نیم قرن سرگردانی قطار شهری در تونل انتظار

تین نیوز | طولانی شدن زمان بهره برداری از خطو مترو در شهرهای اصفهان، تبریز، شیراز و اهواز و نیز انتظار چندین ساله برای کامل شدن خطوط مترو در تهران و مشهد، انتقاد بسیاری از مردم و کارشناسان را برانگیخته است. مجله دانش نما، (ماهنامه فنی - تخصصی سازمان نظام مهندسی ساختمان اصفهان) در شماره پیاپی 208 ، 206 مورخ تیر - شهریور 91 مقاله‌ای را با قلم خانم فرزانه خرم، کارشناس معماری درباره پیشینه و آخرین وضعیت مترو در 6 کلانشهر کشور به چاپ رسانده که  نظر به اهمیت این مقاله، آن را بازنشر می‌کند:
 
افزایش جمعیت شهرها در کشور سیستم حمل و نقل را با مشکلات متعدد و روز افزونی رو به رو ساخته است. با بالا رفتن تقاضا برای سفر، تسهیلات حمل و نقل موجود کفایت این میزان از تقاضا را نمی­کند و در نتیجه ایجاد حرکتی روان با هزینه­ ای مناسب برای استفاده کنندگان از سیستم حمل و نقل که از وظایف اصلی مسوولان شهری است، مشکل می­شود. امروزه معضل حمل و نقل و ترافیک شهرهای بزرگ ابعاد گشترده و پیچیده­ ای پیدا کرده است که در این خصوص می­ توان به هدر رفتن اوقات با ارزش شهروندان در ترافیک، آلودگی بیش از حد هوا، محیط زیست و تبعات منفی ترافیک آلودگی بیش از حد هوا، محیط زیست و تبعات منفی ترافیک بر جسم و روان ساکنان و ده­ها مشکل دیگر اشاره کرد.
 
در ایران مترو از سابقه­ طولانی برخوردار نیست و هر چند طرح احداث قطار شهری در سال 1984 تأیید شد، اما درگیری ایران در جنگ تحمیلی از شکل گیری نهایی طرح جلوگیری کرد و به نوعی کندی اجرای آن را سبب شد. در حال حاضر تعدادی از شهرهای کشور درگیر پروژه های طراحی و راه ­اندازی خطوط مترو هستند.
 
طراحی و تکمیل شبکه­ قطار شهری مزایای زیادی برای شهرها به ارمغان می­ آورد. این مزایا، شامل بهبود دسترسی به محل های کار، خرید، امکانات تفریحی، اجتماعی، همچنین سهولت سفر، کاهش زمان و هزینه­ سفر و منافع زیست محیطی می­شود. با جذب تعدادی از شرایط محیطی و اجتماعی شهرها بهبود یافته و آلودگی هوا به خصوص از نظر گازهای So2، CO2 و ذرات معلق به نحو قابل ملاحظه‌ای کاهش خواهد یافت.
 
سایر مزایای اجتماعی حمل و نقل سریع عبارتند از:
 برقراری ارتباط خوب و مستقیم مناطق مسکونی با مراکز کار و خرید.
توسعه­ مراکز خرید مناسب در ایستگاه­ها، به خصوص محل ­هایی که با کمبود چنین مراکزی مواجه است.
تأمین وسیله­ نقلیه­ مطمئن برای کسانی که به علت نداشتن استطاعت مالی، کهولت سن و یا هر دلیل دیگری به استفاده از وسیله­ نقلیه­ شخصی تمایلی ندارند.
تأمین دسترسی ساکنان شهرک­ها و مناطق مسکونی حومه­ شهر در راستای استفاده بهینه از امکانات زیربنایی که عمدتاً در مرکز شهر ایجاد شده است.
 
اولین خطوط متروی کشور 
تأسیس تراموای شهری، از جمله نکات پیش ­بینی شده در امتیاز نامه­ای بود که بارون ژولیوس دو رویتر در عهد ناصرالدین شاه روی کاغذ آورد. روزی که برای اولین بار در تهران سخن از راه ­اندازی مترو به میان آمد، برگه­ های تقویم، سال­های 1338-1337 را نشان می­داد. آن روزها هیچ تصوری از مترووجود نداشت. روزنامه­ه ای قدیمی دست به کار شدند و خبر از یک وسیله­ حمل و نقل عمومی دادند که برای مردم نیز شگفت آور بود.
 
تا سال 1341 موضوع راه­ اندازی مترو یا منوریل مورد توجه شهرداری وقت بود، اما بالاخره مترو بر کاغذ نقش بست. تمامی خطوط مترویی که قرار بود در سال 1350 به بهره­ برداری برسد، پس از سال­ها تأخیر در سال 1378 به بهره­ برداری رسید. حالا هم که تقریباً نیم قرن از کشیده شدن اولین نقشه­ متروی تهران روی کاغذ می­گذرد، این شهر دراندشت هنوز نتوانسته به طور کامل از خطوط مترو بهره ­مند شود و تنها 4 خط از خطوط متروی دوازده­گانه آن که مرور سال­ها روی کاغذ گسترش یافتند، فعال است.
 
هم اکنون این قطارها در چهار خط اصلی در حال تردد هستند که سه خط آن (1 ، 2 و 4) در حال توسعه و خط دیگر (5) نیز در حال بهره ­برداری است. خط پنج بین شهری (میان کرج و تهران) و بقیه دورن شهری هستند.
 
دومین شهر صاحب مترو
 مطالعات جامع حمل و نقل شهر مشهد بین سال­های 73 تا 78 و مطالعات توسعه­ شبکه­ حمل و نقل ریلی بین سال­های 81 و 83 توسط پژوهشکده­ حمل ونقل دانشگاه صنعتی شریف صورت پذیرفت. بر اساس این مطالعات، مشهد نیازمند 4 خط متروست که این مطالعات در شورای ترافیک استان تصویب و در شورای عالی ترافیک شهرهای کشور مطرح شد.
 
با توجه به وجود شهرهای جدید، همچون گل­یهار در شمال و بینالود در جنوب پس از انجام مطالعات، توسعه­ خطوط مترو به این شهرهای جدید نیز پیش بینی و مراحل تصویب آن نیز سپری شده است. 4 خط مترو به طول 74 کیلومتر برای مشهد به طول 26 کیلومتر در دست ساخت است و فاز اول آن در تاریخ 2 اسفند 1389 به بهره­برداری رسید. خط 2 متروی مشهد نیز از رضاشهر تا طبرسی شمالی به طول 14 کیلومتر است که احتمالاً سال 1395 به بهره­برداری خواهد رسید. خط 3 نیز پایانه مسافربری مشهد را به قاسم آباد به طول 19 کیلومتر متصل می­کند. چهارمین خط متروی مشهد هم از شهرک شهید رجایی به خواجه ربیع به طول 15 کیلومتر است.
 
3 خط برای پوشش کل شیراز 
عملیات اجرایی پروژه­ی قطار شهری شیراز در سال 1380 آغاز شد، برای شهری با مساحت تقریبی 12 هزار و 640 کیلومتر، 50 کیلومتر پیش ­بینی شده است. 3 خط مترو و کل شهر را پوشش خواهد داد. خط اول مترو به طول 20 ایستگاه زیرزمینی و یک ایستگاه روزمینی است. این خط میدان گل سرخ را به میدان احسان متصل کرده و هم­اکنون در دست ساخت است. 
خط 2 متروی شیراز نیز با حدود 10 کیلومتر و 10 ایستگاه، میدان امام حسین را به عادل آباد و میان رود متصل خواهد کرد. خط 3 مترو نیز میدان میرزا کوچک خان را به مرکز شهر وصل می­کند. به گفته­ مسوولان امر تا پایان سال 1391 خط یک متروی شیراز به بهره­برداری خواهد رسید و احتمال می­رود شیراز بعد از تهران و مشهد سومین شهری باشد که از مترو استفاده می­کند.
 
طولانی­ ترین خط کشور در اصفهان 
متروی اصفهان پس از سال­ها مطالعه و بهره­ گیری از توان سه مشاور خارجی معتبر دنیا، مانند شرکت سوفرتو از فرانسه جهت مطالعات پیش امکان سنجی و شرکت PPK از استرالیا جهت مطالعات امکان پذیری حمل و نقل ریلی، شرکت SYSTRA از فرانسه جهت طراحی تونل­ها و چندین مشاور داخلی، شبکه­ای را به طول 123 کیلومتر طراحی و آماده جهت اجرا نموده است.
 
خطوط دورن شهری 
§ خط شمالی - جنوبی از ایستگاه پاسداران در شمال شهر تا ترمینال مسافربری صفه به طول 2/20 کیلومتر و در چهار قطعه­ی شمال­غربی، میانی و جنوبی در حال اجرا و شامل 21 ایستگاه زیزمینی است. عملیات اجرایی این خط در سال 1381 آغاز و همچنان ادامه دارد. توضیح: تنها پروژه­ی مصوب جهت اجرا در حال حاضر مسیر فوق است که در دستور کار قرار دارد. 
§ خط شرقی - غربی از دپوی زینبیه تا خمینی شهر به طول 20 کیلومتر
 
خطوط برون شهری
 § خط جنوب غربی از میدان آزادی تا زرین شهر به طول 43 کیلومتر
 § خط شمالی به طرف شاهین­شهر از ایستگاه کاوه تا شاهین­شهر به طول 22 کیلومتر
 § خط جنوبی به طرف بهارستان از ایستگاه صفه تا شهرک بهارستان به طول 15 کیلومتر
  
79 کیلومتر در اهواز تا سال 1400 
متروی اهواز پس از 8 سال مطالعه در سال 1380 به تصویب رسید که شامل 4 خط متروست و تا سال 1392 به بهره­برداری می­رسد. هم اکنون تنها خط یک متروی آن با طول تقریبی 23 کیلومتر در دست ساخت است و خط 2 آن در مرحله­ی انتخاب مشاوران مورد نیاز و فراهم نمودن زمینه برای شروع عملیات اجرایی است. خط یک متروی اهواز به عنوان اصلی­ترین خط از نیروگاه زرگان در شمال شرق اهواز شروع می­شود و پس از عبور از میدان­های اصلی شهر و منطقه­ی بقایی در جنوب غربی اهواز می­رسد. این خط دارای 24 ایستگاه است.
 
در مسیر خط یک متروی اهواز قسمت اعظم مسیر، به صورت زیرزمینی و بخش­هایی از آن هم، روی زمین احداث خواهد شد. به این منظور مسیر زرگان تا فلکه­ فرودگاه به صورت زیرزمینی، از فلکه­ فرودگاه تا میدان کارگر در بلوار گلستان زیرزمینی، و از آن نقطه تا انتهای مسیر روی زمین خواهد بود. بر اساس پیش­بینی­ها خط یک مترو در ساعت پیک 14000 مسافر را در ساعت جا به جا خواهد کرد.
 
پیش از این گفته شده بود خط یک متروی اهواز به همراه 4 خط دیگر آن، از محدوده­ی تاریخی شهر، متعلق به دوره­ی اردشیر به نام هرمز اردشیر عبور می­کند و به همین علت فعالیت مترو در این محدوده متوقف شده است. در حال حاضر کاوش­های باستان شناسی در 28 ایستگاه خط یک متروی اهواز ادامه دارد و همچنان هیأت باستان شناسی به دنبال شواهدی از شهر هرمز اردشیر (از جمله شهرهای مهم دوره ساسانی) هستند. بر اساس طرح متروی اهواز قرار است این شهر تا سال 1400 ه.ش، حدود 79 کیلومتر مترو داشته باشد.
 
تبریز؛ گام­های آغازین
 موضوع مطالعه و احداث قطار شهری تبریز در سال 1369 برای اولین بار در مجلس شورای اسلامی مطرح و سازمان قطار شهری تبریز در سال 1380 تأسیس شد.
 
مطالعات امکان سنجی خطوط قطار شهری در اواخر همان سال انجام و برای تبریز 5 خط مترو پیشبینی شد.
 
خط یک متروی تبریز از سوی شورای عالی هماهنگی ترافیک شهرهای کشور دارای اولویت اول شناخته شده و هم اکنون فعالیت­های عمرانی پیرامون آن در حال انجام است. این خط در 4 بخش به مرحله­ اجرا درخواهد آمد و در نهایت به طول 20 کیلومتر هتل ال­گلی را به میدان لاله وصل خواهد کرد.
 
خطوط 2 و3 متروی تبریز که شامل یک خط شمالی - جنوبی و یک خط غربی - شرقی هستند نیز در اولویت­های بعدی راه­اندازی قرار دارند.
 
طی سال­های اخیر مطالعات جامع حمل و نقل ترافیک در شهرهای کرج، کرمانشاه و قم انجام شده است و سازمان­های قطار شهری در این شهرها تأسیس گردیده ­اند. هم اکنون این شهرها در مرحله­ مطالعه، برنامه­ ریزی و طراحی فاز اول مترو هستند.