاز به تغییری در تعداد راننده.

مزایای تراموا نسبت به مترو
- چون تراموا در سطح حرکت می کند نیاز به تهویه اضافی مورد نیاز در تونل های مترو نمی باشد که باعث صرفه جویی در مصرف سوخت می شود. همچنین نیازی به پله های برقی مورد نیاز در ایستگاه های مترو نیست.
- دید بسیار دلپذیرتری در تراموا نسبت به مترو که در داخل تونل حرکت می کند وجود دارد.
- ایمنی تراموا در موقع بروز آتش سوزی نسبت به مترو بسیار بالاتر می باشد و دست رسی نیروهای امدادی به مصدومین بسیار آسانتر است.
- ایستگاه های تراموا در خیابان به آسانی قابل دسترس اند بر خلاف ایستگاه های مترو که در زیر زمین هستند که نیاز به چندین پله برقی و پله معمولی دارند.
- به دلیل کنترل شتاب و ترمز راحتی سفر در تراموا از اتوبوس بالاتر است.
- مطالعات مداوم بازار مصرف در ۳۰ سال گذشته در اروپا و امریکای شمالی نشان داده است که مسافران اتوموبیل شخصی حاضرند که بعضی از سفرهایشان را با وسایل نقلیه عمومی ریلی تعویض نمایند اما نه با اتوبوس.
 
کاستی های تراموا
هزینه بیشتر، طول عمر بیشتر
- سرمایه اولیه مورد نیاز نسبت به اتوبوس بیشتر است هرچند که تراموا معمولاً طول عمر بسیار بیشتری از اتوبوس دارد.
- تراموا می تواند باعث کاهش سرعت برای وسایل نقلیه دیگر از قبیل اتومبیل و اتوبوس شود.
- وقتیکه تراموا در ترافیک مخلوط فعالیت می کند، تراموا احتمال تأخیر بیشتری توسط اختلال در مسیرش نسبت به اتوبوس که قادر به مانور از اطراف مانع است دارد.
- تاسیسات برقی و دکل های برق بالای ریل های تراموا که جهت تغذیه برق نصب می شوند، می توانند در بعضی نقاط جلوی دید ساختمان ها را گرفته و در حقیقت آلودگی بصری برای آنها بوجود آورند.

در پایان باید در نظر داشت که اگرچه نحوه به کارگیری مدهای مختلف حمل و نقل شهری باید مدنظر قرار گیرد اما اینها در حمل و نقل عمومی نمی خواهند جای یکدیگر را اشغال کنند بلکه مکمل یکدیگر در جهت خدمات رسانی به مردم و مرتفع ساختن مشکلات ترافیکی هستند.