سیستم مطلوب سیاستگذاری گردشگری در ایران کدام است؟
تین نیوز | از آخرین باری که گردشگری برای خود وزارتخانهای داشت 36سال میگذرد؛ یعنی همان سالی که در دولت شهید رجایی (سال 59) وزارت جهانگردی منحل شد. پس از آن، این وزارتخانه تکه تکه شده و بهعنوان زیر مجموعهای از وزارتخانههای مختلف تقسیم شد و از بودجههای آنها ارتزاق میکرد؛ اما پس از عبور انقلاب از بحرانهای داخلی و خارجی و رسیدن به ثبات و پایداری، لزوم توجه بیش از پیش به تنوع درآمدی کشور و تطبیق با سایر کشورهای در حال توسعه و پتانسیلها و توانهای بالقوه کشور باعث شد که حاکمیت، گردشگری را بهعنوان یکی از ظرفیتهای موجود اقتصادی و
فرهنگی تلقی کند.
در نتیجه در جلسه علنی 23 دیماه سال 82 مجلس شورای اسلامی، سازمانهای میراث فرهنگی کشور و ایرانگردی و جهانگردی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جدا و از ادغام آنها «سازمان میراث فرهنگی و گردشگری» با کلیه اختیارات زیرنظر رئیسجمهور فعالیت خود را آغاز کرد. همچنین در سال 1383 قانون تاسيس سازمان صنايعدستي ايران به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيد و نهايتا پس از دگرگونيهاي فراوان در سال 1385 بهعنوان يكي از معاونتهاي سازمان ميراث فرهنگي به اين سازمان پيوست. اما بحثی که از همان سال 82 در دولت هشتم مطرح بود وزارتخانه یا سازمان بودن این نهاد بود و
ادغامهایی که در این سازمان صورت گرفت، نقدهای بسیاری را برانگیخت. طرح تبدیل سازمان میراث فرهنگی به وزارتخانه در زمان دولت دهم نیز مطرح شد و به امضای ۱۱۷ نماینده رسید. پس از آن نیز در آغاز کار دولت یازدهم، در شهریور 92 این طرح در قالب طرحی یک فوریتی با امضای 112نماینده روی میز هیات رئیسه قرار گرفت.
موافقان وزارتخانه شدن، چه میگویند؟
• با نگاه به چارت وزارتخانههای کشورهای پیشرفته متوجه میشویم، وزارتی مثل گردشگری یا میراث فرهنگی جزو اصلیترین وزارتخانههای آنها است.
• چون مجلس باید قانونا از وزیران موضوعات را جویا شود، از این طریق میتواند مجموعه سازمان را برابر وظایف و برنامههای تدوین شده پاسخگو کند و براساس بودجه و ساختار مناسب آن را سامان بدهند.
• این کار باعث خواهد شد در نهایت موضوع گردشگری در ساختار کشور نهادینه شود.
• همچنین این معاونت از مهجوریت درمیآید و صرفا حیاط خلوت دولتها محسوب نشود و به جای مسائل سیاسی به مسائل تخصصی خود بپردازد.
• از آنجا که هیچ مسوول، متولی یا وزارتخانهای در مقابل وظایف محوله به میراث فرهنگی پاسخگو نیست، این کار باعث خواهد شد که قوه مققنه با دست بازتر بر این سازمان نظارت کند.
مخالفان وزارتخانه شدن، چه میگویند؟
• براساس برنامه سوم توسعه، وظايف تصديگري بايد از وظايف مدیریتی و نظارتی تفكيك و به بخش خصوصي واگذار شود. قبل از ارتقای سطح، كليه وظايف تصدي گري بايد واگذار شود.
• براساس هدفهاي برنامه سوم در كوچكسازي دولت، سازمان فعلي بسياري از وظايف مطالعاتي و پژوهشي و آموزشي بخش را ميتواند از طريق دانشگاهها و موسسات پژوهشي انجام دهد و لزومي به افزايش حجم نخواهد بود.
• با نيروي انساني موجود نميتوان يك وزارت يا سازمان توانمند براي توسعه گردشگري و ايجاد اشتغال را اداره کرد. توانمندسازي نيروي انساني پيششرط اساسي ارتقای سطح سازماني است. ضعفهاي موجود در دانش و مهارت حرفهاي و دانش و مهارت مديريت بايد برطرف شود. با توجه به تدريجي بودن توانمندسازي، اين حركت بايد شروع شود و افق آن قبل از ارتقای سطح مشخص باشد.
• ساختار سازماني موجود پاسخگوي نيازهاي گردشگري نيست. قبل از ارتقای سطح، طرح ساختار مطلوب بايد تهيه شود؛ به طوري كه ناكارآمديهاي ساختاري فعلي بعد از ارتقای سطح ادامه نداشته باشد.
• فرهنگ سازماني كاركنان با هدفهاي توسعه گردشگري متناسب نیست. بايد نگرش مشتري مداري در مديران و كاركنان فعلي ايجاد شود و در جذب مديران و كاركنان جديد، این يكي از شرايط اصلي باشد.
• کشورهای موفق در حوزه گردشگری لزوما وزارت گردشگری ندارند و عمدتا کشورهایی هستند که میتوانند سیاستها را هماهنگ کنند و اعتبار و منابع لازم را برای توسعه این بخش در نظر بگیرند.
• تشکیل یک وزارتخانه جدید میتواند هزینه بسیاری را به کشور تحمیل کند. مشکل، نبود بودجه است نه تشکیل وزارتخانهای جدید.
• در اختیار قرار دادن تمامی منابع از بخش خصوصی گرفته تا بخشهای شبه دولتی به سازمان اصلا عملی نخواهد بود؛ بنابراین نمیتوان این منابع را از دیگر مجموعههایی که به صنعت گردشگری خدمات میرسانند دریافت کرد و اگر گفته شود باید بودجه جداگانهای در اختیار این وزارتخانه قرار گیرد به دلیل ضعف بودجهای که وجود دارد باز هم عملی نخواهد بود.
• نمونههای مشابه مانند ادغام چند وزارتخانه که تاکنون صورت گرفته است به نتیجه مطلوب نرسیده است.
• این سازمان بیشتر یک معاونت حامی و ناظر است که رفع موانع میکند یعنی به طور مثال هتل نمیسازد، اما کمک میکند که هتل ساخته شود، خودش پول خرج نمیکند، بلکه سعی میکند از صندوق توسعه یا بودجه سهمی را برای متقاضیان این بخش در نظر بگیرد.
با توجه به آثار و نتايج بلندمدت تصمیمات در سطح عالی کشور باید دید که آیا وزارتخانه شدن این نهاد و تزریق بودجه و پول نفتی به توسعه آن کمک میکند؟ به هر حال نگارنده بر این نکته تاکید دارد تا زمانی که مجموع حاکمیت در کشور تکلیف خود را با پدیده ای چند وجهی مثل گردشگری مشخص نکند و تا زمانی که نگاهها به این حوزه در سطوح عالی کشور تغییر نکند، تغییر ساختارها و مدیریتها کمکی به پیشرفت این حوزه نخواهد کرد.
*دانشجوی دکترای مدیریت سیستمها دانشگاه شهید بهشتی