اشتباهات کلیدی در هدفمندی یارانهها
تین نیوز | زمزمه آغاز اجرای فاز سوم هدفمندی یارانه درحالی شنیده میشود كه هنوز اقدامی برای حذف 10میلیون پردرآمد از سوی دولت صورت نگرفته است، اقدامی كه اگر تحقق یابد شاهد توزیع عادلانه درآمد و كاهش فقر در جامعه خواهیم بود.
طرح هدفمندی یارانهها از سال 89 توسط دولت دهم با مطالعات اولیه ناكافی آغاز شد و دولت وقت، به تمام دهكهای جامعه از ثروتمند تا فقیر یارانه نقدی پرداخت كرد كه بهدنبال این امر مشكلات آن در سالهای پایانی دولت احمدینژاد بروز كرد؛ بالا رفتن حجم نقدینگی و تورم در كنار حذف یارانه بخش تولید و پرداخت آن به شكل یارانه نقدی باعث مشكلات مختلفی شد.
فاز دوم هدفمندی یارانهها نیز توسط دولت روحانی اجرایی شد، دولت یازدهم هم با علم به اینكه طرح هدفمندی یارانهها دارای اشكالات فراوان است را ادامه داد، البته با این تفاوت كه اعتبارات ویژهیی برای بخش سلامت در نظر گرفت و در كنار این موضوع انضباط و مدیریت مالی بهتری را در دستور كار خود قرار داد.
پرداخت یارانه بیش از سههزارمیلیارد تومان در ماه میراثی است كه به اجبار به دولت روحانی به ارث رسیده است، دولت برای اینكه قدرت مانور بیشتری برای حمایت از بخش سلامت، تولید و دیگر بخشها را داشته باشد بحث حذف 10میلیون پردرآمد و مرفه از لیست یارانهبگیران را مطرح كرد اما این طرح تاكنون اجرایی نشد.
دولت علت این امر را نبود بانك اطلاعاتی جامع عنوان میكند اما به اعتقاد نمایندگان مجلس علت این امر انتخاباتهای پیشرو است. بهاعتقاد برخی نمایندگان مجلس، دولت نگرانی از دست دادن 10میلیون رای را دارد. این درحالی است كه نمایندگان مجلس نیز گامی در اجبار دولت برای حذف پردرآمدها برنمیدارد و بهنوعی مجلس و دولت جرات پا پیش گذاشتن در این موضوع را ندارند.
اعتباراتی كه خشكید
با كاهش قیمت جهانی نفت و بهتبع آن كاهش درآمدهای نفتی ایران، اعتبارات بخشهای مختلف ازجمله بخش عمرانی دولت در حال خشكیدن است. مطابق گزارش بانك مركزی دولت با كسری 18هزارمیلیارد تومانی در سه ماهه نخست سال جاری روبهرو شده است.
این درحالی است كه از دولتهای دهم و یازدهم برای تامین اعتبار یارانه نقدی از محلهای مختلف ازجمله اعتبارات عمرانی برداشت میكردند، اكنون این اعتبارات نیز در حال خشك شدن است بنابراین با چنین تفاسیری حذف 10میلیون پردرآمد از لیست دریافت یارانه نقدی خواهناخواه پررنگتر میشود و دولت و مجلس باید بهزودی در این زمینه تصمیم جدی اتخاذ كنند.
چرا یارانه نقدی به همگان پرداخت شد؟
عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی در مورد این پرسش كه چرا یارانه نقدی به همگان پرداخت شد، به میزان گفت: یكی از علتها تعجیل دولت برای عملیاتی كردن سیاست افزایش قیمت حاملهای انرژی و اتخاذ راهكار ساده پرداخت یارانه نقدی همگانی و بروز خطای نوع اول (حذف افرادی كه مستحق دریافت یارانهاند ولی در لیست قرار نمیگیرند) و تشدید شدت فقر است. علی دینیتركمانی ادامه داد: بهدنبال چنین امری شاهد افزایش احتمال به زیر خط فقر افتادن بخشی از طبقه متوسط بعد از اجرای طرح هدفمندی یارانهها خواهیم بود. وی تصریح كرد: در نتیجه پرداخت یارانه نقدی
همگانی خطای نوع اول را صفر و خطای نوع دوم (پرداخت یارانه به افرادی كه مستحق دریافت نیستند) را حداكثر كرد.
دینیتركمانی با ذكر این پرسش كه چه باید كرد، گفت: ادامه پرداخت یارانه نقدی و محدود كردن مرحلهیی آن به گروههای هدف یعنی غربال دو دهك دهم و نهم درآمدی در مرحله اول و دو دهك هشتم و هفتم در مرحله بعد باید در دستور كار باشد. وی گفت: پرداخت بیشتر یارانه به گروههای فقیرتر شناسایی شده تحت پوشش كمیته امداد امام و سازمان بهزیستی نیز باید مورد توجه دولت باشد. دینیتركمانی تاكید كرد: یارانه غیرنقدی (خدمات بهداشتی و درمانی و آموزشی) جانشین كاملی برای یارانه نقدی (درآمد ثانویه جاری) نیست.
عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی گفت: یارانه غیر نقدی در طول زمان باید بهتدریج تقویت و مكمل یارانه نقدی شود. وی افزود: برنامه جبران رفاهی متفاوت جغرافیایی هدفمندی را دقیقتر میكند اما عملیاتی كردن آن برحسب مكانهای شهری امكانپذیر نیست؛ برحسب تفكیك روستایی و شهری ممكن است ولی در حالت پرداخت پرداخت كمتر به مناطق روستایی آثار منفی دارد. عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی تصریح كرد: سبد كالا تا حد زیادی جانشین مناسبی برای یارانه نقدی است و مزایایی هم دارد اما هزینههای اداری آن بسیار بالاست. دینیتركمانی
درخصوص مزایای جایگزینی یارانه نقدی بهجای غیرنقدی، افزود: تثبیت ارزش واقعی یارانه در طول زمان؛ صرفهجویی هزینهیی برای دولت؛ احتمال افزایش انصراف داوطلبانه را بهدنبال دارد.
دو اقتصاددان برجسته ایرانی به نامهای محمدهاشم پسران و هادی صالحیاصفهانی درخصوص اصلاح قیمتهای انرژی و اجرای هدفمندی یارانهها در ایران به این موضوع باور دارند كه در حین اجرای این قانون اشتباهات متعددی رخ داده است. با عنایت به نظر این دو اقتصاددان از آنجاكه بهنظر میرسد درصورت توجه دولت به این موارد در خلال اجرای فاز سوم هدفمندی یارانهها ضمن جلوگیری از تكرار اشتباهات فاحش فاز نخست، امكان موفقیت این پروژه بزرگ را افزایش داده و اقتصاد را بسامانتر میكند، لذا در این قسمت رویكرد این دو اقتصاددان را در این خصوص مورد توجه قرار
میدهیم.
نفس قانون هدفمندی یارانهها چیست؟
در بحث هدفمندی یارانهها بهكار گرفتن مكانیسم بازار برای بهرهبرداری بهینه از منابع انرژی و رشد شتابان اقتصادی حایز اهمیت است. قانون هدفمندسازی یارانهها در ایران بهعنوان گامی مهم در اصلاح قیمتهای انرژی و بهینهكردن استفاده از منابع به حساب میآید. این موضوع از آنجا نشأت میگیرد كه نیاز به تعیین قیمت انرژی باید براساس هزینه فرصت انجام شود. همچنین از سوی دیگر باید گفت باوجود وجود نقایصی در این طرح، ولی از سوی دیگر عملی و نافع است. مشكل استفاده از قیمت ارز برای محاسبه هزینه فرصت، نادیده گرفتن مالیاتهای اصلاحی لازم برای كنترل آثار
جنبی مصرف انرژی ازجمله كاستیهای تعیین هزینه فرصت انرژی در قانون هدفمندسازی است. اجماع روی گامی بزرگ در جهتی درست ازجمله مزیتهای این قانون موجود است.
چرا مرحله نخست قانون هدفمندسازی با مشكل روبهرو شد؟
در فرآیند پیاده كردن قانون هدفمندسازی یارانهها در مرحله نخست، شاهد دو اشتباه كلیدی بودیم. نخستین اشتباه این بود كه دولت، قیمت انرژی را به ریال تثبیت كرد و اشتباه دیگر قانون هدفمندی به پرداختهای جبرانی بیش از حد لزوم مربوط میشود.
هر چند نیاز است كه در فرآیند اجرای قانون هدفمندی یارانهها دولت نسبت به محدود كردن اثر تكانههای قیمت انرژی روی خانوارهای كمدرآمد اقدام كند اما تثبیت قیمت انرژی به ریال، آسیبها، تبعات و پیامدهای مختلفی بههمراه دارد. برای مواجهه با این وضعیت معمولا دولتها در فرآیند اجرای هدفمندی از تقویت نهادهای فقرزدایی و گسترش بازارهای بیمه و سرمایه بهره میگیرند. سیاسی كردن یك مساله اقتصادی، تغییرات جهشی مكرر قیمت براساس تصمیمهای سیاسی، مقاومت در برابر تغییر قیمت انرژی، ترس از تورم و نارضایتی و شكست سیاست تغییر قیمتهای نسبی در مرحله اول طرح
هدفمندی ازجمله آسیبها و پیامدهای تثبیت قیمت انرژی به ریال است.
علت متغیر كردن قیمت انرژی
به باور این دو اقتصاددان، تثبیت قیمت انرژی به ریال، تعهد دولت به یارانه بدون سقف مشخص را نشان میدهد درحالی كه دلایل دفاع از متغیر كردن قیمت انرژی ناشی از نیاز به قیمتگذاری انعطافپذیر و نیاز به كاهش درصد یارانه انرژی و استفاده از منابع پسانداز شده برای توسعه زیربناها، نهادها و بازارها است.
مولفههای تغییر قیمت بنزین
این دو اقتصاددان ایرانی در مورد مولفههای تغییر قیمت بنزین در فاز سوم هدفمندی معتقدند كه این موارد مهم هستند:
1- توجه به نرخ تورم داخلی در ماه قبل و حفظ تناسب روند كلی قیمت بنزین با شاخص كل قیمت كالاهای مصرفی 2 - تفاضل نرخ رشد قیمت بنزین و رشد شاخص كل قیمتها در بازارهای جهانی با برآورد هر دو قیمت به دلار انعكاس تغییرات قیمت نسبی بنزین در بازارهای بینالمللی در قیمت داخلی
3- در نظر گرفتن یك عدد ثابت برای رساندن تدریجی قیمت داخلی به 90درصد سطح بینالمللی ازجمله مولفههایی است كه در تغییر قیمت بنزین باید مورد توجه قرار گیرد. ضمن اینكه تغییر قیمت بنزین در سه سال باید با افزایش قیمت 3درصدی در هر ماه و افزایش قیمت طی 5 سال نیز باید افزایش 1.8درصد قیمت بنزین در هر ماه در دستور كار باشد.
این دو اقتصاددان برجسته ایرانی با اشاره به اینكه ثابت نگهداشتن قیمت انرژی سیاستی پرهزینه است، از سیاستگذاران و برنامهریزان ایرانی درخواست كردهاند چهار جنبه اساسی درخصوص تغییر قیمت انرژی و بحث هدفمندی یارانهها را مدنظر داشته باشند:
1 - استفاده از اجماع حول قانون هدفمندی برای توافق یكباره روی روند قیمت انرژی در چندین سال آینده.
2 - محاسبه قیمت انرژی مطابق یك قاعده ساده و شفاف.
3 - متغیر كردن قیمت انرژی براساس تغییرات هموار شده هزینه فرصت.
4 - كاهش درصد یارانه انرژی در طول چند سال.