آیا نهاد برنامه ریزی تهران دوباره احیا می شود؟
تین نیوز | چند سالی است كه میشنویم برخی مشكلات اقتصادی و اجتماعی كشور به خاطر منحل شدن سازمان مدیریت و برنامه ریزی است.
دولت یازدهم از ابتدا شعار احیای سازمان مدیریت را به عنوان نشانه یی از برنامه محور بودن خود مطرح كرد و تا به امروز نیز كمابیش دغدغه احیای آن را دارد. شبیه همین ماجرا را می توان در شهرداری تهران هم مشاهده كرد. اگرچه كمتر به آن پرداخته شده، اما چند سالی است كه «نهاد برنامه ریزی توسعه شهری تهران» منحل شده است. اگر این روال ادامه یابد و احیای این نهاد عملی نشود، ممكن است ذهنیت برنامه محور بودن شهرداری تهران به كلی زیر سوال برود.
در ماجرای سازمان برنامه، دولت پیشین مدعی بود كه این سازمان در واقع انحلال نیافته است بلكه معاونت برنامه ریزی راهبردی ریاست جمهوری جایگزین سازمان برنامه شده است. هر چند بسیاری از كارشناسان قایل به این موضوع نبودند و به تفاوت های میان این دو ساختار اشاره می كردند. در داستان شهرداری تهران نیز دقیقا اتفاق مشابهی افتاده است.
پس از انحلال نهاد، شهرداری تهران دستور به شكل گیری ساختار جدیدی به نام «شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران» را مطرح كرد. اما میان این شورا و آنچه پیش تر به عنوان نهاد برنامه ریزی تهران وجود داشت تفاوت های جدی وجود دارد. هفته گذشته (روز ٢ دی)، بعد از حدود چهار سال، اولین جلسه شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران برگزار شد (هر چند كه برخی كارشناسان برگزاری این جلسه را هم صوری تلقی می كنند).
برای اطلاع بیشتر از كم و كیف ماجرا، با دكتر محمدصالح شكوهی بیدهندی (دكترای شهرسازی دانشگاه تهران) به گفت وگو نشستیم تا به بیان ماهیت نهاد برنامه ریزی و تفاوت آن با یك شورای عالی بپردازد.
نهاد برنامه ریزی باید در سطحی باشد كه بتواند اشتباهات شهرداری و تخلفات احتمالی در اجرای طرح های جامع و تفصیلی تهران را گوشزد كند. این نهاد باید از نظر مالی به شهرداری وابسته نباشد و مدیریت نهاد هم باید از نظر سیاسی مستقل باشد تا بتواند عادلانه عمل كند
در طول سال هایی كه از جایگزین شدن شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران به جای نهاد می گذرد، چند بار عنوان شد كه قرار است این شورا تشكیل جلسه دهد. اما هر بار به دلایلی این جلسه ها به هم خورد. مهم ترین دلیل این بود كه شهردار تهران وقت كافی برای برگزاری این جلسه نداشت
چه چیزی برای اولین بار باعث شد ضرورت شكل گیری نهاد برنامه ریزی تهران احساس شود؟
بر اساس قانون، وزارت راه و شهرسازی (وزارت مسكن و شهرسازی سابق) مسوولیت تهیه طرح جامع شهرها را دارد. این وزارتخانه در اوایل دهه ١٣٧ ، طرح جامعی را به نام «طرح ساماندهی» برای تهران تهیه كرد. اما شهردار وقت تهران (آقای كرباسچی) حاضر به ابلاغ این طرح نشد زیرا خود را در تهیه این طرح موثر نمی دانست و معتقد بود این طرح به صورت یكطرفه از سوی وزارت مسكن تهیه شده و نظر شهرداری تهران در آن اعمال نشده است. البته این اتفاق معمولادر شهرهای كوچك تر امكان پذیر نیست. اما در شهری مثل تهران كه شهردار آن از قدرت و منابع زیادی برخوردار است، نمی توان این قدرت را نادیده
گرفت و از مشاركت او در فرآیند برنامه ریزی صرف نظر كرد.
به هر حال از همان زمان این فكر مطرح شد كه لازم است برای شهرداری هم در تهیه طرح جامع شهر، نقشی قایل شویم. جز این هم راهی نیست. نمی شود از بیرون از مجموعه مدیریت شهری، بدون توجه به محدودیت های شهرداری ها طرحی را به صورت یكطرفه ابلاغ كرد و بعد انتظار تحقق آن را داشت. ادبیات شهرسازی دنیا هم سال هاست كه به اصل مشاركت توجه جدی دارد. این مشاركت در سطح پایین خود میان سازمان های مختلفی مثل وزارت راه و شهرسازی و شهرداری است و در سطح بالاتری، مشاركت خود مردم در تهیه طرح ها و نظارت بر اجرای آنها را شامل می شود.
بعد از اینكه این نیاز احساس شد، نهاد برنامه ریزی تهران چگونه شكل گرفت؟
با ناكام ماندن طرح ساماندهی، در طول دهه ٧ بسیاری از متخصصان به این موضوع فكر كردند كه چطور می شود طرحی برای تهران تهیه كرد كه همگرایی همه را داشته باشد و بتوان از اجرایی شدن آن مطمئن بود. در اواخر دهه ٧ ، ضلع سومی هم به این مجموعه اضافه شد. شكل گیری شورای اسلامی شهر باعث شد مفهوم مشاركت شهروندی بسیار جدی تر از گذشته در دستور كار قرار بگیرد. در نهایت، در سال ١٣٨٢ تفاهمنامه یی میان سه مجموعه «وزارت مسكن و شهرسازی» (وقت)، «شهرداری تهران» و «شورای اسلامی شهر» منعقد شد. بر اساس این تفاهمنامه، نهاد مشتركی تشكیل شد كه مسوولیت تهیه طرح جامع جدید
تهران به آن واگذار شد. قرار بر این بود كه بخشی از بودجه این نهاد را وزارت مسكن و شهرسازی و بخشی را شهرداری بدهد و رییس نهاد هم با توافق سه مجموعه انتخاب شود. به هر حال می شود گفت نهاد برنامه ریزی تهران مهم ترین دستاورد حوزه مدیریت شهری در سال های نیمه اول دهه ١٣٨ بود.
این نهاد چه وظایفی داشت؟
در ابتدا مهم ترین وظیفه نهاد، تهیه طرح جامع و تفصیلی شهر تهران بود. حتی نام نهاد هم در ابتدا «نهاد مشترك تهیه كننده طرح های جامع و تفصیلی تهران» بود. این نهاد، كارفرمای اصلی تهیه طرح جامع شهر تهران به حساب می آمد اما در زمان تهیه طرح جامع، این بحث مطرح شد كه به جای آنكه فقط به تهیه یك «برنامه» فكر كنیم، باید به «برنامه ریزی» فكر كنیم. برنامه ریزی یك فرآیند مستمر است. پس باید یك نهاد دایمی وجود داشته باشد كه دایما طرح را پایش كند و ببیند چقدر از طرح محقق شده و چه بخش هایی محقق نمی شود. باید ارزیابی های مختلفی انجام شود تا معلوم شود آیا
نارسایی در خود برنامه است یا اینكه مثلاشهرداری در اجرای برنامه كوتاهی می كند. حتی این بحث هم مطرح شد كه اگرچه افق طرح جامع تهران ٢ ساله است، اما هر پنج سال یك بار باید در این طرح تجدیدنظر شود. با این تفاسیر، در متن سند طرح جامع تهران به شكل گیری «نهاد دایمی مطالعات و تهیه طرح های توسعه شهری تهران» اشاره شد و البته به تصویب هم رسید. بعد از تصویب طرح جامع در سال ١٣٨٦، وظیفه اصلی نهاد پایش و نظارت فرآیند اجرای طرح جامع و ارزیابی تحولات توسعه شهری تهران بود. نهاد تهران به عنوان یك نهاد فرابخشی (مشترك میان شهرداری، شورای شهر و وزارت مسكن و شهرسازی) به نوعی به تنظیم
روابط میان این سه بخش می پرداخت و به نمایندگی از وزارت مسكن، تحولات توسعه تهران را مورد رصد قرار می داد.
در جریان تهیه طرح تفصیلی تهران، نهاد این وظیفه را به خود شهرداری سپرد. البته به نظر می رسد این تصمیم چندان درست نبود زیرا مهم ترین سند در تحقق طرح جامع، طرح تفصیلی شهر است و نهاد برنامه ریزی تهران نباید خود را از این قضیه منفك می كرد. با این حال در آن مقطع شهرداری راسا برای تهیه طرح های تفصیلی وارد عمل شد و از ظرفیت وجودی نهاد تهران كمتر استفاده شد.
ساختار نهاد چطور تعریف می شد؟
همان طور كه اشاره كردم، نهاد برنامه ریزی تهران، در واقع فصل مشترك میان شهرداری، وزارت مسكن و شورای شهر بود. رییس نهاد به صورت مستقیم در جلسه یی میان شهردار تهران، وزیر مسكن و رییس شورای شهر انتخاب می شد. مطابق اساسنامه نهاد، در سطح بعدی، شورای تخصصی نهاد قرار می گرفت كه از شخصیت های حقوقی (مدیران بخش های مختلف شهرداری و وزارت مسكن) و حقیقی (شامل تعدادی از استادان دانشگاه در رشته هایی نظیر شهرسازی، معماری، جامعه شناسی، اقتصاد و...) تشكیل می شد. در سطوح پایین تر هم، كمیسیون ها و كمیته هایی قرار داشتند كه از یك سو به تحولات توسعه تهران می پرداختند و از سوی
دیگر مطالعات تكمیلی مربوط به طرح جامع را تحت عنوان «طرح های موضوعی و موضعی» پیش می بردند.
می دانیم كه در نهایت این ساختار پایدار نماند. انحلال نهاد چگونه اتفاق افتاد؟
ساختار نهاد با منطق مشاركت بین بخشی شكل گرفته بود. اما مساله این بود كه این مشاركت هنوز در ذهن مدیران و سیاستگذاران نهادینه نشده بود. با تغییر وزیر مسكن از دولت نهم به دولت دهم، به تدریج رابطه میان دولت و شهرداری كمتر و كمتر شد. دولت سعی می كرد از هر كار مشتركی با شهرداری تهران بپرهیزد. چالش های سیاسی رفته رفته به مباحث تخصصی هم وارد می شد كه برای نمونه می شود به پرداخت نشدن بودجه مصوب مترو تهران از طرف دولت دهم به شهرداری اشاره كرد. در چنین فضایی بود كه نهاد تهران قربانی نوعی از گروكشی سیاسی شد. حضور این نهاد در واقع مهم ترین خدمت را به وزارت مسكن و
شهرسازی می كرد. زیرا به عنوان یك بازوی نظارتی قوی، هرگونه انحراف شهرداری از برنامه مصوب را تشخیص می داد. اما در آن زمان مدیران جدید وزارت مسكن قدر این بازوی نظارتی را ندانستند. به نظر می رسد كه به خاطر نشناختن ظرفیت های نهاد تهران، وزارت مسكن خود را از چنین نعمتی بی بهره كرد. در سال ١٣٨٩، شورای عالی شهرسازی و معماری با صدور مصوبه یی، كلمه نهاد را از طرح جامع تهران حذف كرد و تفاهمنامه وزارت مسكن را با شهرداری تهران پایان یافته اعلام كرد. جالب اینجاست كه در این مصوبه اعلام شده همه وظایف نهاد تهران به شهرداری واگذار می شود! این یعنی وزارت مسكن دیگر بر تهران نظارت
نخواهد كرد و شهرداری خود ناظر بر كارهای خود خواهد بود! مشخص بود كه انحلال نهاد بیشتر یك تصمیم سیاسی ناپخته است. بعد از این مصوبه، شهرداری تهران مجموعه نهاد را به حد یك شورا، به نام «شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران» تقلیل داد. قرار بر این شد كه این شورا مستقیما زیر نظر شهردار كار كند. هرچند در عمل هیچ عزمی برای فعالیت این شورا وجود نداشت. زیرا دلیلی وجود ندارد كه شهرداری بخواهد خودش خودش را زیر سوال ببرد!
آیا شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران می تواند جایگزین نهاد برنامه ریزی تهران شود؟
امروز بیش از چهار سال از انحلال نهاد برنامه ریزی تهران می گذرد. البته هنوز در برخی از كلانشهرهای كشور نهاد برنامه ریزی (به صورت مشترك میان شهرداری و وزارت راه و شهرسازی) وجود دارد اما تهران از این نعمت بی بهره است. آنچه به نام شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران مطرح شد، از نظر من به دلایل مختلف نمی تواند چندان كارآمد باشد. اولین دلیل این است كه این شورا، به هر حال درون چارچوب شهرداری است، بنابراین در به چالش كشیدن شهرداری نمی تواند چندان مستقل باشد. دوم اینكه این شورا نمی تواند نواقص طرح جامع را اصلاح كند. زیرا طبق قانون، تهیه طرح جامع برعهده وزارت راه و
شهرسازی است، حال آنكه امروز این شورا بدون مشاركت وزارت راه و شهرسازی تشكیل می شود. سوم اینكه بودجه و ساختار سازمانی كنونی این شورا، اساسا ظرفیت انجام فعالیت مهم و گسترده یی در حد برنامه ریزی مستمر و نظارت همه جانبه بر تحولات توسعه شهری تهران را ندارد. چهارم اینكه شورا ساختار مشورتی دارد. بنا بر این نمی تواند تصمیمی را بر خلاف نظر شهردار اتخاذ و ابلاغ كند. حال آنكه نهاد برنامه ریزی باید قدرت نظارتی بیشتری داشته باشد. تجربه این سال ها هم نشان داده كه این شورا در عمل حتی در مجاب كردن مدیران شهرداری برای برگزاری جلسات هم كارآمد نیست. با روی كار آمدن دولت یازدهم،
خوشبختانه وزارت راه و شهرسازی با تخصص و درایت بیشتری نسبت به گذشته به موضوع نهاد برنامه ریزی تهران توجه كرده و حتی بحث راه اندازی دوباره نهاد تهران را به شهرداری تهران ابلاغ كرده است. شورای شهر هم در قانون پنج ساله دوم شهرداری احیای نهاد را مطرح كرده است. بنابراین می توان امیدوار بود كه دوباره نهاد برنامه ریزی تهران بازگشایی شود. هر چند هنوز نیروهای مخالفی درون شهرداری در این حوزه وجود دارد.
این نیروهای مخالف شكل گیری نهاد چه استدلال ها، اهرم ها و روش هایی دارند؟
در طول سال هایی كه از جایگزین شدن شورای عالی نظارت بر توسعه شهر تهران به جای نهاد می گذرد، چند بار عنوان شد كه قرار است این شورا تشكیل جلسه دهد. اما هر بار به دلایلی این جلسه ها به هم خورد. مهم ترین دلیل این بود كه شهردار تهران وقت كافی برای برگزاری این جلسه نداشت كه خود نشان می دهد كه اولویت زیادی برای این شورای عالی قایل نیستند. اما اكنون كه بحث احیای نهاد كم كم جدی می شود، بالاخره شهرداری، شاید برای اینكه نشان بدهد در این سال ها تهران بدون نهاد ناظر نبوده است، این جلسه را تشكیل داد. هفته گذشته، بعد از چهار سال، اولین جلسه این شورا تشكیل شد، كه موضوع آن هم
ساختار خود شورا بود. بنابراین در طول چهار سال، حتی یك گزارش مستند هم برای ارزیابی میزان تحقق طرح جامع تهران تهیه نشده است. البته طبیعی هم هست كه شهرداری تا زمانی كه موظف نباشد، علاقه به الزام برنامه ندارد. به خصوص مدیران معمولادوست ندارند كه از آنها انتقاد شود كه چرا به برنامه عمل نكرده اند. در شهرداری تهران، بخش عمده یی از درآمدها از طریق عوارض ساخت و ساز محقق می شوند. لذا اگر هر برنامه یی بخواهد دست معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران را ببندد، مطمئنا برای شهرداری چندان خوشایند نخواهد بود. مگر اینكه واقعا شهرداری به این سطح از عقلانیت برسد كه مهم تر از منافع
كوتاه مدت، منافع بلندمدت شهر است كه حفظ این منافع هم در گروی التزام به برنامه خواهد بود.
نكته دیگر اینكه ساختار تفكر مدیریتی «بخشی» موجب می شود هر بخش بیشتر از آنكه به منافع عمومی توجه كند، به منافع بخشی توجه می كند. این دقیقا متفاوت با تفكر نهادی است. بنابراین، اولین گام در شكل گیری نهاد تهران، تغییر نهادهای فكری ما خواهد بود. باید بپذیریم كه مهم تر از تامین مالی شهرداری، حفظ منافع شهروندان است.
برای احیای نهاد باید چه كاری انجام شود؟
به نظر می رسد مهم ترین نقش را در این زمینه شورای اسلامی شهر تهران دارد. شورای شهر از یك سو به شهرداری بسیار نزدیك است و از سوی دیگر، نمادی از مشاركت شهروندی است. در حال حاضر، نظارت شورا بر شهرداری عمدتا حقوقی، مالی و اداری است. اما این نظارت می تواند محتوایی تر و تخصصی تر شود. شورا می تواند پیگیر احیای نهاد برنامه ریزی تهران شود، به ویژه اینكه این موضوع در برنامه پنج ساله شهرداری هم آمده است. تجربه انحلال نهاد برنامه ریزی تهران درس های مهمی برای ما داشت. یكی از این درس ها این است كه شكل گیری نهاد باید با پشتوانه قانونی محكمی اتفاق بیفتد تا تصمیمات آن هم
ضمانت اجرایی لازم را داشته باشد. نهادی كه تنها به اتكای یك تفاهمنامه شكل بگیرد، با یك تصمیم سیاسی هم قابل برچیدن است. نهاد برنامه ریزی باید در سطحی باشد كه بتواند اشتباهات شهرداری و تخلفات احتمالی در اجرای طرح های جامع و تفصیلی تهران را گوشزد كند. این نهاد باید از نظر مالی به شهرداری وابسته نباشد و مدیریت نهاد هم باید از نظر سیاسی مستقل باشد تا بتواند عادلانه میان منافع كوتاه مدت و بلندمدت شهر تعادل برقرار كند. نكته دیگر، مشاركت دانشگاهیان و متخصصان شهرسازی و معماری در این بحث است. اگر بحث لزوم احیای نهاد به حوزه عمومی و دانشگاهی ما وارد شود و تبدیل به مطالبه
دانشجویان و استادهای دانشگاه شود، مطمئنا با روحیه یی كه از دكتر قالیباف سراغ داریم، كه خود را عضوی از خانواده دانشگاه می داند، می شود به تحقق این خواسته امیدوار بود. در این صورت، احیای نهاد برنامه ریزی تهران می تواند میراثی ماندگار از دوره شهرداری وی به حساب آید.