جایگاه ایران در نوآوری و رقابتپذیری جهانی
تین نیوز | نوآوری در معنای عام خود عبارت است از فرآیند تبدیل ایده یا اختراع به كالا یا خدمت، بهطوری كه ارزش بیافریند یا مشتری برای آن پول بپردازد. به عبارت دیگر كالا یا خدمتی كه در حوزههای فناوری یا سایر حوزهها برای اولین بار مطرح شده و درآمدزایی ایجاد كند، نوآوری محسوب میشود. حال چنانچه كل نوآوریهایی را كه در یك كشور ایجاد شده و برای كشور ثروتآفرینی كرده در نظر بگیریم، میتواند عاملی باشد برای جایگاه ارتقای آن كشور در بازار رقابت جهانی. اما نوآوری تنها یكی از عواملی است كه رقابتپذیری كشورها را در سطح بینالمللی افزایش میدهد
وعوامل مهم دیگری نیز مطرح است.
مجمع جهانی اقتصاد هر ساله كشورها را به لحاظ رقابتپذیری در سطح بینالمللی با یكدیگر مقایسه و در گزارشی موسوم به گزارش GII ا (Global Innovation Index ) رتبهبندی میكند. همانطور كه ذكر شد، در رقابت كشورها با یكدیگر عوامل دیگری به غیر از نوآوری مطرح است كه عبارت است از نهادها و زیرساختها، بهداشت و آموزش پایه، ساختار اقتصاد كلان، آموزش عالی، حجم و كارآیی بازار كالا و كار، كارآیی بازارهای مالی و ظرفیتهای جذب فناوری. این عوامل علاوهبر نوآوری در گزارش GCI مد نظر قرار گرفته و در رتبهبندی نقش دارند. بهطور كلی میتوان گفت اساس مقایسه كشورهای جهان در این
گزارش 114 شاخص در 12 طبقه است.
البته خود عامل نوآوری نیز به دلیل اهمیت خاصی كه دارد مبنای دیگری است برای مقایسه كشورها با یكدیگر كه حاصل این مقایسه را سازمان جهانی مالكیت فكری به همراه دو نهاد بینالمللی دیگر هر ساله در گزارش GII ا (Global Innovation Index ) بیان میكنند. این گزارش خود بر مبنای 81 شاخص در 7 طبقه (2 طبقه برای بروندادها و 5 طبقه برای ورودیهای نظام نوآوری) تنظیم میشود. نحوه رتبهبندی كشورها درGII بر اساس محاسبه نسبت نمره بروندادهای نظام نوآوری هر كشور به نمره ورودیهای آن انجام شده و به این ترتیب یك مقدار عددی برای آن محاسبه میشود. در نتیجه هر قدر این عدد بزرگتر باشد، امتیاز
بالاتری منظور خواهد شد و كشور رتبه بهتری كسب خواهد کرد.
اگر بخواهیم وضعیت و جایگاه ایران را در این دو ارزیابی بینالمللی بررسی كنیم، رویكردهای گوناگونی خواهیم داشت. از یكسو میتوان در آخرین گزارشها، رتبه ایران را در مقایسه با سایر كشورها از نظر گذراند یا رتبه ایران را در آخرین گزارشها نسبت به سال (های) قبل بررسی كرد.
در حالت اول با مراجعه به گزارش GII در سال 2014 رتبه نوآوری در ایران از میان 143 كشور 120 است (سوئیس رتبه یک و سودان رتبه 143). رتبه ایران در گزارش GII ا 2013 درمیان 142 كشور 113 بوده است؛ یعنی در شاخص نوآوری از 2013 تا 2014 هفت پله سقوط كردهایم. این در حالی است كه كشورهای همسایه در همین مدت افزایش رتبه داشتهاند. به عنوان مثال شاخص GII در همین دوره برای تركیه از 68 به 54 (14 رتبه صعود) و برای كشور آذربایجان از 105 به 101 (4 رتبه صعود) رسیده است.
اگر بخواهیم سقوط هفت پلهای ایران را آسیبشناسی کنیم، باید بررسی شود در كدامیك از انواع هفتگانه شاخصهای GII نسبت به سال قبل افت بیشتری داشتهایم. با نگاهی اجمالی به گزارش میتوان دریافت كشور به ترتیب در زیرشاخصهای بروندادهای دانشی و فناورانه (17 رتبه سقوط)، كارآیی تجاری (16 رتبه سقوط) و كارآیی بازار (6 رتبه سقوط) بیشترین افت را داشته است.
تنزل رتبه در زیرشاخص بروندادهای دانشی و فناورانه بیشتر به علت كاهش در تولید محصولات با فناوری متوسط و بالا و در نتیجه افت تاثیر دانش در تولید ثروت بوده است. نكته بسیار جالب توجه این است كه در همین دوره تولید مقالات علمی در كشور یك رتبه و متوسط تعداد ارجاعات به مقالات محققان كشور (H index) پنج رتبه افزایش داشته است. به عبارت دیگر صعود رتبه تولید مقالات (حتی مقالات با كیفیت) در كشور نتوانسته به ایجاد درآمد از دانش بینجامد كه این واقعیت تاییدكننده نظرات برخی كارشناسان و نیز جناب آقای دكتر روحانی، رئیسجمهور محترم در برخی از سخنرانیهای سال جاری ایشان مبنی بر عدم
لزوم تمركز بیش از حد بر تولید مقاله حداقل در بخشهای علوم كاربردی و فناوری است.
همین گزارش نشان میدهد افت 16 پلهای كارآیی تجاری بیشتر مربوط به كاهش شدید انتقال فناوری به داخل كشور (39 پله سقوط) است كه تحریمها علت اصلی آن است. یكی دیگر از علل بدتر شدن كارآیی تجاری افت بهكارگیری نیروهای دانشی است (24 پله سقوط) كه میتوان مهاجرت نخبگان را یكی از علل مهم آن دانست. مقایسه وضعیت نوآوری در ایران نسبت به سال گذشته و مشاهده این كاهش تاسفبار رتبه نشان میدهد مسوولان دلسوز و سایر آحاد جامعه باید در برنامهریزی و اجرا با استفاده از اطلاعاتی نظیر آنچه گفته شد، نقاط آسیبپذیر كشور را شناسایی و برای آنها چارهاندیشی كنند؛
بهخصوص اهمیت این وظیفه ملی وقتی روشنتر میشود كه بدانیم كشورهای همسایه به لحاظ تقویت شاخصهای نوآوری و ثروتافزایی از دانش در حال پیشی گرفتن از ما هستند.
البته نباید دچار یأس ناتوانكننده شد، بلكه باید به نكات مثبت و پیشرفتهای كشور در بعضی زمینهها هم توجه کرد و سعی بر تقویت آنها داشت. به عنوان مثال، بهرغم تمام محدودیتهایی كه در سالهای اخیر برای كشور مطرح بوده، در گزارش اخیر رقابتپذیری بینالمللی یا GCI 2014، رتبه ایران در میان 144 كشور 83 بوده (سوئیس رتبه یک و گینه 144) و نسبت به گزارش سال قبل، با رتبه 82 از میان 148 كشور سقوط چندانی نداشته یا حتی بهطور نسبی رتبه كشور كمی بهتر هم شده است. البته رتبه ایران در گزارش GCI درسال 2012 برابر با 66 بوده كه نسبت به دو سال اخیر رتبه به مراتب بهتری بوده است.
با مطالعه و تحقیق بیشتر روی گزارش رقابتپذیری جهانی میتوان دریافت كه در برخی از شاخصها ایران جزو بهترین كشورهای دنیا محسوب میشود و رتبه تكرقمی دارد. به عنوان مثال، در مورد شاخص عدم شیوع عفونت HIV ایران حائز رتبه یك است. یا در مورد میزان ورود كودكان به آموزش ابتدایی رتبه ایران 5 است.
از سوی دیگر در مورد بعضی دیگر از شاخصها جزو بدترین كشورهای دنیا طبقهبندی میشویم كه اگر بخواهیم به مهمترین آنها اشاره كنیم، میتوان شاخص میزان تعرفههای تجاری را نام برد كه رتبه آخر را در بین 144 كشور داریم. اثر مخرب این رتبه ضعیف در صنعت خودرو كاملا مشهود است؛ به این صورت كه در ایران بالاترین تعرفهها برای واردات خودرو اعمال میشود (كه ظاهرا برای حمایت است) ولی اثرات منفی آن رقابتناپذیری صنعت خودرو كشور در بازار جهانی صادرات خودرو بوده است.
بهعنوان جمعبندی میتوان گفت همانطور كه از گزارشهای سال 2014 مشخص است، وقتی تنها نوآوری ملاك باشد، رتبه ایران در بین 143 كشور جهان 120 است كه اصلا رتبه خوبی نیست. اما وقتی معیار رقابتپذیری جهانی باشد كه نوآوری تنها بخشی از آن بوده و شاخصههای دیگری نیز در آن مطرح است، رتبه ایران در بین 144 كشور 83 گزارش میشود كه رتبه متوسطی است، ولی به هر حال در مقایسه با كشورهای همسایه مانند تركیه (با رتبه 45) رتبه مقبولی نیست.
مطالعه و مداقه روی این گونه گزارشها میتواند به آسیبشناسی موانع توسعه در ایران كمك قابل توجهی كند. به هر حال برنامهریزی و تلاش بسیار زیاد برای افزایش رقابتپذیری كشور در دنیای امروز لازم است كه باید از رهگذر آسیبشناسی و چارهاندیشی عبور كند. اهتمام به این دو امر از مهمترین و حیاتیترین وظایف محققان، متخصصان و سیاستگذاران كشورمان محسوب میشود.
منابع: در دفتر روزنامه موجود است
bakhtiari@irost.ir