اقتصاد ایران برنامه توسعهای ندارد
تین نیوز | با وجود رشد 4.6 درصدی اقتصاد ایران در فصل بهار سال 93، بازهم فعالان بخش خصوصی و حداقل اقتصاددانانی که نگاه بلندمدتی به وضعیت توسعه در کشور ندارند، همچنان در نگرانی آینده اقتصاد قرار دارند. به اعتقاد این گروه اقصاد ایران برنامه توسعهای مشخصی پیشروی خود ندارد و همین جریان سبب میشود تا در دورههای زمانی مختلف عقبگرد در اقتصاد ایران صورت گیرد. حسین راغفر اقتصاددان در گفتوگوی زیر در این مورد توضیح میدهد که اقتصاد ایران تا چه اندازه با فضای رقابتپذیری در اقتصاد جهانی فاصله دارد.
به نظر شما فاصله ما با فضای توسعهای چقدر است؟ میدانید که به تازگی گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد اقتصاد ایران با شاخصهای رقابتپذیری فاصله قابل توجهی دارد؟
به فرض نظری هدف اصلی از رقابتپذیری در اقتصاد، اقدامات خصوصی کردن بازار اقتصادی یا تلاش برای ایجاد رقابت در بازار آزاد و تلاش برای کارایی بیشتر این حوزه از اقتصاد است. مبنای اصلی رقابت در جامعه ارتقای بهرهوری است.چون اقتصادیون در رقابتپذیری میخواهند سهم بیشتری از بازار را سهیم باشند. البته میگویند که در این صورت هزینه و قیمت پایین میآید و کیفیت خدمات بالا میرود که نتایج این مسئله ارتقای بهرهوری است. یعنی هدف در رقابتپذیری این است که برای بالا بردن رقابت و رقابتپذیری روی کیفیت کالا و کاهش قیمت آن و ارتقای بهرهوری تلاش
شود. واقعیت این است هیچ وقت این هدف برای اقتصاد ایران تحقق پیدا نکرده است.
برای شما روشن است که منظور از رقابتپذیری چیست؟
ما در اقتصاد ایران استراتژی توسعهای نداریم. جایگاه مفاهیم در استراتژی توسعهای برای ما چیست. اگر در استراتژی توسعهای، صنعتی شدن محور اصلی در توسعه است این صنعتی شدن آیا امکان شکل گیری در بازار سرمایه آزاد و خصوصی در مقایسه با سایر بازارهای سرمایه در جاهای دیگر دنیا وجود دارد یا نه؟آیا امکان رقابت بینالمللی برای اقتصاد ما وجود دارد و آیا ساختار اقتصادی ایران بر معیارهای دقیق اقتصاد کشورهای توسعهیافته قابل تبیین و توضیح است؟ در ایران درک غلطی که بیجهت هم است وجود دارد که برای استفاده بهینه از منابع و کارایی در اقتصاد کشور به کمیت و کوچک
کردن بنگاههای اقتصادی توجه میکنند. به عنوان مثال ما چیزی حدود 1200 کارخانه تولید فرش ماشینی داریم که به غیر از چند تا بقیه این کارخانهها فعال نیستند. آیا این تعدد به معنای رقابت در تولید فرش ماشینی است؟ یا 3600 کارخانه موتور سیکلت داریم که اکثرا وارد کننده و مونتاژ کننده موتورسیکلت هستند. با این تعدد بهرهوری خیلی نازل است. اما در چین با 3 میلیارد و 300 میلیون نفر جمعیت نصف این کارخانه تولید موتورسیکلت وجود ندارد. در ایران با بهرهوری کم و هزینه بالا کار میشود اگر فعالیت به این شدت ریز و خرد باشد سرمایه قابل توجهی جمع نمیشود و ما بنگاهی با مقیاس
بزرگ نداریم و نخواهیم داشت. برای همین سطح رقابت ما با بنگاه کوچک داخلی و بنگاه بزرگ خارجی است. اما اگر ما تجمیع سرمایه داشته باشیم رقابت با بنگاهی با مقیاس بزرگ فرصتی را فراهم میکند که دو دسته از هزینههای کاهش یابد.
صرفهجویی در همین فضا صورت میگیرد؟
اول اینکه هزینه صرفهجویی در مقیاس بزرگ صورت میگیرد و صرفهجویی در قلمرو رقابت اتفاق میافتد. در مقیاس بزرگ بنگاههای اقتصادی هزینه تولید کاسته میشود. مثلا بنگاهها ممکن است که فعالیت متفاوتی و مرتبطی را انجام دهند تا هزینه تولید آنها کمتر شود. مثلا یک دامداری را در نظر بگیرید که هم دامداری است هم کارخانه لبنی دارد و هم برای استفاده از چرم کیف و کفش و محصولات چرمی تولید میکند.
این در اقتصاد ایران اتفاق نمیافتد اما همین کار بنگاه را به مقیاس بزرگ رسانده و هزینه تولید را کمتر میکند. به عنوان مثال ما در صنعت هواپیمایی 25 شرکت هواپیمایی داریم که اکثرا وارد کننده و مونتاژکننده هستند. این بنگاهها در مقیاس کوچکاند و انباشت سرمایه وجود ندارند. این بنگاهها حتما نمیتوانند با اقتصاد جهانی رقابت کنند. رقابت اینها در داخل تعریف میشود نه در خارج. برای همین من فکر میکنم که رقابت اقتصاد ایران با تطبیق دورهها نسبت به هم در داخل شکل بگیرد نه با تطبیق و مقایسه ایران با جهان. اقتصاد ایران باید با شاخص داخلی تبیین شود و تحلیل
گردد وگرنه با شاخص جهانی هیچ انطباقی ندارد.
چند شاخص برای سنجش رقابتپذیری وجود دارد؟
به هر حال الان 12 محور اصلی برای شاخص رقابتپذیری اقتصاد جهانی وجود دارد که عدهای کمیاست و عدهای کیفی. البته به نظر من خود این شاخصها هم مناقشهپذیر است. چگونه میتوان محیط کسب و کار ایرانی و خارجی را با هم قیاس کرد و با چه معیاری و چگونه و یا کیفیت آموزش وپرورش چگونه سنجیده میشود. آیا این شاخصها معرف متغیری جامع هستند. خیلی از اینها به دلیل کیفی بودن و مشکلات اندازهگیری محل مناقشه هستند. البته شاخصهای هر کشوری هم باید متفاوت باشد. این شاخصها بینالمللی نیست و کلی هم است.
شاخصها باید تعریف شود تا نمره رقابتها استاندارد باشد. مثلا میزان واردات و صادرات شاخص کمی خوبی است که میتواند نشانگر باشد یا سهم اقتصاد خصوصی و دولتی در اقتصاد هر کشور چقدر است میتواند شاخص خوبی برای رقابتپذیری در اقتصاد کشورها باشد. به نظر من این شاخصها میتواند معرفهای بهتری از کیفیت فضای کسب و کار باشد. مثلا وضعیت انحصاری دولتها در اقتصاد و اینکه اقتصاد خصوصی در اختیار چه کسانی است؟ آیا در اختیار نخبگان اقتصادی و الیگارشی است یا همه افراد میتوانند رقابت کنند و به یکسان سهم دارند شاخص خوبی برای سنجش رقابتپذیری اقتصادی
است.
من سوالی که دارم این است که گفته میشود با تعدد و کمیت بنگاههای ارائهدهنده خدمات کیفیت خدمات بالا میرود. آیا واقعا با توجه به این شاخصه این همه بانک خصوصی و دولتی در اقتصاد ایران امروز لازم است؟ آیا این باعث افزایش بهرهوری میشود؟ سهم ما از رقابت جهانی مسئله مهمیاست. سهم اقتصاد ایران در اقتصاد جهانی سهم خیلی پایینی است و این کاملا طبیعی است. این نشان میدهد که اقتصاد ما قابل رقابت با اقتصاد جهانی نیست و انعکاس نتیجه رقابتپذیری نشان از سطح و رتبه نازل برای ماست. اما مسئله دیگر هم این است که چقدر این شاخصها با اقتصاد کشورها انطباق
دارد. آیا این شاخصهای ارائه شده در گزارش و این ارکان 12گانه با اقتصاد کشورهای اروپایی منطبق است یا برای کشورهای در حال توسعه هم جامعیت دارد. اما یک مسئله قابل انکار نیست و آن سهم اقتصاد ما از دولتی بودن و خصوصی بودن و اقتصاد رانتی است. اگر این شاخصها جامع باشند نشان خواهد داد که اقتصاد ما به چه سمت و سویی میرود.