◄ تابستان داغ سفر و آزمون آمادگی عملیاتی ناوگان جاده ای
با آغاز فصل تابستان و افزایش موج سفرهای بین شهری، ناوگان حمل ونقل جاده ای کشور در شرایطی وارد دوره اوج تقاضا می شود که در کنار تمهیدات نظارتی و برنامهریزی برای سرویسهای فوقالعاده، همچنان با چالش کمبود و فرسودگی بخشی از اتوبوس های فعال مواجه است؛ وضعیتی که مدیریت همزمان ایمنی، ظرفیت و نوسازی ناوگان را به مهمترین آزمون عملیاتی راهداری در تابستان پیش رو تبدیل کرده است.
با نزدیک شدن به فصل تابستان و آغاز موج سفرهای بین شهری، ناوگان حمل ونقل جاده ای کشور بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است؛ بخشی که سهم عمده ای از جابه جایی مسافران داخلی را بر عهده دارد و هر سال با شروع تعطیلات تابستانی، با افزایش محسوس تقاضا روبه رو می شود. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا ناوگان موجود از آمادگی کافی برای پاسخ گویی به حجم سفرهای پیش رو برخوردار است یا همچنان با چالش های ساختاری، فرسودگی ناوگان و کمبود ظرفیت مواجه است.
به گزارش تین نیوز، بر اساس اعلام مدیرکل دفتر حمل ونقل مسافر سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای، هم اکنون بیش از ۱۴ هزار دستگاه اتوبوس در کشور فعال است که از این میان، حدود ۶ هزار دستگاه توانایی پیمایش مسیرهای طولانی را دارند. این آمار در نگاه نخست نشان دهنده ظرفیت قابل توجه ناوگان است، اما بررسی گزارش های منتشرشده از سوی مسئولان حوزه حمل ونقل حاکی از آن است که کشور با کمبود جدی اتوبوس های بین شهری مواجه است؛ به گونه ای که برآوردها از کسری حداقل ۶ هزار دستگاه اتوبوس حکایت دارد. افزون بر این، در سال های اخیر و به ویژه پس از همه گیری کرونا، بخشی از ناوگان به دلیل فرسودگی، مشکلات اقتصادی و کاهش صرفه فعالیت از چرخه خدمت خارج شده و روند نوسازی نیز با سرعت مطلوب پیش نرفته است.
در چنین شرایطی، سازمان راهداری اعلام کرده که برای مدیریت سفرهای تابستانی، مجموعه ای از اقدامات کنترلی و نظارتی را در دستور کار قرار داده است. این اقدامات شامل تشدید بازرسی های فنی پیش از اعزام، پایش وضعیت ایمنی ناوگان، پیش بینی سرویس های فوق العاده در مسیرهای پرتردد و تسهیل دسترسی به بلیت از طریق سامانه های الکترونیکی و فروش حضوری است. همچنین بر رعایت دقیق مقررات از سوی رانندگان، پرهیز از سرعت غیرمجاز و توجه به شرایط جوی و ترافیکی پیش از حرکت تأکید شده است. مسئولان این سازمان ناوگان حمل ونقل عمومی جاده ای را به دلیل تعدد کنترل های فنی، یکی از ایمن ترین شیوه های سفر می دانند، با این حال تأکید می کنند که نقش مسافران در ارتقای ایمنی، از جمله استفاده از کمربند ایمنی و حضور به موقع در پایانه ها، تعیین کننده است.
در کنار این اقدامات کوتاه مدت برای مدیریت سفرهای تابستانی، موضوع نوسازی ناوگان مسافری نیز به عنوان یکی از برنامه های مهم سازمان راهداری در دستور کار قرار گرفته است. فرسودگی بخشی از ناوگان اتوبوسی کشور و افزایش هزینه های نگهداری، ضرورت جایگزینی تدریجی اتوبوس های قدیمی با ناوگان جدید را دوچندان کرده است. در همین راستا، برنامه هایی برای تأمین و ورود اتوبوس های جدید به ناوگان بین شهری از طریق حمایت های تسهیلاتی، مشارکت بخش خصوصی و همکاری با تولیدکنندگان داخلی و واردکنندگان در حال پیگیری است. هدف از این برنامه ها، کاهش میانگین سن ناوگان، ارتقای استانداردهای ایمنی و بهبود کیفیت خدمات به مسافران عنوان شده است.
در قالب این برنامه ها، استفاده از تسهیلات بانکی برای خرید ناوگان جدید، تسهیل فرآیندهای اداری برای ورود اتوبوس های نو و همچنین ایجاد مشوق هایی برای مالکان ناوگان به منظور جایگزینی خودروهای فرسوده در حال بررسی و اجراست. مسئولان حوزه حمل ونقل معتقدند که نوسازی ناوگان نه تنها موجب افزایش ایمنی سفرهای جاده ای می شود، بلکه در کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی و ارتقای سطح خدمات رسانی نیز نقش مؤثری خواهد داشت. از این رو، توسعه ناوگان جدید به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست گذاری در بخش حمل ونقل جاده ای مطرح شده است.
با وجود این تمهیدات، واقعیت آن است که افزایش تقاضا در فصل تابستان فشار مضاعفی بر ناوگان موجود وارد می کند. در مسیرهای پرتردد به ویژه به مقاصد شمالی کشور و استان های گردشگرپذیر، ظرفیت اتوبوس ها به سرعت تکمیل می شود و ناگزیر از ظرفیت مینی بوس ها و سواری های کرایه نیز برای پاسخ گویی به تقاضا استفاده می شود. این در حالی است که بخشی از اتوبوس های فعال نیز در آستانه مرز فرسودگی قرار دارند و استمرار بهره برداری از آن ها نیازمند نگهداری دقیق تر و هزینه های بیشتر است. از این رو، موضوع نوسازی ناوگان و تأمین اتوبوس های جدید، نه تنها یک برنامه توسعه ای، بلکه ضرورتی برای حفظ سطح ایمنی و کیفیت خدمات به شمار می رود.
نگاهی به تجربه سایر کشورها در دوره های اوج سفر نشان می دهد که مدیریت تقاضا و ارتقای ایمنی، نیازمند ترکیبی از ابزارهای نظارتی، فناوری های هوشمند و سیاست های تنظیم گر است. در کشورهای اروپایی، هم زمان با تعطیلات تابستانی، محدودیت های زمانی برای تردد وسایل نقلیه سنگین در برخی محورها اعمال می شود تا بار ترافیکی کاهش یابد. سامانه های هوشمند مدیریت ترافیک، اطلاعات لحظه ای درباره وضعیت مسیرها را در اختیار رانندگان قرار می دهند و مسیرهای جایگزین پیشنهاد می شود. در برخی کشورها نیز کنترل ساعات کار و استراحت رانندگان با سامانه های دیجیتال به طور دقیق رصد می شود تا از خستگی و کاهش تمرکز جلوگیری شود. چنین اقداماتی نشان می دهد که ایمنی در سفرهای پرتراکم، صرفاً به افزایش تعداد ناوگان محدود نمی شود، بلکه به مدیریت هوشمند شبکه حمل ونقل وابسته است.
در ایران نیز توسعه سامانه های پایش ناوگان، ارتقای سیستم های نظارت بر سرعت و تقویت کنترل های بین راهی می تواند نقش مهمی در کاهش ریسک سفرهای تابستانی ایفا کند. در کنار آن، اطلاع رسانی شفاف درباره ظرفیت های موجود، برنامه حرکت سرویس های فوق العاده و وضعیت راه ها، به توزیع متوازن تقاضا کمک می کند. از سوی دیگر، تسریع در اجرای برنامه های نوسازی و تأمین اتوبوس های جدید، راهکار بلندمدتی است که می تواند شکاف میان ظرفیت موجود و نیاز واقعی را کاهش دهد.
در مجموع، ناوگان حمل ونقل جاده ای کشور در آستانه تابستان با آمادگی عملیاتی وارد فصل اوج سفر می شود و سازمان راهداری با تشدید نظارت ها و برنامه ریزی برای سرویس های تکمیلی، تلاش دارد پاسخ گوی افزایش تقاضا باشد. با این حال، کمبود مزمن اتوبوس و فرسودگی بخشی از ناوگان همچنان از چالش های جدی این بخش محسوب می شود. عبور ایمن از فصل پرتردد تابستان، در کنار مدیریت کوتاه مدت سفرها، به پیشبرد برنامه های نوسازی ناوگان و تقویت زیرساخت های حمل ونقل عمومی نیز وابسته است؛ مسیری که می تواند در بلندمدت به افزایش ایمنی، بهبود کیفیت خدمات و پاسخ گویی بهتر به نیازهای سفرهای بین شهری منجر شود.
