◄ تهران با مصوبه نجات پیدا نمی کند
مهندس سهراب مشهودی، پیشکسوت شهرسازی، در جلسه ای تحت عنوان نقد برنامه اقدام برای ساماندهی، پالایش و تمرکززدایی تهران و البرز که در روز ملی شهرساز در مرکز تحقیقات راه مسکن و شهرسازی منعقد شد، انتقادات صریحی نسبت به این برنامه مطرح و با اشاره به شعری از نصرت رحمانی این مصوبه را «هیچِ پریشان کننده» توصیف کرد.
مشهودی در این نشست اظهار کرد: پس از چند دهه تجربه ناموفق در سیاست های شهری، دوباره همان نسخه های آزموده و شکست خورده در قالب یک مصوبه تکرار شده است. بعید است تدوین کنندگان و تصویب کنندگان برنامه اقدام برای ساماندهی، پالایش و تمرکززدایی تهران و البرز خودشان نیز به اثربخشی آن باور داشته باشند. دست کم من چنین باوری ندارم. مسئله تهران را نمی توان با مجموعه ای از احکام و بندهای اداری حل کرد؛ ریشه بحران تهران، فقدان برنامه واقعی آمایش سرزمین و نادیده گرفتن ضرورت تعادل فضایی در کشور است.
به گزارش خبرنگار تین نیوز، وی افزود: سال هاست تهیه و اجرای برنامه آمایش سرزمین به تعویق افتاده است. حتی پس از تصویب و شکل گیری سازوکارهای مربوط در سال ۱۳۹۹، آن طور که باید، این موضوع به مرحله اجرا نرسیده و برنامه هفتم توسعه نیز عملاً از یک سیاست منسجم و اجرایی مبتنی بر تعادل سرزمینی تبعیت نمی کند. بنابراین، وقتی از ساماندهی و تمرکززدایی تهران صحبت می کنیم، اما هنوز مبانی و الزامات توزیع متوازن جمعیت، فعالیت و منابع در کشور را جدی نگرفته ایم، نمی توان انتظار داشت یک مصوبه به تنهایی معجزه کند.
مسئله فقط این نیست که چه بندهایی در مصوبه نوشته شده است؛ مسئله این است که آیا سیاست گذاران واقعاً به سازوکارهای تحقق اهداف آن باور دارند یا صرفاً مجموعه ای از تکالیف را روی کاغذ آورده اند؟

باغ را با ممنوعیت تغییر کاربری حفظ نمی کنند
این پیشکسوت شهرسازی بیان کرد: برای من قابل باور نیست که پس از سال ها تجربه در زمینه حفاظت از باغات، هنوز تصور کنیم صرفاً با ممنوع کردن تغییر کاربری، باغ حفظ می شود. باغ برای باقی ماندن، به آب، نگهداری، اقتصاد و سازوکار حمایتی نیاز دارد. باغی که امکان نگهداری و بهره برداری اقتصادی ندارد، صرفاً با یک مصوبه و ممنوعیت تغییر کاربری دوام نمی آورد. این موضوع سال هاست در تجربه شهرسازی اثبات شده است؛ اما باز هم همان راهکارهای تکراری در قالب تصمیمات جدید مطرح می شود.
در مسئله جمعیت نیز همین خطای سیاست گذاری را می بینیم. بارها تصور شده که با کنترل ساخت وساز می توان رشد جمعیت را کنترل کرد، در حالی که رابطه میان توسعه ساختمانی و افزایش جمعیت، رابطه ای مستقیم و ساده نیست. خود مسئولان نیز در مواردی اذعان کرده اند که میزان توسعه کالبدی شهرها بسیار بیشتر از رشد جمعیت بوده است.
در بسیاری از شهرهای کوچک و متوسط، طرح های شهری بر افزایش جمعیت تأکید دارند، تراکم ها آزاد گذاشته می شوند و ظرفیت توسعه کالبدی افزایش می یابد؛ اما جمعیت پیش بینی شده به شهر نمی آید. در شهرهای جدید نیز پس از سه دهه، هنوز نتوانسته ایم به بخش قابل توجهی از اهداف جمعیتی و سکونتی مورد نظر دست پیدا کنیم. در مقابل، حدود ۱۱ تا ۱۳ میلیون نفر در سکونتگاه های غیررسمی زندگی می کنند؛ مردمی که به جای آنکه به عنوان بخشی از واقعیت شهرنشینی و شهرسازی کشور پذیرفته شوند، همچنان با عنوان اسکان غیررسمی شناخته می شوند.
توسعه شهری بدون آب، یک تصمیم غیرواقع بینانه است
یکی از مهم ترین تناقض های برنامه ریزی شهری در ایران، بی توجهی به ظرفیت واقعی منابع آب است. در جلسات بررسی و تصویب طرح های شهری، بارها با این وضعیت مواجه شده ام که نماینده وزارت نیرو اعلام می کند شهر ظرفیت تأمین آب ندارد و امکان توسعه آن فراهم نیست. با این حال، در همان جلسات، اصرار بر توسعه شهر و افزایش ظرفیت کالبدی ادامه پیدا می کند.
حتی در مواردی که از ابتدای ورود به یک جلسه، شرایط نامناسب و بارندگی شدید را تجربه کرده ام، نماینده وزارت نیرو در همان جلسه تأکید کرده که شهر با محدودیت آب مواجه است و نباید توسعه بیشتری برای آن در نظر گرفت. با وجود این هشدارها، سیاست توسعه شهری همچنان دنبال می شود.
آمار ساخت وساز، شاهدی بر ناکارآمدی سیاست های جمعیتی
آمارهای مربوط به تهران نیز نشان می دهد که نمی توان توسعه کالبدی را معادل رشد جمعیت دانست. در فاصله سال های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، حدود یک میلیون و ۲۴۴ هزار پروانه ساختمانی مسکونی در تهران صادر شده است. اگر هر واحد را به طور متوسط برای سه نفر در نظر بگیریم، این میزان ساخت وساز باید به معنای ظرفیت جذب حدود چهار میلیون نفر باشد؛ اما در همین دوره، جمعیت تهران تنها حدود ۸۶۲ هزار نفر افزایش یافته است؛ رقمی حتی کمتر از برآوردی که می توان برای رشد طبیعی جمعیت در نظر گرفت.
این آمار نشان می دهد که ساخت وساز گسترده، الزاماً به افزایش جمعیت منجر نمی شود و سیاست های کنترل یا افزایش ظرفیت ساختمانی، بدون توجه به عوامل واقعی جابه جایی جمعیت، نمی تواند راهکار مناسبی برای مدیریت شهری باشد.
مصوبه ای که اجرای آن به دیگران واگذار می شود، سرنوشت روشنی ندارد
مشهودی در ادامه اظهار کرد: تجربه ما از قوانین و مصوبات در کشور نیز چندان امیدوارکننده نیست. در بسیاری از موارد، قانون یا مصوبه ای تصویب می شود و اجرای بخش مهمی از آن به تدوین آیین نامه ها، دستورالعمل ها و اقدامات دستگاه های دیگر واگذار می شود. در این میان، مهلت های دوماهه، سه ماهه یا شش ماهه تعیین می شود، اما بسیاری از این تکالیف در عمل به سرانجام نمی رسند.
وقتی در یک برنامه، تحقق اهداف اصلی به مجموعه ای از دستگاه ها و مسئولان واگذار می شود، بدون آنکه سازوکار اجرایی، ضمانت تحقق و پاسخگویی روشن وجود داشته باشد، نمی توان صرف تصویب آن را نشانه پیشرفت دانست.
به همین دلیل، من درباره انگیزه های پشت تصویب برنامه اقدام برای ساماندهی، پالایش و تمرکززدایی تهران و البرز تردید دارم. اگر بخواهم احتمالی را مطرح کنم، تصور می کنم این مصوبه بیش از آنکه بر حل واقعی مسائل تهران متمرکز باشد، ممکن است برای پاسخ دادن به مطالبه رئیس جمهور درباره ساماندهی تهران و موضوع انتقال پایتخت، ایجاد این تصور که دولت در این زمینه اقدام کرده و نیز به تعویق انداختن مواجهه با مسائل اصلی تهیه شده باشد.
اگر واقعاً می خواهیم تهران را نجات دهیم، باید سراغ مسئله برویم، نه صورت مسئله. برای نجات تهران، راهکارهای مشخص و قابل اجرا وجود دارد؛ راهکارهایی که سال هاست درباره آنها صحبت می شود، اما کمتر به مرحله اجرا رسیده اند.
اگر می خواهیم تهران را نجات دهیم، باید طرح آمایش سرزمین را جدی بگیریم و آن را به مرحله اجرا برسانیم. اگر می خواهیم توسعه کشور متوازن شود، باید طرح های ناحیه ای را که تهیه شده اند اما تنها بخش کوچکی از آنها مورد بررسی و اجرا قرار گرفته اند، فعال کنیم.
اگر می خواهیم بحران آب تهران را حل کنیم، باید به سراغ اصلاح شبکه آب برویم. وقتی حدود ۲۴ درصد آب در شبکه دچار هدررفت می شود، پیش از آنکه به دنبال توسعه خطوط جدید و افزایش ظرفیت تأمین باشیم، باید کاهش هدررفت را جدی بگیریم. همچنین تفکیک شبکه آب شرب از آب خاکستری و استفاده از ظرفیت بازچرخانی آب، می تواند بخشی از راهکار واقعی مدیریت منابع آب باشد.
اگر می خواهیم تهران را از ترافیک و آلودگی نجات دهیم، باید شبکه حمل ونقل عمومی کارآمدی طراحی کنیم که مردم بتوانند در فاصله زمانی کوتاه، حدود هشت تا ۱۰ دقیقه، به آن دسترسی داشته باشند. شبکه ای که فقط در اسناد و طرح ها وجود نداشته باشد، بلکه واقعاً امکان جابه جایی آسان و سریع را فراهم کند.
اگر می خواهیم هزینه های اداره تهران را کاهش دهیم، باید سهم هزینه هایی را که ناشی از پایتخت بودن این شهر است، از دولت مطالبه کنیم. بخش قابل توجهی از هزینه های تهران به دلیل وظایف و بار اضافی ناشی از پایتخت بودن بر این شهر تحمیل شده است و نباید تمام این هزینه ها بر دوش شهروندان تهران قرار گیرد.
اگر می خواهیم آلودگی هوا را کاهش دهیم، باید موتورسیکلت ها را به سمت برقی شدن هدایت کنیم، چراکه موتورسیکلت های آلاینده سهم قابل توجهی در آلودگی شهر دارند. همچنین باید درباره انتقال فعالیت های فرودگاه مهرآباد و کاهش آثار آلایندگی آن بر شهر، تصمیم جدی بگیریم؛ فعالیتی که هر پرواز آن می تواند آثار آلایندگی قابل توجهی بر محیط شهری داشته باشد.
اینها راهکارهایی است که می توان درباره آنها برنامه ریزی، سرمایه گذاری و اقدام کرد. اما اگر قرار باشد با مصوبات کلی، بندهای تکراری و وعده های اجرایی که سرنوشتشان به دستگاه های دیگر واگذار می شود، به مسئله تهران پاسخ دهیم، بعید است نتیجه متفاوتی به دست آوریم.
وی در پایان گفت: وقتی متن این مصوبه و اظهارات مسئولان درباره آن را خواندم، یاد شعر نصرت رحمانی افتادم؛ گویی درباره این تصمیم نیز می توان گفت: «چه گفت؟ هیچ. و هیچش مرا پریشان کرد.» تهران را با تکرار مصوبات نجات نمی دهیم. تهران زمانی نجات پیدا می کند که سیاست گذاری شهری از تعهدات کاغذی فاصله بگیرد و به سمت تصمیمات واقعی، مبتنی بر آمایش سرزمین، ظرفیت منابع، اقتصاد شهری و نیازهای مردم حرکت کند.