پرمزیتترین سیستم حملونقلی منتظر حمایتهای دولت پس از گام دوم هدفمندی
تین نیوز | بخش ریلی به عنوان پرمزیتترین سیستم جابهجایی در دنیا، این روزها به دلیل نرخ غیرواقعی سوخت در رقابت با بخش پرمصرف و پرهزینه جادهای عقب مانده است در حالی که دولت باید پس از آزادسازی نرخ سوخت، تسهیلات مناسب از محل درآمدهای حاصل، به این سیستم اختصاص دهد.
پس از اجرای فاز اول آزادسازی نرخها در 28 آذرماه 89 توسط دولت دهم، اینبار دولت یازدهم قصد دارد فاز دوم این جراحی بزرگ اقتصادی را از اردیبهشتماه اجرا کند.
اصلیترین مسأله در اجرای فاز دوم هدفمندی یارانهها همانند مرحله اول، واقعیسازی نرخ حاملهای انرژی و به نوعی آزادسازی نرخ سوخت است؛ در این راستا درآمدی حاصل میشود که طبق قانون باید در توسعه زیرساختهای عمرانی، بیمه، درمان و از این قبیل هزینه شود.
امروزه انرژی و حمل و نقل دو بخش زیربنایی در اقتصاد و توسعه کشور محسوب میشوند؛ افزایش قیمت حاملهای انرژی، در کنار تأثیر بر بخشهای نیرو، اثر بسزایی در بخش حمل و نقل نیز خواهد داشت و موجب افزایش هزینههای حمل خواهد شد.
بخش حمل و نقل به عنوان یکی از بزرگترین مصرفکنندگان فراوردههای نفتی، سالانه حدود 40 درصد از کل فراوردههای نفتی را مصرف میکند و از بخشهای مؤثر در مصرف انرژی و آلودگی محیط زیست است؛ در این راستا، سیستمی در حمل و نقل از این افزایش نرخها چندان تأثیرپذیر نخواهد بود، که نرخ سوخت بر هزینه حمل آنها اثر کمتری داشته باشد.
بیشترین میزان جابهجایی مسافر و حمل بار در سیستم حمل و نقل کشور، توسط دو بخش ریلی و جادهای انجام میشود البته سیستم حمل و نقل جادهای گوی سبقت را در جذب بار و مسافر از سیستم ریلی ربوده است.
در حال حاضر بخش اعظم حمل بار کشور و ترانزیت، توسط سیستم حمل و نقل جادهای انجام میشود در حالی که مزیت اصلی سیستم ریلی حمل بار است و جابهجایی کالا رسالت اصلی سیستم ریلی کشور است.
با وجود مصرف بسیار کمتر سوخت در سیستم ریلی نسبت به سیستم جادهای، اما بخش جاده به دلیل سرعت بیشتر حمل و عدم توسعه و رشد بهرهوری سیستم ریلی بیشتر مورد توجه مسافران و صاحبان کالا قرار گرفته است، اما با افزایش نرخ حاملهای انرژی، هزینه جابهجایی مسافر و حمل بار در سیستم ریلی بسیار کمتر از سیستم جادهای خواهد بود.
مصرف سوخت در ناوگان ریلی یکهفتم مصرف سوخت در ناوگان جادهای است؛ به منظور بررسی بهتر عملکرد بخشهای حمل و نقل، واحدی بنام «واحد حمل» تعریف میشود که در آن یک نفر-کیلومتر با یک تن-کیلومتر مساوی فرض میشود؛ با استفاده از تعریف واحد حمل، آمار نشان میدهد که بخش حمل و نقل جادهای به ازای واحد حمل در حدود 7 برابر بیشتر از حمل و نقل ریلی سوخت مصرف میکند، بنابراین شدت مصرف سوخت در جاده حدود 7 برابر راهآهن خواهد بود.
در همین راستا صرفه جویی قابل توجه مصرف سوخت در حمل و نقل ریلی، لزوم توجه و توسعه این بخش از سوی دولت را ضروری میسازد.
بر اساس آمار، در کشورهای اروپایی به دلیل بالا بودن کارآیی در مصرف انرژی، نسبتِ مصرف در بخش حمل و نقل جادهای و ریلی به یکدیگر نزدیکتر است. با این حال همچنان مزیت راهآهن نسبت به جادهای در مصرف سوخت مشهود است.
شاخصترین دلایل تفاوت شدت مصرف سوخت راهآهن و جاده به شرح زیر است:
1- بهرهوری پایین حمل بار و مسافر در جاده که ناشی از پایین بودن ضریب حمل بار و خالی حرکت کردن وسایل نقلیه جادهای است (تردد یکسر خالی).
2- طبق استانداردهای بینالمللی نسبت مصرف سوخت در راهآهن و جاده باید به صورت 2 به 1 یا 3 به 1 باشد؛ فرسودگی ناوگان جادهای، عمر بالای ناوگان و شرایط جغرافیایی جادهها در ایران موجب شده این نسبت در حدود 7 به 1 باشد.
3- هزینههای خارجی آلودگیهای ناشی از مصرف سوخت در بخش حمل و نقل زمینی زیاد است که باز هم سهم حمل و نقل جادهای در هزینه خارجی بیش از حمل و نقل ریلی است؛ این هزینه ناشی از میزان تصادفات و میزان آلایندههای سوختی است. (بنا به تحقیقات انجام شده بررسیها نشان می دهد که میزان NOX تولید شده توسط سیستم حمل و نقل جادهای حدود 257هزار تن، تولید CXHX حدود 971 هزار تن، تولید COX بیش از 230هزار تن، تولید SPN بیش از 115هزار تن و تولید CO2 حدود 60هزار تن است در حالی که میزان این آلایندهها دربخش ریلی به ترتیب 4هزار تن، 3هزار تن، 2هزار تن و یکهزار تن است.)
4- بخش جادهای ایران بیش از 6.5 برابر راهآهن آلاینده تولید میکند، علاوه بر آلایندهها، هزینههایی همچون هزینه ناشی از اشغال زمین و هزینه آلودگی صوتی نیز وجود دارد؛ جاده به ازای هر واحد حمل 2/173 کیلومتر مربع و راهآهن به ازای هر واحد حمل 5/178 کیلومتر مربع فضا اشغال میکند.
5- از نگاهی دیگر سوخت مصرفی راهآهن تنها گازوئیل است در حالی که بخش جاده از 3 نوع سوخت گازوئیل، بنزین و گاز استفاده میکند.
کاهش سوانح رانندگی با رشد حمل و نقل ریلی
از نگاهی دیگر میزان سوانح بخش ریلی در مقایسه با بخش جادهای بسیار جزئی است، در حال حاضر سالانه حدود 20هزار نفر در تصادفات رانندگی جان میبازند در حالی که این رقم در سوانح ریلی متوسط سالانه 4 الی 5 نفر است؛ قطعاً با سوق یافتن حمل بار به سمت سیستم ریلی و کاهش تردد کامیون در جادهها، میزان سوانح رانندگی کاهش مییابد.
تحقیقات نشان داده است ناوگان باری جادهای تا 30 درصد در تصادفات رانندگی نقش دارد؛ براساس آمار موجود، اساسیترین مسأله در تصادفات کامیونها با سواریها که موجب افزایش آمار خسارت در تصادفات وسایل نقلیه سنگین میشود، اختلاف ابعاد بین این وسایل نقلیه است، این موضوع موجب میشود در بسیاری از موارد قبل از درگیر شدن اجزاء مختلف خودروها و جذب انرژی تصادف، سرنشینان سواریها در معرض خطرات جدی قرار گیرند، به عنوان مثال در تصادفات از روبهرو و عقب سواری با کامیون، خودروی سواری به زیر کامیون وارد میشود، همچنین در تصادفات روبهرو با وجود
احتمال وارد شدن صدمات به سرنشینان ناشی از قطعات شاسی، این احتمال وجود دارد که خودرو کامیون روی خودروی سواری قرار گیرد یا کامیون به دلیل صدمات وارده به سیستمهای فرمان، تعلیق و ترمز از کنترل خارج شده و خطرات بعدی را ایجاد کند.
به هر حال سهم بالای کامیونها در تصادفات منجر به فوت و جرح در کشور، در کنار عواملی نظیر افزایش تعداد ناوگان خودروهای سنگین، افزایش حمل و نقل جادهای (90 درصد حمل و نقل کالا در کشور)، استاندارد نبودن و فرسوده بودن ناوگان خودروهای سنگین کشور و پتانسیل بالای آسیبرسانی در تصادفات، موجب شده است سهم کشتههای ناشی از تصادفات خودروهای سنگین به بیش از 30 درصد از کل کشتههای تصادفات در کشور برسد که این بسیار بالاتر از کشورهای توسعهیافته است.
لزوم افزایش سیاستهای حمایتی دولت از راهآهن پس از گام دوم هدفمندی یارانهها
ویژگی حمل و نقل ریلی و منافع و مزایای آن به ویژه از بُعد مصرف سوخت و حفظ محیط زیست، موجب شده است که سیاستهای حمایتی کشورهای جهان از راهآهن صورت گیرد در همین راستا توسعه راهآهن در دستور کار بسیاری از کشورهای جهان از طریق ارائه کمکهای مختلف از قبیل اختصاص یارانه و سرمایهگذاریها، قرار گرفته است.
اما در ایران نه تنها سیاست حمایتی از راهآهن چندان صورت نگرفته است، بلکه سعی شده تا به رقیب این بخش، یعنی جاده، یارانه مصرف سوخت تعلق گیرد و امکان رقابت از حمل و نقل ریلی گرفته شود؛ در کنار این مورد، از ناوگان باری ریلی کشور بابت دسترسی به شبکه تعرفهای به عنوان « حق دسترسی» دریافت میشود در حالی که ناوگان باری جادهای بابت دسترسی به جاده و ضرر و زیانهایی که به آسفالت راهها وارد میکنند، رقمی به عنوان حق دسترسی پرداخت نمیکنند.
در واقع غیر واقعی و پایین بودن قیمت انرژی در ایران نسبت به بازارهای جهانی و استفاده از سوخت ارزان توسط جاده، توان رقابت راهآهن را برای جذب کالا کاهش داده است.
به هر حال در این شرایط برای بهرهگیری از مزایای بیشمار سیستم ریلی، باید سهم این بخش از بازار حمل و نقل به طور منطقی تعیین شود و تلاش گردد تا این بخش جایگاه مناسب خود را در بازار بدست آورد.
با این نگاه بنابراین با آزادسازی نرخ حاملهای انرژی، مزیت بخش ریلی افزونتر خواهد شد البته به شرط آنکه بخشی از درآمدهای حاصل از آزادسازی نرخ حاملهای انرژی و صرفهجویی مصرف سوخت، به سیستم ریلی اختصاص یابد.
از نگاهی دیگر مزایای بخش حمل و نقل ریلی در بسیاری زمینهها نظیر حفظ محیط زیست، کاهش مصرف سوخت و ایمنی بالا، در بلندمدت قابل مشاهده است که به علت نامحسوس بودن آن، سبب کم توجهی دولتها به این بخش شده است در حالی که برای توسعه پایدار کشور، تحقق اهداف توسعه حمل و نقل ریلی کشور باید مورد توجه اساسی قرار گیرد.
حال اگر دولت بخواهد از محل صرفهجویی مصرف سوخت توسط راهآهن، یارانه به این بخش پرداخت کند، مبلغ زیادی خواهد شد که نقش عمدهای در توسعه راهآهن خواهد داشت.
دولت میتوان با اختصاص رقم حاصل از آزادسازی و صرفهجویی مصرف سوخت به سیستم حمل و نقل ریلی، در گام اول موجب توسعه ناوگان باری و افزایش سرعت قطارها شود که همین امر موجب استقبال صاحبان کالا خواهد شد.