◄ جهش ترانزیتی در دروازه های غربی/ پایانههای مرزی زیر فشار ترافیک ترانزیتی و ضرورت مدیریت هوشمند
رشد کمسابقه تردد ناوگان ترانزیتی در مرزهای آذربایجان غربی، جایگاه این استان را بهعنوان دروازه زمینی ایران به اروپا تقویت کرده است؛ اما همزمان افزایش حجم عبور کامیونها، فشار مضاعفی بر زیرساختهای پایانههای مرزی وارد کرده و ضرورت حرکت بهسوی مدیریت هوشمند، هماهنگی بیندستگاهی و کاهش زمان انتظار در مرزها را بیش از پیش آشکار ساخته است.
استان آذربایجان غربی به عنوان «دروازه زمینی ایران به اروپا و همسایگان غربی»، نقشی حیاتی در شبکه حمل ونقل بین المللی کشور ایفا می کند. انتشار آمارهای اخیر مبنی بر رشد چشمگیر تردد ناوگان ترانزیتی، نشان دهنده بازگشت پویایی به مسیرهای ترانزیتی غرب کشور است. با این حال، تضاد میان «رشد عددی» و «واقعیت های عملیاتی» در پایانه های مرزی، موضوعی است که نیازمند واکاوی دقیق است.
رشدی که فراتر از انتظار بود
به گزارش تین نیوز، بر اساس اعلام ارسلان شکری، مدیرکل راهداری و حمل ونقل جاده ای آذربایجان غربی، تردد ۲۹ هزار و ۲۴۴ دستگاه ناوگان ترانزیتی از ابتدای سال تا ۲۰ خردادماه، رکوردی قابل توجه است. نکته کلیدی در این آمار، رشد ۲۴۵ درصدی ترانزیت ورودی و رشد ۲۷۹ درصدی تناژ کالاهای ورودی است. این اعداد، نشان دهنده یک تغییر استراتژیک در زنجیره تأمین منطقه است؛ به این معنا که ایران نه تنها مسیر عبور (Transit) بلکه به صورت فزاینده ای به مقصد و مبدأ اصلی جریان کالا در کریدورهای شمال-غرب تبدیل شده است.
نقش پایانه های مرزی؛ شریان هایی که زیر فشار می تپند
پایانه هایی نظیر بازرگان، رازی، سرو و تمرچین، ستون های فقرات این جریان هستند. اما نگاه کارشناسی نشان می دهد که پایانه مرزی، صرفاً یک «گذرگاه فیزیکی» نیست؛ بلکه یک «ایستگاه پردازش لجستیکی» است. هرچند افزایش حجم تردد، پتانسیل درآمدزایی و اقتدار ژئوپلیتیک ایران را افزایش می دهد، اما این حجم از بار (بیش از ۶۴۹ هزار تن در کمتر از ۳ ماه) فشار سنگینی به زیرساخت هایی وارد می کند که گاهی فرسوده یا ناکافی هستند.
چالش های کامیون داران؛ رنجِ صف های طولانی
در حالی که آمارهای رسمی از رشد ترانزیت خبر می دهند، رانندگان این حوزه همچنان با چالش های ساختاری و عملیاتی متعددی دست به گریبان اند. ناهماهنگی میان دستگاه های متولی در مرزها، نظیر گمرک، قرنطینه، راهداری و گذرنامه، به ایجاد گلوگاه های اداری و تشکیل صف های فرساینده منجر شده است؛ وضعیتی که با فقدان زیرساخت های رفاهی استاندارد در مناطق پیش مرزی، فشار مضاعفی را بر رانندگان تحمیل می کند. علاوه بر این، تنش های عملیاتی در پذیرش سریع ناوگان توسط کشورهای همسایه به ویژه در مرزهای ترکیه و عراق، راندمان کاری را به شدت کاهش داده است. تداوم این توقف های طولانی مدت، نه تنها با افزایش هزینه های سربار نظیر استهلاک و مصرف سوخت، سود خالص رانندگان را به مخاطره می اندازد، بلکه در نگاهی کلان تر، رقابت پذیری مسیرهای ترانزیتی ایران را نیز در سطح منطقه تهدید می کند.
اقدامات سازمان راهداری؛ تلاش برای «هوشمندسازی» و «توسعه»
در واکنش به چالشهای فزاینده در پایانههای مرزی و افزایش حجم تردد ناوگان ترانزیتی، سازمان راهداری و حملونقل جادهای مجموعهای از برنامههای زیرساختی و مدیریتی را در دستور کار قرار داده است. یکی از محورهای اصلی این اقدامات، اجرای طرحهای جامع توسعه و ساماندهی پایانههای مرزی است که با هدف نوسازی فیزیکی، بهبود ظرفیت عملیاتی و ارتقای فرآیندهای لجستیکی دنبال میشود؛ در این چارچوب، پایانههایی مانند بازرگان به عنوان یکی از پرترددترین مرزهای زمینی کشور، در اولویت برنامههای بهسازی و تجهیز قرار گرفتهاند. در کنار این موضوع، بهسازی و ارتقای مسیرهای دسترسی به پایانههای مرزی نیز به طور جدی پیگیری میشود؛ اقداماتی نظیر روکش آسفالت، تعریض جادهها، اصلاح نقاط حادثهخیز و ساماندهی ترافیک در محورهای منتهی به مرز، با هدف جلوگیری از شکلگیری ترافیکهای کاذب و تسهیل حرکت کامیونها در محدودههای پیشمرزی در حال اجراست.
از سوی دیگر، سازمان راهداری با تمرکز بر اصلاح فرآیندهای اداری و کاهش زمان توقف ناوگان، به سمت هوشمندسازی فرآیندهای ترانزیتی حرکت کرده است. در این راستا، توسعه و بهکارگیری اسناد الکترونیکی حملونقل بینالمللی از جمله سامانه e-CMR در دستور کار قرار دارد؛ اقدامی که با حذف بخشی از فرآیندهای کاغذی، امکان تبادل سریعتر اطلاعات میان دستگاههای مرتبط و کاهش زمان تشریفات در گیتهای مرزی را فراهم میکند. علاوه بر این، توسعه زیرساختهای خدماتی در محدودههای مرزی نیز به عنوان یکی از نیازهای مهم ناوگان ترانزیتی مورد توجه قرار گرفته است. در همین راستا، جذب سرمایهگذاری بخش خصوصی برای ایجاد مجتمعهای خدماتی-رفاهی، پارکهای لجستیکی، پارکینگهای استاندارد ناوگان سنگین و استراحتگاههای مناسب برای رانندگان در حال پیگیری است؛ زیرساختهایی که میتوانند علاوه بر ارتقای رفاه رانندگان، به ساماندهی توقف ناوگان و کاهش فشار ترافیکی در محدوده پایانههای مرزی نیز کمک کنند.
نگاه کارشناسی: ترانزیت، «بِند» یا «پل»؟
کارشناسان حوزه ترانزیت با تأکید بر اینکه صرفاً افزایش آمار بار عبوری، شاخص نهایی موفقیت نیست، معتقدند بهره وری زمانی زمانی محقق می شود که «زمان انتظار ناوگان در مرز» به حداقل برسد؛ چرا که عدم تناسب سرعت عبور کالا با حجم ورودی، ناگزیر به ایجاد گلوگاه های ترافیکی و افت کارایی در زنجیره لجستیک منجر خواهد شد. در همین راستا، این متخصصان برای برون رفت از این چالش، سه راهبرد کلیدی پیشنهاد می دهند: نخست، استقرار «مدیریت واحد مرزی» با تفویض اختیار کامل به یک نهاد مسئول جهت تصمیم گیری های لحظه ای برای مدیریت ترافیک؛ دوم، تقویت «دیپلماسی لجستیکی» به منظور رایزنی برای افزایش ساعات کاری گمرکات کشورهای همسایه و ایجاد هماهنگی دوجانبه؛ و در نهایت، راه اندازی «سیستم نوبت دهی هوشمند» برای کامیون های ترانزیتی که با قاعده مند کردن ترددها، ضمن جلوگیری از تشکیل صف های طولانی در محورهای مواصلاتی، فرآیند ترانزیت را تسریع و تسهیل می کند.
