تامینات مالی در صنعت ریلی
تین نیوز | عقد سلف، رویكردی نوین در چرخه حیات شركتهای فعال در حوزه تولید و بهرهبردار صنعت ریلی است.
یكی از مهمترین منابع موردنیاز تولیدكنندگان (سازندگان) و بهرهبرداران برای بقا و ادامه فعالیتهایشان، منابع مالی است. بخشی از این منابع مالی عمدتا از طریق سرمایهگذاری بنیانگذاران سازمان، سهامداران شركت و یا از فروش محصولات تولیدی و خدمات شركت تامین میشود كه در اكثر اوقات، نیازهای سازندگان از یك طرف و بهرهبرداران را از طرف دیگر برآورده نمیسازد و نیاز به منابع مالی دیگر احساس میشود. در پاسخ به این نیاز، بانكها با جذب سپردهها، تسهیلاتی را در اختیار متقاضیان قرار میدهند.
اما سوال اینجاست كه چه تسهیلاتی بهتر میتواند نیازهای مالی تولیدكنندگان و بهرهبرداران را با در نظر گرفتن منافع طرفین در طول چرخه حیات شركت مرتفع سازد؟ و نقش راه آهن جمهوری اسلامی در این میان چیست؟
در واقع انتخاب هوشمندانه نوع تسهیلات، نه تنها مشكلات مالی سازندگان و یا شركتهای فعال و بهرهبردار در این صنعت را برطرف میسازد، بلكه موقعیت طرفین را در میان رقبای موجود در حوزه ساخت و بهرهبرداری در بازار داخلی بهبود میبخشد. در نقطه مقابل، چنانچه اخذ تسهیلات بانكی بدون توجه به موقعیت سازندگان و دیگر عوامل مهم در این زمینه صورت پذیرد؛ به مانند مسكنی خواهد بود كه مشكلات شركت را به طور موقت حل كرده، ولی مشكلات بزرگتری را در آینده به وجود خواهدآورد. متغیرهایی از قبیل (نرخ سود، مدت بازپرداخت اقساط، نوسان نرخ ارز، تغییرات مدیریتی، تغییر در قوانین جاری
و....) تاثیر بسزایی در تامین مالی و دریافت تسهیلات خواهند داشت.
این مقاله درصدد است با مروری بر انواع (عقود) و تسهیلات قابل اعطای بانكها به شركتهای متقاضی و فعال در صنعت ریلی، به معرفی عقد سلف و در ادامه به ارائه راهكارهایی به منظور انتخاب بهترین نوع تسهیلات در مراحل مختلف چرخه حیات شركتهای تولیدكننده و بهرهبردار ریلی بپردازد.
سازمانها نیز به مانند افراد، روزی متولد شده و سپس مراحل رشد و بلوغ را طی كرده و نهایتا به پیری رسیده و از بین میروند. اولین دوره از حیات یك سازمان، ایجاد یا تاسیس نامیده میشود. در این مرحله سازمان هنوز متولد نشده است و فقط به صورت یك ایده وجود دارد. به وجود آمدن شركت یا موسسه تجاری غالبا به دنبال احساس فرصتی در بازار است.
موسسان اولیه شركت اغلب تامینكنندگان سرمایه و منابع مالی موردنیاز نیز هستند. ولی در اكثر اوقات سرمایه بنیانگذاران شركت، تكافوی كلیه هزینههای تاسیس و راهاندازی شركت را نمیدهد. بنابراین بانكها جهت تامین بخشی از نیازهای مالی شركتها، تسهیلاتی را در اختیار آنان قرار میدهند. در این مرحله، بانكها میتوانند از طریق عقود مختلف، تسهیلاتی را در اختیار شركتها قرار دهند كه از جمله كاربردیترین این عقود، عقد مشاركت مدنی است.
سپس در مرحله رشد و به منظور گسترش و توسعه فعالیت شركتها، بانكها میتوانند در قالب عقودی مانند عقد مضاربه، سلف، جعاله، فروش اقساطی، اجاره به شرط تملیك، تسهیلات در اختیار شركتها قرار دهند. البته لازم به ذكر است كه همان طور كه قبلا اشاره شد، اعطای تسهیلات در قالب هریك از عقود بالا، كاملا وابسته به نوع شركت و نیز مورد سرمایهگذاری است.
در حال حاضر بیش از هفت شركت در حوزه ساخت و تولید ناوگان ریلی در قالبCKD و SKD در كشور فعال هستند كه به غیر از شركت واگن پارس كه بیش از 30 سال است در حوزه تولید ناوگان فعالیت میكند، در سالهای اخیر مابقی شركتها از قبیل واگنسازی كوثر، واگنسازی تهران، واگنسازی پلور سبز و...، با توجه به نیاز بازار در حوزه حمل و نقل ریلی درون و برونشهری تشكیل شدهاند. همچنین بیش از 30 شركت در حوزه بهرهبرداری در حمل و نقل ریلی برونشهری (راه آهن) مشغول به فعالیت هستند.
در ادامه چرخه حیات و در مرحله بلوغ شركتها، چنانچه سرمایهگذاریهای قبلی به درستی انجام شده باشد، شركت از فروش و سود قابلتوجهی برخوردار میشود و میبایست منابع مالی مازاد خود را صرف سرمایهگذاریهای آتی نماید. اما چنانچه در این مرحله، برای تامین سرمایه در گردش خود نیازمند منابع مالی باشد، میتواند از عقد سلف به منظور تامین نقدینگی موردنیاز خود استفاده كند.
در مرحله چهارم، شركت به پیری رسیده و چنانچه سرمایهگذاریهایی به منظور تجدید حیات آن صورت نگیرد، دچار اضمحلال خواهد شد. در این مرحله نیز به منظور تامین نقدینگی جهت سرمایهگذاری، میتواند از تسهیلات بانكها استفاده كند. ازجمله عقودی كه سازمانها میتوانند دراین مرحله استفاده كنند، فروش اقساطی، جعاله، اجاره به شرط تملیك و مشاركت مدنی است.
در بین عقود مطرح در چرخه حیات، عقد سلف با توجه به ماهیت دوسویه آن مدنظر است كه در ادامه به معرفی آن میپردازیم.
معرفی عقد سلف
عقد سلف به دو دسته ریالی و ارزی تقسیم میگردد:
معامله سلف عبارت است از پیشخرید نقدی محصولات تولیدی به قیمت معین. سلف تسهیلاتی است كوتاهمدت معادل یك دوره گردش تولید و حداكثر یكساله. مهمترین ویژگی عقد سلف، تأمین قسمتی از سرمایه در گردش موردنیاز واحدهای تولیدی، بخشهای صنعتی، معدنی و كشاورزی در قالب وجه نقد است؛ صرف نظر از اینكه مالكیت این واحدها متعلق به شخص حقیقی باشد یا حقوقی. علاوه بر این، در این نوع عقود، بهای مورد معامله بایستی یكجا و نقدی، هنگام قرارداد تحویل فروشنده گردد.
شرایط متقاضی:
1- فروشنده محصولات تولیدی باید خود تولیدكنندۀ محصول مورد معامله باشد.
2- از لحاظ تامین مواد اولیه در تولید محصول خود، دچار كمبود نباشد.
3- از لحاظ نیازهای واحد تولیدی خود در زمینه هزینههای اداری، فروش، هزینههای تولید و دستمزد- غیر از هزینه استهلاك- در تنگنا قرار داشته باشد.
شرایط و مشخصات محصول تولیدی مورد معامله سلف:
1- از لحاظ نوع، پیوسته در بازار دارای مشتریان بالقوهای باشد (سهلالبیع باشد) و از لحاظ جنس، كیفیت آن مرغوب بوده و دارای سوءشهرت نباشد.
2- كیفیت آن در فاصله تحویل از تولیدكننده تا زمان انتظار برای فروش، تغییر نكند (كالا فاسدشدنی نباشد).
3- در زمان تحویل، دارای بازار فروش باشد.
4- توسط واحد تولیدی درخواستكننده تسهیلات، تولید شده باشد.
شرایط اعطای تسهیلات:
- واحد تولیدی دایر و در مرحله بهرهبرداری باشد.
- مدت معامله سلف معادل یك دوره تولید و حداكثر یك سال باشد.
- قیمت پیشخرید با توجه به پیشبینی قیمت فروش محصول در زمان تحویل و نرخ سود مورد انتظار توسط بانك تعیین میگردد.
- انجام معامله سلف منوط به این است كه فروشنده كالای سلف، آمادگی آن را داشته باشد كه در موعد تحویل، به وكالت از طرف بانك، كالای پیش خرید شده را طبق ضوابط بانك، به فروش برساند.
معاملات سلف ارز:
در جهت سیاستهای مبتنی بر تشویق صادرات و به منظور تامین مالی موردنیاز صادركنندگان، بانكها ارز حاصل از صدور كالا و یا خدمات فنی و مهندسی را پیشخرید میكنند. قیمت پیشخرید عبارت است از معادل ریالی ارز مورد نظر به نرخ روز، پس از كسر سود مورد انتظار بانك با توجه به تعرفه تسهیلات قابل اعطاء در بخش صادرات. مدت معامله از تاریخ انجام معامله تا تاریخ برگشت ارز صادراتی و حداكثر تا سررسید تعهدنامه ارزی صادره از سوی واحد ارزی است.
ساختار عقد سلف:
در این ساختار، ابتدا تقاضای همكاری و عقد سلف توسط تولیدكننده به بانك عامل جهت بررسی ارائه میگردد. پس از احراز شرایط لازم، راهآهن به عنوان شركت مادر تخصصی و متولی زیرساخت بهرهبرداری از خطوط و سیر و حركت، شركتهای متقاضی سرمایهگذاری و بهرهبرداری در راهآهن را به بانك جهت عقد قرارداد با تولیدكنندگان معرفی مینماید. بعد از انجام این مرحله، دو تفاهمنامه، اولی بین بانك و راهآهن در خصوص تامین یارانه تسهیلات به شركتهای تولیدی و بهرهبردار و دومی بین راهآهن، بانك، بهرهبردار و تولیدكننده منعقد میگردد.
عوامل موثر در انتخاب نوع تسهیلات بانكی
شركتهای تولیدی و بهرهبردار در حوزه ریلی جهت استفاده از تسهیلات مختلف بانكی میبایست ملاحظاتی را مدنظر داشته باشند كه از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره كرد:
1- نوع شركت و صنعت مورد فعالیت شركت: برخی تسهیلات فقط در مورد شركتهای خاصی كاربرد دارند؛ به طور مثال از تسهیلات عقد مضاربه در امور خدماتی و بازرگانی استفاده میشود.
2- موارد استفاده از تسهیلات: شركتهای تولیدی و بهرهبردار، بسته به اینكه تصمیم دارند با تسهیلات اعطایی، چه نوع سرمایهگذاری و یا كاری را شروع كنند، میتوانند نوع تسهیلات خود را انتخاب نمایند؛ به طور مثال واحدهای تولیدی جهت تامین سرمایۀ در گردش خود میتوانند از عقد سلف استفاده كنند.
3- مدت بازپرداخت تسهیلات: گاهی شركت، مشمول استفاده از چندین نوع عقد جهت اخذ تسهیلات میشود. دراینجا انتخاب نوع عقد میتواند تابع مدت بازپرداخت تسهیلات اعطایی باشد.
4- نرخ سود تسهیلات: مانند مورد قبل، چنانچه شركت قادر به استفاده از چندین نوع عقد به طور همزمان باشد، براساس نرخ سود تسهیلات اعطایی میتواند اقدام به انتخاب كند.
بنابراین شركتها برای انتخاب نوع تسهیلات میبایست ابتدا با توجه به نوع شركت و صنعت خود، فهرستی از عقودی را كه درمورد شركت آنها كاربرد دارد، تهیه كنند و در گام بعدی، هدف از اخذ تسهیلات را مشخص سازند. با روشن شدن این هدف، میتوان از میان فهرستی كه در مرحله قبل تهیه شده، عقودی را مشخص كرد. چنانچه شركت با گزینههای مختلفی روبرو باشد، میتواند براساس مدت بازپرداخت هریك از تسهیلات و نرخ سود آنها و نیز بازده فعالیت موردنظر خود، وام درخواستی را انتخاب كند.
تسهیلات مختلف بانكی
تسهیلات بانكی به سه دسته كوتاه، میان و بلندمدت به شرح زیر تقسیم میگردند:
- كوتاه مدت: حداكثر مدت استهلاك آن یك سال بوده و برای مقاصد مصرفی، جبران هزینههای جاری و تامین سرمایه در گردش موسسات مختلف اقتصادی به كار میرود.
- میانمدت : مدت استهلاك آن بیش از یكسال وكمتر از پنج سال بوده و به منظورتامین هزینههای ناشی از جایگزین كردن ماشینآلات و تجهیزات موسسات یا تكمیل و توسعه طرحهای سرمایهگذاری كوچك مورد استفاده قرار میگیرد.
- بلندمدت: مدت استهلاك آن بیش از پنج سال بوده و به منظور تامین تمام یا قسمتی از هزینه طرحهای سرمایهگذاری ثابت به كارمیرود.
اگر شركتهای فعال در صنعت، به گروههای صنعت و معدن، ساختمان، بازرگانی، كشاورزی، خدمات و صادرات تقسیم شوند، عمده تسهیلات اعطایی بانكها به شركتها را - براساس نوع صنعتی كه در آن فعالیت میكنند - میتوان به گروههای زیر تقسیم كرد:
1- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش صنعت و معدن؛ شامل سلف، قرضالحسنه، فروش اقساطی، مشاركت مدنی، اجاره به شرط تملیك و جعاله.
2- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش ساختمان؛ شامل جعاله، فروش اقساطی، مشاركت مدنی و اجاره به شرط تملیك.
3- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش بازرگانی؛ شامل مشاركت مدنی و مضاربه.
4- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش كشاورزی؛ شامل قرضالحسنه، فروش اقساطی، جعاله، سلف، مشاركت مدنی و اجاره به شرط تملیك.
5- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش خدمات؛ شامل مشاركت مدنی، جعاله، فروش اقساطی و اجاره به شرط تملیك.
6- تسهیلات اعطایی به شركتهای فعال در بخش صادرات؛ شامل مشاركت مدنی (كلیه شركتها بسته به نوع فعالیتشان از اعتبار اسنادی میتوانند استفاده كنند).
نتیجهگیری
یكی از مهمترین منابع موردنیاز شركتهای تولیدی و بهرهبردار ریلی، منابع مالی است، به گونهای كه بیتوجهی به این امر ممكن است موجبات ورشكستگی آنها را فراهم آورده و یا برعكس موقعیت شركت را در مقایسه با رقبایش بهبود بخشد. داشتن اطلاعات صحیح در خصــــوص تسهیلات (انواع عقــــــود، نحوه بازپرداخت، نــــرخ بهره مربوطه) میتواند در چرخه حیات شركتها نقش بسزایی داشته باشد. در این بین شركت راهآهن جمهوری اسلامی ایران (به عنوان یك شركت مادر تخصصی) در جهت تسهیل ارتباط و تعامل بین تولیدكنندگان و بهرهبرداران ریلی با منابع تامین مالی از جمله بانكها (با
توجه به قوانین موجود در برنامههای سوم و چهارم توسعه) میتواند نقش مهمی ایفا نماید. در پایان به این نكته میتوان اشاره كرد كه با مدیریت صحیح تامین منابع مالی، هزینههای تولید و یا خدمات شركتها كاهش مییابد و آنها را به سودآوری بیشتر نزدیك میكند. بنابراین شركتها برای مجاب ساختن بانكها در پرداخت تسهیلات به خود، باید صورتهای مالی شفاف و گزارشهایی مبتنی بر عملكرد صحیح در خصوص مدیریت خود داشته باشند.
مقایسه برخی ویژگیهای تسهیلات مالی موجود
|
نوع تسهیلات |
نوع شركت |
حداكثر مدت پرداخت |
مورد مصرف تسهیلات |
|
عقد مضاربه |
شركت بازرگانی |
یك سال |
گسترش امور بازرگانی |
|
عقد جعاله |
محدودیتی وجود ندارد |
سه سال |
گسترش امور تولیدی و كشاورزی، صنعت، بازرگانی و خدماتی، مسكن) |
|
عقد فروش اقساطی (مواد اولیه، لوازم، وسائل تولید، ماشینآلات) |
محدودیتی وجود ندارد |
یك دوره تولید حداكثریك سال (به استثنای موارد خاص برای خرید تجهیزات سه سال) |
خرید مواد اولیه، لوازم یدكی و ابزار كار |
|
عقد اجاره به شرط تملیك |
محدودیتی وجود ندارد |
باتوجه به عمرمفید اموال كه قرار است بصورت اجاره به شرط تملیك باشد متغیر است. |
گسترش در حوزه صنعتی، معدنی و كشاورزی |
|
عقد قرضالحسنه |
شركتهای تعاونی كارگاهها و واحدیهای تولیدی |
سه سال |
- به شركتهای تعاونی به منظور ایجاد كار - كارگاهها و واحدهای تولیدی به منظور كمك به افزایش تولید |
|
عقد مشاركت حقوقی |
شركتهای سهامی |
طبق قرارداد |
گسترش فعالیت در بخشهای مختلف تولیدی، بازرگانی و خدماتی |
|
عقد سلف |
شركتهای تولیدی |
یك دوره تولید ( از یك سال نمیتواند متجاوز شود) |
تامین سرمایه در گردش واحدهای تولیدی |
|
عقد مشاركت مدنی |
محدودیتی وجود ندارد |
هم به صورت كوتاهمدت (حداكثر یكسال) و هم میانمدت قابل استفاده است |
گسترش فعالیتهای تولیدی، بازرگانی و خدماتی |
|
ضمانتنامه بانكی |
محدودیتی وجود ندارد |
|
شركت در مناقصه یا مزایده حسن انجام كار |
|
استرداد كسور وجه الضمان |
|||
|
تعهد پرداخت |
|||
|
حسن انجام تعهدات |
|||
|
پیش پرداخت |
|||
|
گمركی |
|||
|
متفرقه |
|||
|
اعتبار اسنادی |
محدودیتی وجود ندارد |
باتوجه به نوع اعتبار اسنادی تعیین میشود |
صادرات و واردات كالاها و خدمات |