نسخه جدید توسعه صنعتی

وبلاگ تین نیوز، محمدصادق جنان صفت | در دهه 1340 بود كه برنامه سوم عمرانی در ایران تهیه و در دستور اجرای دولت وقت قرار گرفت. برنامه عمرانی سال‌های 1341 تا 1346 از سوی كارشناسان به مثابه برنامه صنعتی شدن ایران به حساب می‌آید. حضور یك وزیر طرفدار اقتصاد كمتر دولتی در كابینه آن سال‌ها و منابع ارزی و ریالی قابل توجه موجب شد شماری از تولیدكنندگان ایرانی در رشته‌های خودرو، لوازم خانگی، لاستیك، شیشه و... زاد و رشد یابند و توسعه صنعتی شدن ایران را شروع كنند. در آن دهه طلایی اقتصاد ایران بود كه دولت وقت با اتخاذ استراتژی جایگزینی واردات دیوار بلند تعرفه‌ای برای صیانت از تولید صنعتی ایران را در دستور كار قرار داد و شاید همین نقطه ضعف توسعه صنعتی ایران شد.

ایران در 15 سال منتهی به 1357 اما گام‌های بلندی در مسیر رشد تولید صنعتی برداشت تا اینكه انقلاب اسلامی در ایران پیروز شد و صنعت ایران در محاق قرار گرفت. مصادره و ملی كردن صنعت ساخته شده توسط بخش خصوصی و وصل كردن آنها به دولت یك نقطه عطف در مسیر توسعه صنعتی شدن بود كه آن را به سرازیری هدایت كرد. صنعت ایران در دهه منتهی به 1368 در گرداب دولتی شدن فرو رفت و سرمایه‌گذاری جدیدی اتفاق نیفتاد تا اینكه به برنامه اول توسعه (1372- 1368) رسیدیم.

در این برنامه نخستین گام‌های واقعی كردن توسعه صنعتی با كاهش قیدها و بندهای دولتی برداشته شد اما استراتژی توسعه صادرات هنوز قابل قبول نبود. در برنامه دوم توسعه اما صنعت بار دیگر فراموش شد و در قانون برنامه سوم توسعه بود كه بار دیگر مسیر توسعه صنعتی در راهی تازه از سر گرفته شد.
فراز و فرودهای صنعت ایران در نیم قرن اخیر حیرت‌انگیز بوده و هست. در حالی كه اكنون در آستانه برنامه ششم توسعه قرار داریم یك پرسش مطرح است: آیا نیاز به توسعه صنعتی داریم؟

در شرایطی كه دگرگونی ها در كسب و كار شهروندان جهان و شكل و ماهیت اقتصاد جهانی شتابان و دامنه دار شده است و جهانی شدن تولید یك واقعیت انكارناپذیر به حساب می‌آید، این پرسش وجود دارد كه آیا «توسعه صنعتی» برای ایران هنوز یك ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. برای روشن شدن موضوع به متن واقعیت‌های صنعت ایران و جهان در شرایط حاضر نگاه می‌كنیم در شكلی از توسعه صنعتی كه كره جنوبی به آن اشتهار یافته است، توسعه صنعتی با تعریف برخی رشته‌های صنعتی به عنوان صنعت پیشگام و تمركز سرمایه‌گذاری روی آنها از این صنایع به عنوان موتور توسعه صنعتی استفاده می كردند.

پرسش این است كه از میان رشته های صنعتی فولاد، پتروشیمی، نساجی، لوازم خانگی و... كدام یك قابلیت تبدیل شدن به موتور توسعه را دارند؟ مقایسه وضع موجود میان نساجی ایران با تركیه، فولاد ایران، چین، پتروشیمی ایران با عربستان و... می تواند پاسخ مناسبی به این پرسش باشد. از طرف دیگر، اندیشه و عمل آزادسازی تجارت جهانی كه هر روز طرفداران بیشتری پیدا می‌كند نیز راه را برای حمایت‌گرایی از مسیر تعرفه و موانع تعرفه ای ناهموار كرده است و این نیز نمی‌تواند، انجام شود. توسعه صنعتی در دنیای امروز بدون تردید با آنچه در اوایل دهه 1340 و حتی اوایل دهه 1380 بود تفاوت‌هاهی بنیادین دارد و نمی‌توان برای توسعه این بخش مهم با نسخه‌های قبلی حركت كرد.