سه مانع اجرای اقتصاد مقاومتی
تین نیوز | ابلاغ سیاستهای اقتصاد مقاومتی از سوی مقام معظم رهبری، قوای نظام را بر آن داشت تا برنامهریزیهای لازم را جهت اجرایی شدن بهتر این ابلاغیه در دستور كار قرار دهند و تنها به ارائه شعار در این زمینه اكتفا نكنند. محمد خوشچهره استاد اقتصاد دانشگاه تهران بر این عقیده است كه اقتصاد مقاومتی بینشی است كه باید خود را به صورت الگوی رفتاری در نظام سیاستگذاری و برنامهریزی نشان دهد و این مهم همت همه دستگاهها را میطلبد. وی ضمن بیان وظایف دولت در اجرایی كردن سیاستهای اقتصاد مقاومتی به عنوان دستگاه اجرایی كشور مباحثی را مطرح كرده و عنوان
میكند: «اگر یك فضای صادقانه،عالمانه و علمی در كشور وجود داشته باشد هر كدام از اعضای دولت اگر مخالف سیاست اقتصاد مقاومتی هستند میتوانند آن را اعلام كنند.» گفتوگو با محمدخوشچهره بدین شرح است.
آقای خوشچهره! مولفهها و الزامات اقتصاد مقاومتی چیست و قوا چه نقشی در اجرای سیاستهای آن دارند؟
اقتصاد مقاومتی یك اقدام مقطعی و به اصطلاح تاكتیك نیست. بلكه اقتصاد مقاومتی یك نگرش و بینش است كه باید خودش را به صورت الگوی رفتاری در نظام تصمیمگیری، سیاستگذاری و برنامهریزی نشان دهد. بنابراین هم دستگاه قانونگذاری،هم دستگاه اجرایی و هم دستگاه قضایی باید برای تحقق جهتگیریها و اهدافی كه در بطن اقتصاد مقاومتی است، دخیل باشند.
به این صورت كه موارد تنظیم شده یا استراتژیهای تبیین شده یا حوزههای اختصاص داده شده برای خودكفایی و خوداتكایی یا روشهای كاهش درآمد را نظام تصمیمگیری و سیاستگذاری توامان قوای مجریه و مقننه و حتی برای جلوگیری از انحرافات قوه قضاییه انجام دهد.
كاهش وابستگیها چه در درآمد كه آسیبپذیرترین نقطهای بود كه اقتصاد ایران از وابستگی بیش از حد به نفت در خلال سالهای بعد از انقلاب تاكنون داشته نقش مهمی در اقتصاد مقاومتی دارد. در كنار وابستگی اقتصاد ایران به نفت، وابستگی حتی به اقلام معیشتی نیز وجود داشته كه در سبد قضایی اقلام معیشتی ایران و خاورمیانه، گندم حرف نخست را میزند. بنابراین تحقق هدف خودكفایی درخصوص گندم چیزی نیست كه با حرف و شعار باشد. بلكه باید با برنامهها و سیاستهایی كه دولت مخصوصا در بخش كشاورزی تبیین و اعمال میكند به چنین اهدافی رسید. بنابراین وظیفه اصلی در عمل بر عهده و
دوش قوه مجریه است.
مشخصا دولت و دستگاه اجرایی در اجرایی كردن سیاستهای كلی اقتصاد مقاومتی چه نقشی دارد؟
سكاندار كشور دستگاه اجرایی است از همین رو نقش كلیدی در این زمینه دارد. پیشتر نیز اشاره كردهام كه مهمترین انحرافی كه میتواند در راستای سیاستهای اقتصاد مقاومتی صورت گیرد، تصمیمات خلقالساعهای است كه دولت ممكن است اتخاذ كند. این سخن را از بابت اهمیت دستگاه اجرایی و نقش آن در اجرای سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری در این زمینه میگویم.
نكته حائز اهمیت دیگر راجع به اقتصاد مقاومتی این است كه باید با عقبه كارشناسی شده همراه باشد. با توجه به امكاناتی كه در اختیار دستگاه اجرایی قرار دارد كه با سایر قوا قابل مقایسه نیست، میتوان به اهمیت نقش دولت در زمینه اقتصاد مقاومتی پی برد. از این رو قوه مجریه یك ضرورت در زمینه اجرای سیاستهای ابلاغی اقتصاد مقاومتی محسوب میگردد.البته اقتصاد مقاومتی باید به دور از سلایق و علایق شخصی رئیسجمهور پیش برود. از طرف دیگر دولت باید نسبت به سیاستهای اقتصاد باز پرهیز كرده و ضمن استفاده از ظرفیتهای داخلی به نحو احسن، به سمت تولید با كیفیت داخلی پیش رود.
شما پیشتر درخصوص تضادهای اقتصاد باز با سیاستهای اقتصاد مقاومتی ابراز نگرانیهایی كردید. اتخاذ سیاست اقتصاد باز چه تبعاتی برای دولتی دارد كه قصد دارد اقتصاد مقاومتی را در پیش بگیرد؟
البته حتی در اقتصاد آزاد یا باز نیز مفهوم و منطق مقاومت و نوعی پایداری دیده میشود. در اقتصاد باز در سطح بنگاه،شركت، شركتهای داخلی و چند ملیتی و غیره دیده میشود كه نقاط آسیبپذیر خود را تشخیص میدهند و سعی میكنند با مقاومسازی نقاط آسیبپذیر، نقش پویایی داشته باشند. این آسیبپذیری گاهی اوقات در وابستگی یك شركت حتی چندملیتی یا یك شركت بزرگ، صرفا به یك بازار است. یعنی زمانی كه خودش را معطوف به بازار یك كشور كرده باشد، آسیبپذیر خواهد بود. بنابراین تلاش دارد تا میتواند بازارهای جدید و گستردهای را بیابد كه نوسان اقتصادی در
یك كشور مانند ركود، محدودیتها و ممنوعیتهای ورود كالا مانع ضربه خوردن به جریان اقتصاد آن شركت نشود. یا حتی درباره منابع، یعنی آن شركت خود را به یكسورس یا منبع خاص وصل نمیكند، مثلا ژاپن كه ورود جدی در همه مواد از جمله معدنی و انرژی دارد و از مدتها قبل سیاستاش این است كه منابع انرژی خود را از سورسهای مختلف یا به اصطلاح از منابع مختلف تامین كند. حتی عربستان كه در مقطعی با شیطنت تلاش میكرد با ارائه ارزانتر نفت خود، شركتهای طرف قرارداد با ایران را به خود اختصاص دهد، دیدیم كه ژاپن درخواست عربستان را نپذیرفت و حتی در بدترین شرایط هم درصدی
از نفت ایران را در سبد انرژی خودش قرار داد تا اینكه با فشار سازمان ملل این كار را متوقف كرد كه الان مجدد دارد بخشی از نفت ایران را به سبد انرژی خود اختصاص میدهد.
بنابراین همه این رویهها به نحوی نوعی اقتصاد مقاومتی است. یعنی آنچه مفهوم اقتصاد مقاومتی را دارد، در مقاومسازی، از دست ندادن بازارها و معطوف نشدن به سورسها در مقیاسهای خرد و كلان دیده میشود.
اقتصاد آزاد كه وجه مطلق حركتش را صادراتگرا و وابستگی به نفت آن هم به كشورهای صنعتی میبیند، با اقتصاد مقاومتی كه باید تنوعی از بازارها، تنوعی از تولیدات،تاكید بر خودكفایی و حوزههای آسیبپذیر ناشی از وابستگیها را داشته باشد، در تناقض است. و گر نه اگر یك كشور ادعا كند كه همه كالاهای خود را تولید میكند،این امر غیرممكن است. بنابراین همه دنیا به هم احتیاج دارند ولی در همان اقتصاد آزاد نیز، كشورها سعی میكنند این وابستگی بهگونهای نباشد كه با تحریمها،ملی شدنها و انقلابها و... به این كشورها ضربهای از نوع وابستگی به
منابع، بازار و... وارد شود.
حالا بحثی كه پیش میآید این است كه غالب تیم اقتصادی دولت یازدهم طرفدار اقتصاد آزاد بوده و الگویی غیر از آن را قبول ندارند. چطور رئیسجمهور كه اعلام كرده اقتصاد مقاومتی را اجرایی میكند،این دو الگوی اقتصادی را با هم جمع میبندد؟
سوال خوبی است و نگرانی خیلیها الان این موضوع است. بنده در آخرین مصاحبهای كه در مورد اقتصاد مقاومتی داشتم، اشاره كردم كه دلیل آنكه بسیاری از مطالباتی كه مقام معظم رهبری در سالهای گذشته مطرح كردهاند عملی نشده است از جمله جهاد اقتصادی و امثالهم، ریشه در چند مطلب دارد. اول عدم درك صحیح مسئولان از این مطالبات بود؛حتی در سطح روسای قوا. متعاقبا از آن نگرانكنندهتر، عدم باور به این نگاه است. یعنی تا زمانی كه باور به چنین مفاهیم و چنین تاكیدات و رهنمودهایی نباشد مطالبات محقق نمیشود. به عبارت دیگر عدم باور را در سخن بیان نمیكنند ولی در عمل نشان
میدهند. سومین دلیل، عدم توان است. یا توان انجام كار وجود ندارد یا افراد، كننده انجام چنین كارهایی نیستند كه درخصوص جهاد اقتصادی دیدیم كه دولت وقت با سوداگری و دلالی و از طریق كشش منابع بخشهای تولید به بازار سكه و ارز، نه تنها جهت جهاد اقتصادی حركت نكرد،بلكه به سمت فشل كردن اقتصاد رفت. مفهوم جهاد اقتصادی از نظر دولت وقت، فشل كردن اقتصاد بود.
بنابراین این سوال و نگرانی درست است؛ در دولت یازدهم آثار و نظرهایی از قبل وجود دارد و درگیریهایی در دوره قبل بر سر اقتصاد آزاد داشتهاند كه نشان میدهد لااقل برخی اعضای دولت به اقتصاد مقاومتی باور ندارند. اما نكته مهم این است كه این باور را باید به صراحت در یك بحث جدی و مناظره مطرح كنند. زمانی كه آلمان شرقی و غربی در زمان صدر اعظمی هلموت كهل قرار شد با هم متحد شوند،چند نفر از وزرا كه عرق ناسیونالیستی داشتند الحاق دو آلمان را در آن مقطع درست نمیدانستند و معتقد بودند كه به جایگاه اقتصادی آلمان ضربه وارد میشود و آلمان كه قطب و محور اروپاست به خاطر
اینكه یك منطقه بهطور نسبی نیمه عقب افتاده به آن ملحق میشود،باعث كندی رشد اقتصادی آن شده و آسیبهای زیادی را به اقتصاد آلمان تحمیل میكند. مخالفین بعد از آنكه صراحتا با این اقدام مخالفت كردند از كابینه آلمان خارج شدند.
پس مهم است كه اعضای دولت هنگامی كه به اقتصاد مقاومتی اعتقادی ندارند،صراحتا آن را بیان كنند.این موضوع حائز اهمیت است. البته خیلی میتوانند به اقتصاد مقاومتی باور نداشته باشند، اشكالی هم ندارد. اعتقاد فردی است كه به رهنمود و نسخهای باور ندارد و نباید هم سیاسی شود. اتفاقا باید فضا را برای طرح عقیده چنین افرادی فراهم كرد. ممكن است یكی به كاهش نرخ ارز در تصمیمات دولت اعتقاد ندارد و معتقد است باید ارزش پول ملی كاهش پیدا كرده و نرخ ارز بالا برود. اما این فرد باید حرفش را محكم بزند. فوقش مجبور میشود از عرصه كنار برود. اما اگر قرار است در دولت باشد باید صداقت
داشته باشد. نمیتواند هم اعتقادی به آن الگوی رفتاری نداشته باشد و همچنان در دولت حضور داشته باشد. نتیجه آن میشود مطالباتی كه نظام و مقام معظم رهبری طی سالهای گذشته از دولتها مطرح كردهاند خروجیاش چیز دیگری شده است. آن موقع مردم به خاطر تفاوت بین گفتار و عملی كه وجود دارد احساس نفاق میكنند.
الان بیشتر تیم اقتصادی دولت یازدهم و از جمله خود رئیسجمهور كسانی هستند كه یا در دولتهای قبل بودند و نمیتوانند به جز سیاست باز سیاست دیگری را در پیش بگیرند یا برخی در مركز تحقیقات استراتژیك مجمع تشخیص مصلحت نظام سالها اقتصاد باز را تئوریزه كردند. راه حل چیست؟
بنده بیش از 15 سال راجع به اقتصاد مقاومتی با ادبیات دیگری هم در دوره دكترا درس میدهم و هم در جمع مسئولان مختلف نظام سخنرانی كردهام. یعنی من قبول دارم كه ما در یك فضای تخاصم و تقابل هستیم. تقابل با كشورهایی مانند آمریكا و انگلیس و غیره. بنابراین غلیظتر این تقابل، میشود تعارض و تهاجم كه خود را در تحریمها نشان داده و این اواخر با غلظت عمل كرد. این مسائل ریشه در تضاد ایدئولوژیكی و اعتقادی دارد. تا زمانی كه اسلامیت نظام به مفهوم اسلام ناب محمدی(ص) است و از طرف دیگر تا زمانی كه منافع آنان ایجاب میكند،با ما مشكل خواهند داشت. هنر سیاستمداران در
دو بخش این است كه به نحوی با حفظ منافع و مصالح كشورها دیپلماسی را به كار گرفته و در یك فضای حفظ منافع و مصالح حركت را پیش ببرند.
ظاهرا روحیه جدیدی در آمریكا پیش آمده كه آن روحیه جنگطلبی و ستیزه جویی را نفی میكند. اما به این مفهوم نیست كه كاملا فضا دوستانه به مفهومی كه هیچ چالشی نخواهیم داشت، است. اما هنر دیپلماسی كشور این است كه بتواند این فضا را مدیریت كند. مثل یك ورزشكار در عرصه مسابقات بوكس است كه اصطلاحا با گارد بسته روی صحنه میرود تا آسیبپذیری خود را پایین بیاورد. گارد باز همان اقتصاد آزاد است كه هم تئوریهای اقتصاد آزاد داریم و اگر هم ساده بگیریم رفتارهای دنیای سلطه كه در راسش آمریكاست، را داریم. دولتهای نهم و دهم با گارد باز و با بدنی لَخت روی رینگ رفت و دائم
ضربه چپ و راست خورد. فشارهایی كه الان به كشور آمده به خاطر آن بود كه دولت گارد اقتصادش باز بوده و خیلی ولو و لَخت روی رینگ مبارزه رفت. در حالی كه میشد با گارد بسته و با كاهش آسیبپذیریها به نمایش رزمی خود ادامه میداد. ایرانیای كه میخواهد در عرصه اقتصادی در صحنه باشد و تعامل گسترده نیز داشته باشد و در عین حال آرمانها و ارزشهای خود را حفظ كند، قطعا باید با گارد بسته به سراغ حریف برود. گارد بسته با انزوا و مسابقه ندادن و نمایش ندادن در تناقض است. بنابراین به شدت معتقدم اقتصاد مقاومتی شدنی است. البته ابزارهای دیپلماتیك خودش را نیاز دارد.
روشهایی كه در چند سال گذشته تجربه كردیم ضد اقتصاد مقاومتی است. در اقتصاد مقاومتی باید از تشدید دشمنی،بهانه دادن به طرف مقابل یا فرصت دادن برای ضربه وارد كردن و... پرهیز كرد. بنابراین در اجرایی شدن اقتصاد مقاومتی شك ندارم. اشكالی كه شما اشاره كردهاید و درست نیز هست به خاطر آن است كه برخی تفكرها به ظرفیتهای دروننگر كم توجه یا بیتوجه بوده یا اصطلاحا غافل هستند. حتی دیده میشود كه اینها عمدتا اقتصاد بیرونی، اقتصاد آزاد،تعاملات، مكانیسم قیمتها و كمرنگ كردن شدید نقش دولتها و غیره را به نفع كشور میدانند. سیاستهای اقتصادی باز كه
تلفیقی از بروننگر و دورننگر است،تقریبا به كشور آسیب رسانده است. در اقتصاد مقاومتی كه تاكید مقام معظم رهبری است،تاكید عمده روی دروننگر است. نگرانیای كه از ناحیه دولت و برخی دوستان وجود دارد این است كه تاكید عمدهشان روی بروننگر است. بنابراین اینجا جای بحثهای جدی،آكادمیك،مناظرهها و بحثهای داغ رسانههاست تا نگرانیها را بیرون كشیده و با صراحت دیدگاههایی كه دوستان در اجرا دارند را بیرون بكشد. باید به دیدگاههایی كه دوستان دستگاه اجرایی دارند احترام گذاشت و آنها حق دارند روی عقیده خود پافشاری كنند. اما نباید
نفاق وجود داشته باشد. یعنی نباید طوری باشد كه حرفی را بگوییم ولی كار دیگری انجام دهیم.
در دیداری كه مقام معظم رهبری با سران سه قوه داشتند،معظم له به آقای روحانی توصیه كردند افرادی را مامور پیگیری و اجرای سیاستهای كلی مقام معظم رهبری كنند كه انگیزه انقلابی،مردمی و اعتقاد لازم برای اجرای آنان را داشته باشند. به نظرشما دولت برای اجرای این توصیه چه كار باید كند؟
اگر یك فضای صادقانه،عالمانه و علمی در كشور وجود داشته باشد هر كدام از اعضای دولت اگر مخالف سیاست اقتصاد مقاومتی هستند میتوانند آن را اعلام كنند. از طرفی زمانی كه جنگ به ما تحمیل شد خیلی از بزرگانی كه نام بردهاید،در خدمت جنگ نوع نگرش، دفاع و مقاومتی داشتند كه با نگاه لیبرالیستها متفاوت بود. هدایت جنگ نیز دست برخی از این آقایان بود. یعنی شرایط آنان را به خط دفاعمقدس آورد و متناسب با آن عمل كردند. فكر میكنم كه درك صحیح از فضا قطعا خیلی از نگرانیهایی كه اشاره كردم را برطرف میكند. اما این درك صحیح در دولت یازدهم هنوز ایجاد نشده است. بنده
صراحتا اعلام میكنم به خاطر نگاه خاصی كه به اقتصاد دارم كه متاثر از تجربه و تئوری است و به خاطر حوزههای مختلفی كه تدریس كردهام كه فراتر از اقتصاد هستند،تاكید میكنم كه برای اقتصاد مقاومتی نگران هستم. عدم درك صحیح و عدم باور مطالبه مقام معظم رهبری درخصوص اقتصاد مقاومتی هنوز وجود دارد. خیلیها در حالی به زبان از اقتصاد مقاومتی سخن میگویند كه درك و فهمی از آن ندارند. از طرفی وقت كمی برای اجرایی كردن اقتصاد مقاومتی داریم. یعنی اینگونه نیست كه فرصت زیادی داشته باشیم. الان زمان به نفع ما نیست و در حالی هستیم كه بازیكن و بوكسور ما در روی رینگ
ضربههای چپ و راست خورده و آثار این ضربهها هنوز روی بدن او وجود دارد. بنابراین فرصت اشتباه نداریم. باید دولت مواضع خود را شفافسازی كند. دولت اگر مخالف اقتصاد مقاومتی است، باید صادقانه مخالفت خود را مطرح كند تا نظام سیاستگذاری و تصمیمگیری بتواند در عمل كارایی خود را داشته باشد.