نقش کمرنگ بخش خصوصی
وبلاگ تین نیوز | در دوران هشت ساله اصلاحات بحثی گسترده پیرامون تقدم توسعه سیاسی بر توسعه اقتصادی مطرح شد. در آن زمان نشریات و جراید و سخنرانیها بهطور گسترده به این بحث میپرداختند. عدهای از نظریهپردازان در این میان مدافع این ادعا بودند که توسعه سیاسی و رشد مردمسالاری مقدمه توسعه اقتصادی است. از طرف دیگر عدهای معتقد بودند که لازمه ایجاد آزادیهای سیاسی و مدنی و گسترش دموکراسی نتیجه توسعه اقتصادی در جامعه است. این بحث در میان نظریهپردازان و متفکرین اصلاحات تبدیل به بحث معروف به «مرغ و تخممرغ» شده
بود. بخشی از علاقهمندان به بحثهای اقتصادی معتقد به تقدم مرغ بودند و برخی سیاست پیشگان معتقد به تقدم تخممرغ!
بنده در همان دوران هم برخلاف نظر دوستانی که معتقد به اولویت توسعه سیاسی بودند و هم بهرغم دیدگاه دوستانی که معتقد به تقدم توسعه اقتصادی بر توسعه سیاسی بودند، به این مساله اعتقاد راسخ داشتم که ایندو شانهبهشانه هم به پیش میروند. اعتقاد بنده این بود که ما هیچ کشوری را نمیبینیم که پس از جنگ جهانی دوم از مدار توسعهنیافتگی خارج شده باشد، مگر اینکه زمامداران و نخبگان آن پروژه توسعه سیاسی و توسعه اقتصادی را بهطور همزمان پیش برده باشند. در این زمینه نمونههای متعددی وجود دارد. از هند، مالزی، برزیل، ترکیه تا سنگاپور و
کرهجنوبی و... ما تنها شاهد توسعه اقتصادی نبودیم. بلکه همزمان با تحولات و دورههای گذار برای رسیدن به توسعه سیاسی نیز مواجه بودیم. در این نمونهها ما به ازای هر مقدار توسعه اقتصادی، مقدار معینی افزایش آزادیهای مدنی و توسعه سیاسی را نیز داشتهایم. زمانیکه برزیل و آرژانتین در دهه 1960میلادی توسط حکام نظامی اداره میشدند، ما به هیچ وجه هیچ شکوفایی و معجزه اقتصادی خاصی را نمیبینیم.
اما زمانی که در دهه 1980 به مرور ما با توسعه سیاسی آرام مواجه میشویم و همزمان مشاهده میکنیم که حکومتهای شیلی، آرژانتین و ترکیه و... آرام آرام تابع موازین دموکراسی میشوند و به همین میزان از توسعه اقتصادی نیز بهرهمند میشوند. میتوان امروز با قاطعیت گفت که برخلاف گذشته، سرنوشت ترکیه بهدست نظامیان این کشور کنترل نمیشود بلکه سرنوشت حکومت ترکیه در قالب آرای ملت مشخص میشود. وضعیتی که امروز در هند، کره و برزیل و آفریقای جنوبی نیز دیده میشود. امروز ما با ترکیهای روبهرو هستیم که برخلاف ایران 150میلیارددلار صادرات
غیرنفتی دارد و به قدرتی تبدیل شده است که دیگر اصرار گذشته را برای پیوستن به اتحادیه اروپا ندارد. چراکه آنان امروز چندبرابر واردات خود از اروپا، محصولات خود را به کشورهای اروپایی صادر میکنند. درعین حال ما شاهد هستیم که ترکیه تبدیل به انگلیس و فرانسه و ... نشده است. اما شما امروز به وضوح میتوانید ترکیه را از نظر آزادی احزاب، مطبوعات، اجتماعات و... با ترکیه دهه 1970 و 1980 مقایسه کنید. درعین حال وضعیت حقوق بشر و زندانها در برزیل و آرژانتین امروز قابل قیاس با سهدهه گذشته نیست.
البته در همان زمان (اواخر دوران اصلاحات) به ما پاسخهایی مبنی بر این ارائه میشد که چین نمونهای است که نظریه صادق زیباکلام را ابطال میکند. این مثال نقض که منتقدین روی آن اصرار ویژهای داشتند، البته ویژگیهای خاصی نیز داشت. چین کشوری بود که بهرغم اینکه هیچ درجهای از آزادی سیاسی و آزادی مطبوعات و دموکراسی در آن وجود نداشت و شرایط امنیتی برآن حاکم بود، طی دو دهه بدون هیچ اصلاح سیاسی جهش اقتصادی اعجابآوری داشته است. این ادعا درست بود و در چین توسعه سیاسی وجود نداشت و درعوض رشد قابل ملاحظهای در زمینه اقتصادی بهوجود آمد. اما با
این حال، بنده اعتقاد دارم که چین یک دوره گذار را طی میکند. چین را در این میان میتوان یک استثنا خواند؛ استثنایی که به دلیل پیچیدگیهای ساختاری، تاریخی و سیاسی، موجب شده است که توسعه اقتصادی آن بر توسعه سیاسی این کشور تقدم یابد و همزمانی توسعه سیاسی و اقتصادی رخ ندهد. اگر به حدود 30یا 40 سال قبل برگردیم و خیابانهای چین را در دهه 1970 ببینیم، متوجه میشویم که با سبزشدن هر چراغ راهنمایی و رانندگی، هزاران دوچرخه از خیابان عبور میکنند.
ولی امروز با سبزشدن چراغهای راهنمایی و رانندگی، هزاران اتومبیل از مقابل چشمان ما در خیابانهای پکن و شانگهای عبور میکنند. این وضعیت نشان میدهد که امروز بخش زیادی از خانوادههای چینی صاحب اتومبیل هستند. این ادعا را میزان مصرف بنزین در چین که بعد از ژاپن پرمصرف ترین کشور آسیا در زمینه مصرف سوخت و بنزین است ثابت میکند. ما امروز در چین یک طبقه متوسط بزرگ داریم و بسیاری از مردم فرزندان خود را راهی دانشگاه میکنند. این طبقه متوسط و این بورژوازی و طبقه کارآفرین جدید در چین امروز متولد شده است. اعتقاد بنده این است که این طبقات جدید امروز که
به اتومبیل و رایانه و موبایل و فستفود رسیدهاند، قطعا فردا آزادی مطبوعات و آزادی سیاسی و آزادی احزاب را از دولت خود طلب میکنند. در آن زمان دیگر حزب کمونیست چین نخواهد توانست در برابر این مطالبات فراگیر مقاومت کند و برای حفظ ثبات سیاسی و اقتصادی مجبور است تا حد زیادی فضای سیاسی چین را باز کند و برای آزادیهای مدنی و سیاسی مردم ارزش قائل شود و آرامآرام به سمت توسعه سیاسی حرکت کند. اما درمورد کشور خودمان شما به وضوح میبینید که برخلاف چین، آزادیهای سیاسی به موازات توسعه اقتصادی رشد کردند.
بخش خصوصی ایران برخلاف بخش خصوصی ترکیه و هند و... جایگاه چندانی در تصمیمگیریهای اقتصادی ندارد. به همین میزان، سطح توسعه سیاسی هند، ترکیه و کره جنوبی با ایران متفاوت است. همانطور که بخش خصوصی ما از استقلالی که این کشورها دارند برخوردار نیست، به همان میزان توسعه سیاسی نیز پیشرفت خاصی نداشته است. لذا رشد اقتصادی ما نیز به موازات چنین سطحی از توسعه سیاسی جلو رفته است و درنتیجه باید روشنفکران و متفکرین سیاسی ما آگاه باشند که نمیتوان توازن این حرکت توامان سیاسی و اقتصادی را برهم زد. لذا باید پروژه توسعه سیاسی و پروژه عقلانی
توسعه سیاسی بهطور همزمان در برنامههای توسعه بهپیش بروند.
* استاد دانشگاه