نبود رقابت مشکل اصلی نظام بانکی
تین نیوز | از بدو اجرای قانون بانکداری بدون ربا تاکنون همواره مسایل و مشکلات بسیاری فراروی نظام بانکی کشور بوده است. این مشکلات و نقاط ضعف پیش از آنکه به اصل و اساس قانون عملیات بانکی بدون ربا برگردد به فقدان تمهیدات، سازوکارها و بسترهای مناسب که لازمه اجرای مطلوب هر قانونی است، بازمیگردد.
شاید مهمترین تمهید در این راستا عدم فرهنگسازی مناسب میان بانکها و مشتریان بوده به طوری که بیش از آنکه به فکر حذف ربا و اجرای بانکداری حلال و بر اساس اصول اسلامی باشند، به فکر اجرای عملیات مبتنی بر قانون و حفظ ظاهر معاملات در قالب معاملات اسلامی فارغ از ماهیت و نیت هستند.
بر همین اساس با کامران ندری، عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق (ع) گفتوگویی داشتیم که در پی میآید.
وضعیت اجرای قانون بانکداری بدون ربا در ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
دغدغه حذف ربا از زمان قبل از انقلاب وجود داشت و در آن زمان متدینین با تشکیل صندوقهای قرضالحسنه در راستای حذف ربا گام برداشتند. از سال 62 قانون عملیات بانکی بدون ربا به تصویب رسید و سال 63 به اجرا گذاشته شد و تاکنون تنها اقدامی که در راستای اسلامی شدن بانکها صورت گرفته است تصویب قانون میباشد. ارایهکنندگان این قانون هم میدانند که این قانون باید بعد از پنج سال مورد تجدیدنظر قرار بگیرد اما متاسفانه تاکنون هیچ تجدیدنظری در قانون انجام نگرفته است و بعد از تصویب قانون بانکداری بدون ربا اقدام ساختاری جدی در نظام بانکی مشاهده نشده بجز
دستورالعملهایی که از ناحیه بانک مرکزی به بانکها برای اجرای قانون بانکداری اسلامی ابلاغ شده است در نتیجه تا به امروز اتفاق خاصی در عرصه بانکداری بدون ربا در کشور رخ نداده و از سوی دیگر دستورالعملها و قراردادهایی هم که منعقد شده از لحاظ شرعی خالی از اشکال نیست.
از اجرای بانکداری بدون ربا در ایران نباید انتظار زیادی داشت چراکه اقدام خاصی در این زمینه صورت نگرفته و در واقع استانداردهای حسابداری و حسابرسی بانکداری بدون ربا هیچ تفاوتی با استانداردهای حسابداری و حسابرسی بانکهای متعارف ندارد و میتوان گفت که این کمکاری از ناحیههای مختلف مانند دانشگاهیان حاکمیت، مسوولان و بانکها بوده که هیچ تلاشی در جهت گسترش نظام بانکداری بدون ربا نداشتهاند.
چرا هنوز با بانکداری اسلامی فاصله داریم؟
شاید بهتر بود که از ابتدا کل نظام بانکی کشور را اسلامی اعلام نمیکردیم و به روش نظام بانکی سایر کشورهای اسلامی عمل میکردیم و اجازه میدادیم که بانکهای اسلامی در کنار بانکهای متعارف در عرصه رقابت با یکدیگر رشد میکردند اما متاسفانه از ابتدا به یکباره تمام نظام بانکی را اسلامی اعلام کردیم در نتیجه انگیزه رقابت در داخل نظام بانکی از بین رفت و بانکها تلاشی برای ابداع روشها و شیوههای تامین مالی برای سازگاری با موازین اسلامی نکردند و چه بسا اگر کشور ما هم مانند سایر کشورهای دیگر از الگوی نظام بانکی دوگانه تبعیت میکرد، بانکها
مقداری کندتر اما با کارآمدی بهتر به سمت انطباق عملیات خود با شریعت حرکت میکردند کمااینکه در حال حاضر در کشورهای اسلامی و غیراسلامی بانکهای اسلامی هنوز جایگاه مطلوبی را پیدا نکردهاند اما رشد قابلتوجهی داشتهاند در نتیجه میزان رشد و پیشرفت این نظام در عرصه جهانی به دلیل وجود رقابتی است که بین بانکهای اسلامی و متعارف در آن کشور وجود دارد. اگر کشور ما هم از ابتدا روش رقابتی را پیش میگرفت در حال حاضر از کشورهای دیگر پیشتاز بودیم اما با یک اشتباه استراتژیک کوچک رقابت در این عرصه را از بین بردند.
آیا بدنه سیستم بانکی کشور پتانسیلهای لازم را برای اجرای بانکداری بدون ربا دارد؟
قطعا این پتانسیل را دارد چراکه در کشور به دلیل وجود باورها و اعتقادات دینی و مذهبی حاکم کردن ارزشهای دینی با استقبال مردم روبهرو خواهد بود همچنین از لحاظ نیروی انسانی نیز کشور ما از پتانسیل خوبی برخوردار است اما متاسفانه ساختار نظام بانکی در ایران بهگونهای نیست که باعث تقویت انگیزه و ایجاد قابلیت شود. پتانسیل ایران از هر جهت نسبت به کشورهای خلیج یا مالزی بسیار بیشتر بوده و استعداد و قابلیتی که در کشور ما وجود دارد، میتواند ایران را به یک مرکز توسعه بانکداری اسلامی تبدیل کند اما به دلیل نبود انگیزه و رقابت این اتفاق نمیافتد.
به نظر شما مشکلات موجود در سیستم بانکی و مغایرتهایی که وجود دارد از ضعف در اجراست یا نقصان قوانین؟
هر دو مورد تاثیرگذار است چراکه ما در عرصه قوانین و مقررات قوانین به روزی نداریم مخصوصا با توجه به تحولات دو و سه دهه اخیر، تغییرات کارآمدی در ساختار این نظام ایجاد نشده است بهطور کلی قوانین و مقررات کشور ما متناسب با تحولات جهانی بهروز نشده است از سوی دیگر مبحث اجرا هم اگر در چارچوب قوانین قدیمی صورت گرفته باشد قطعا بانکها در یک فضای غیررقابتی و اطمینان همیشگی از عدم ورشکستگی باعث عدم تحول در اجرا میشود.
واژه رقابت یک واژه کلیدی است که ما هنوز نتوانستیم رقابت صحیح را در نظام بانکی در حیطههای مختلف عملیاتی کنیم بنابراین بانکها زیاد به دنبال اصلاح عملیات خود نیستند و تنها کاری که در زمینه رقابت در بانکها در ایران وجود دارد رقابت بانکها در جذب سپرده میباشد در صورتی که در کشورهای دیگر رقابت در اعطای تسهیلات به مشتریان است.
نظام ساختاری بانکداری در ایران با استانداردهای جهانی فاصله دارد و علتش نیز به روز بودن قوانین و مقررات و عدم اساس نیاز برای رشد این نظام است.