تشکلهای ایرانی و نگاه تازه به نهاد دولت
وبلاگ تین نیوز، محمد صادق جنان صفت | «آنارشیست»ها تنها گروهی هستند كه اصولا نهاد دولت را پدیدهای مزاحم برای جامعههای انسانی پنداشته و اصل این نهاد را قبول ندارند. جز این نحله فكری سایر گروهها و علاقمندان به اندیشههای گوناگون پذیرفتهاند كه در كنار نهاد خانواده، نهاد بنگاه، نهاد حزب، نهاد اقتصاد، نهاد سیاست، وجود نهاد دولت نیز یك ضرورت اجتنابناپذیر برای جامعه انسانی است.
درباره نهاد دولت، نقش و وظایف و اختیارات آن میان گروههای اندیشهای فیلسوفان سیاسی، جامعهشناسان، اقتصاددانان و صاحبان بنگاههای اقتصادی در پویش زمان اختلاف ایجاد شده است.
در شرایطی كه دولتخواهان و دولتپرستان در مجموعه نیروهای سیاسی و روشنفكری در دنیا به تجربه دریافتند كه میتوان و باید در دادن اختیار جامعه به این نهاد پرقدرت احتیاط كرد، اما هنوز كسانی هستند كه به ویژه در كشورهای در مسیر توسعه به تسلط بدون چون و چرای دولت اعتقاد راسخ دارند و این اندیشه منسوخ شده كه بخش خصوصی و صاحبان كارخانهها و سرمایهداران فقط به جیب خود فكر میكنند وجود دارند و البته تریبونهای رسانهای خوبی نیز در اختیار دارند.
در جامعه ایرانی نیز شاهد هستیم كه طیفهایی از احزاب، گروهها و جمعیتهای سیاسی و نهادهای خاص این اعتقاد را كنار نمیگذارند و برای دولت بزرگ، دولت قیم، دولت مداخلهگر و دولت چوپان تبلیغ میكنند.
این گروهها را میتوان به چند طیف تقسیم كرد: طیف و گروهی كه خلوص نیت دارند و تجربه و دانش آنها نسبت به تحولات مرتبط با نهاد دولت كافی نیست و ذهنیت آنها ساخته و پرداخته افكار ضد بخش خصوصی است.
یك گروه و طیف دیگر اما كسانی هستند كه میدانند و میتوانند با سنجاق كردن خود به دولتهای ایران كه جزو دولتهای ثروتمند جهان به حساب میآیند، رانت و منافع غیرعادی به دست آورند.
یك طیف دیگر از دولتپرستان كسانی هستند كه عقاید چپگرایانه جهانی برجای مانده از دوران تسلط لنین و استالین بر شوروی و اروپای شرقی خاطرات ذهنی خوبی دارند و علاقهای به تحولات ذهنی ندارند.
البته در این میان طیفهایی هم در ایران هستند كه میگویند بخش خصوصی ایران و تشكلهای مربوطه فاقد توانایی كافی برای اداره جامعه است و دولت بزرگ را برای اداره جامعه یك ضرورت اجتنابناپذیر میدانند.
شاید حتی در میان كارفرمایان و صاحبان بنگاههای صنعتی، بازرگانی، معدنی و اقتصادی ایران نیز كسانی باشند كه به دولت بزرگ اعتقاد دارند و اصولا تصوری از دولت كوچك ندارند. حضور دولتها در فعالیت اقتصادی البته جای خاصی در مباحث دارد و نوشته حاضر نیز در همین حد و اندازه باقی میماند و قصد ندارد به مسایل فلسفه سیاسی بپردازد.
فایده نداشته است
در صورتی كه شروع فعالیت دولت مدرن در ایران را به اول سده حاضر ارجاع دهیم و توجه داشته باشیم كه نزدیك به 90 سال است كه در ایران دولت بزرگ حاكم است و به نتایج این حاكمیت نگاه كنیم، خواهیم دید كه فایدههای دولت بزرگ بسیار كمتر از هزینههای آن است.
دولتها در ایران دستكم از 1340 تا امروز هر سال بخش قابل ملاحظهای از درآمد حاصل از ثروت طبیعی ایران شامل نفت و گاز و دریا و جنگل را به خود اختصاص دادهاند و آن را برای مخارج گوناگون هزینه كردهاند اما فایدههای این صدها میلیارد دلار چه بوده است؟
جدا از دشمنیهایی كه غرب با ایران داشته است تجربه دولتهای قبل از انقلاب نیز نشان میدهد اگر این میزان منابع مالی دراختیار شهروندان بود قطعا فایده بیشتری نصیب جامعه میشد.
همین روزها در اخبار شنیدهایم كه دولت ایران رقمی معادل 540 هزار میلیارد تومان به بخشهای مختلف بدهكار است. در صورتی كه هر دلار معادل 3700 تومان باشد، رقمی معادل 154 میلیارد دلار از پول مردم در بانكها، سازمان تامین اجتماعی و پیمانكاران دراختیار دولت و شركتهای دولتی است، آیا این میزان پول اگر در اختیار شهروندان بود با آن چه میزان تجارت و تولید را دراختیار جامعه میگذاشتند؟
تغییر ذهنیت
برای رسیدن به دولت كارآمد و لاغر نمیتوان انتظاری جز این داشت كه ذهنیت علاقمندان و متعصبان را تغییر دهیم. این تغییر و دگرگونی البته بدون تردید باید در میان شهروندان عادی گسترده شود و آنها درك دقیق و درستی از تهدیدها و اتلاف منابع دولت بزرگ داشته باشند تا بپذیرند كه دولت لاغر و كارآمد بهتر است. در این مسیر اما چند كار باید صورت پذیرد.
نخستین گام این است كه رسانههای نیرومندی دراختیار علاقمندان به مباحث دولت باشد و آنها بتوانند از طریق این رسانهها با مردم سخن بگویند. در صورتی كه به شهروندان مصداقهای عینی و قابل فهم از آسیبهای دولت بزرگ نشان داده شود شاید در كوتاهترین زمان ممكن این تغییر ذهنیت رخ دهد.
نشان دادن اینكه یك كارمند عالیرتبه دولت آیا به میزان حقوق و مزدی كه میگیرد فایده دارد یا نه، نشان دادن ریخت و پاش مدیران برخی شركتهای دولتی كه از امكانات شركت استفاده مشخصی میكنند و نشان دادن تفاوت بهرهوری شركتهای دولتی با شركتهای خصوصی میتواند در این راه به كار آید.
شهروندان ایرانی باید ذهنیتی پر از اطلاعات و تحلیلهای منصفانه نسبت به دولت بزرگ داشته باشند تا راه برای تحولات عینی در سطحی بالاتر هموار شود. علاوه بر این تغییر ذهنیت در میان مدیران ارشد و سیاستمداران نسبت به دولت بزرگ و پیامدهای بزرگتر شدن این نهاد نیز یك ضرورت است.
مدیران ادارهكننده جامعه اگر بتوانند تصور دقیقی از تفویض قدرت و مسوولیتها داشته باشند و یادشان بیاید كه در صورت تفویض بخشی از قدرت كه غیرحاكمیتی است میتوانند از زیر بار سنگین انتظارات و توقعات مردم رها شوند قطعا كار دیگری خواهند كرد.
در شرایطی كه برخی از سیاسیون باور ندارند كه بدون دولت بزرگ میتوان كارها را با كارآمدی بیشتر و حاكمیت بیشتر اداره كرد بدون تردید دست از سرسختی برمیدارند. باید به این مدیران ارشد گفت آیا این اتفاق خوبی است كه هر اتفاقی در بازار ارز، در بازار پول، در بازار سكه و طلا و مسكن و در سطحی پایینتر بازار پیاز و گوجه فرنگی و سیب زمینی پای دولت نوشته شود و دولت مسبب گرانیها و كمبودهایی شود كه یك رویداد عادی در تمام دنیاست.
چرا وقتی سیبزمینی كم میشود همه نگاهها به جای اینكه به كشاورزان و عمدهفروشان سیب زمینی و فروشندگان در سطح خرد دوخته شود به دولت نگاه میشود؟
این مفاهیم و مصداقها باید در ذهنیت مدیران ارشد ادارهكننده جامعه كه در نهاد دولت، قوه قضاییه و مجلس و نهادهای دیگر حاضرند جا بیفتد كه دولت كوچك به معنای كاهش اختیارات اساسی نیست.
یكی از گروههایی كه ذهنیت آنها باید دگرگون شود مدیران و سهامداران بنگاهها هستند كه به جای تكیه بر تواناییهای خویش و تكیه بر بازارهای جهانی همه نیروهای خود را متمركز كردهاند تا رفتار و گفتار دولت را ببینند و بشنوند و پس از آن برنامهریزی كنند.
بخش خصوصی ایران تا زمانی كه شایستگیهای خود را در این زمینه اثبات نكند كه میتواند روی پای خود بایستد و از منافع خود حمایت كند زیر یوغ دولت خواهد ماند. برای عبور از حاكمیت غیركارآمد نهاد دولت باید همت كرد و از منافع زودگذر به سود منافع بلندمدت صرفنظر كرد.