تصویر سیاستها در سبد خانوار
تین نیوز | سبد خانوار بهترین آینهای است كه میتوان آثار سیاستهای كلان اقتصادی را به روشنی در رزق و روزی مردم یافت. همانند خلبانان كه در مقابل خود نمایشگرهای متعددی قرار دادهاند تا هر لحظه از آخرین وضعیت موتور هواپیما، وضعیت جوی و سمت وسوی پرواز آگاهی یافته و در سریعترین زمان ممكن به این تغییرات واكنش نشان دهند، آمار بودجه خانوار همین نقش را برای سیاستگذاران اقتصادی بازی میكند تا با اطلاع از نه فقط وضعیت معیشتی، بلكه با شناخت كامل الگوهای مصرفی، سیاستهای جدیدی برای تصحیح روندهای اقتصادی اتخاذ کنند. هنگامی كه اقتصاد با شوكهای منفی و
مثبت اقتصادی روبهرو میشود، همه خانوارها حتی آنان كه اندك اطلاعی از مفاهیم شاخصهای اقتصادی ندارند، بهطور غریزی اقدام به تغییر الگوی مصرفی خود میکنند.
میلتون فریدمن اقتصاددان معروف این رفتار خانوارها را به بیلیارد باز قهاری تشبیه میكند كه بدون اطلاع از تئوریهای فیزیك قادر است برای نیل به پیروزی دقیقترین ضربه را به توپ بنوازد.
خانوارها اساسا به دو دلیل رفتار مصرفی خود را تغییر میدهند، اولا تغییر محیط اقتصاد كلان یا شوكهای مثبت و منفی كه خانوارها را مجبور میسازد با توجه به بودجه محدود و ترجیحات فردی اقدام به انتخاب سبدی جدید از كالاهای مصرفی بنمایند. برای مثال، اگرسرپرست یك خانوار برای مدتی شغل خود را از دست دهد یا از درآمد كمتری نسبت به سالهای قبل برخوردار شود، به ناچار بر بسیاری از هزینههای غیرضروری همچون تفریح، رستوران و مسافرت خط قرمز خواهد كشید و تلاش خواهد كرد تا منابع محدود خود را به ضروریترین نیازهای زندگی اختصاص دهد. شوك مثبت اقتصادی نیز میتواند به
نتایج دیگری منجر شود و با افزایش ناگهانی درآمدها، خانوارها ممكن است بخش عمدهای از بودجه خود را به هزینههای غیرضروری و خرید كالاهای لوكس اختصاص دهند كه پیش از آن امكان پذیر نبوده است. از سوی دیگر تغییر تكنولوژی و عادات مصرفی میتواند آثار شگرفی بر چگونگی تخصیص بودجه خانوار داشته باشد. اكنون بخش مهمی از هزینه خانوارها حتی در مناطق دورافتاده كشور صرف خرید موبایل، تبلت، نوتبوك و اتصال به اینترنت میشود كه این قلم هزینهها نسبت به دو دهه قبل تغییرات بسیار چشمگیری را نشان میدهد.
بررسی آمار بودجه خانوار در نزدیك به دو دهه اخیر نشاندهنده تغییراتی است كه خانوارهای ایرانی با توجه به محیط اقتصاد كلان كشور در الگوی مصرف خود اتخاذ كردهاند. در دوره سالهای 1376 تا 1384 كه كشور با نرخ تورم نسبتا پایین 8/14 درصد و رشد اقتصادی نسبتا بالای 2/5 درصد روبهرو بوده است، خانوارها توانستهاند تا حد زیادی از تله فقر كه در آن باید بخش عمدهای از بودجه خود را به مایحتاج ضروری اختصاص دهند رهایی یافته و بخشی از منابع خود را به هزینههایی همچون خرید اثاثیه مورد نیاز در منزل یا سفرهای توریستی اختصاص دهند كه میتواند در بهبود رفاه نسبی آنان موثر
باشد. این فرضیه به راحتی با نگاهی اجمالی به سهم هزینهها در بودجه خانوار قابل اثبات است. سهم هزینههای غیرضروری از 30 درصد در سال 1376 به نزدیك 39 درصد در سال 1384رسیده است كه به روشنی حاكی از بهبود وضعیت خانوارهای ایرانی در دوره فوقالذكر است.
اگر از سال 84 به بعد تصویر 8 ساله دیگری را مورد توجه قرار دهیم، روندها بهطور واضحی در جهت معكوس طی طریق میكنند. در دوره سالهای 88-1384 سهم هزینههای غیرضروری در بودجه خانوار بهطور مستمر شروع به كاهش میکند به گونهای كه سهم 39 درصدی این هزینهها در سال 84 به 29 درصد در سال 88 كاهش مییابد. در واقع كاهش میانگین رشد اقتصادی از 2/5 درصد در دوره 84-1376 به 1/2 درصد در دوره 92-1384 و همچنین افزایش میانگین تورم از 8/14 درصد در دوره 84-1376 به 5/20 درصد در دوره 92-1384 باعث شده، خانوارهای ایرانی قید بسیاری از هزینههای غیرضروری را بزنند و تمركز خود را بر مهمترین
نیازهای زندگی معطوف کنند.
همین نتایج به روش دیگری هم قابلتایید است. اگر هزینههای خانوار در دوره 90- 1384 را در مقابل نرخ تورم قرار دهیم و به عبارت دیگر تغییرات هزینه واقعی خانوار را بررسی كنیم به روشنی مشخص است كه بهجز سال استثنایی 88 كه تورم بهشدت كاهش یافته و اندكی در حدود 2/4 درصد وضعیت رفاهی خانوارها ارتقا یافته است، در كلیه سالهای این دوره با كاهش سطح رفاهی روبهرو بودهایم كه اوج این كاهش در سال 90 ( سال آغاز ركود اقتصادی ) با كاهش حدود 10 درصدی سبد واقعی خانوارها نمایش داده میشود. بر این اساس مخارج واقعی خانوارهای ایرانی (به قیمت پایه سال 90) از مقدار واقعی ماهانه 3/1
میلیون تومان در سال 84 به ماهانه 983 هزار تومان در سال 92 كاهش یافته است كه حاكی از كاهش 5/24 درصدی سبد مصرفی خانوارهای ایرانی است. تمام این تحلیلها به روشنی حاكی از آن است كه اگر سیاستگذاران كشور ارتقای رفاه خانوادههای ایرانی را هدف گرفتهاند، راهی جز كنترل تورم و دستیابی به رشد پایدار موجود نیست و هر سیاست عوامگرایانهای كه در كوتاهمدت حلاوت و شیرینی برای مردم به جا بگذارد در میانمدت و بلندمدت هزینههای سنگین خود را بر همه آحاد جامعه ظاهر میسازد، نتایجی كه گاه همچون بازیهای فوتبال هیچكس انتظار آن را نداشته است.