تحریمها تورم را بالا برد، نه هدفمندی
وبلاگ تین نیوز | جمشید پژویان سالها منتقد سیاستهای دولتها بود اما زمانی که در دولت محمود احمدینژاد رئیس شورای رقابت شد، کسوت پدر تئوری هدفمندی یارانهها را برتن پوشید.
وقتی هم که از این قانون و نحوه اجرای آن انتقاد میشد در کنار رئیسجمهوری وقت مینشست و از آن دفاع میکرد. همین تغییر هم باعث شد کارشناسان اقتصادی و همکاران اقتصاددانش او را به تغییر موضع متهم کنند.
بههرحال مجموعهای از عوامل ازجمله همین همراهی با سیاستهای دولتی باعث شد دوره مدیریت این استاد اقتصاد در شورای تازه تأسیس رقابت، پرخبر و انتقاد باشد و با حاشیههای فراوان هم به پایان برسد.
پژویان بعد از استعفا از ریاست شورای رقابت دوباره به سنگر قدیمی خود یعنی نقد دولت برگشته، هرچند که اصرار دارد هرگز و حتی در دوره ریاستش این سنگر را ترک نکرده و فقط معتقد به انتقاد همراه با ارایه راه حل است. وی هنوز هم مدافع کامل قانون هدفمندی یارانهها و اجرای آن در دوره احمدینژاد است و میگوید تورم افسارگسیخته آن سالها ناشی از تحریمها بود نه هدفمندی. مشروح گفتوگوی «شهروند» با این استاد اقتصاد دانشگاه را در ادامه میخوانید.
آقای پژویان نگاهی به قانون هدفمندی از سال ۸۹ تا امروز نشان داده که اجرای این قانون با مشکلات فراوانی همراه بوده است. اما پرسشی که بسیاری از جمله همکاران دانشگاهی شما مطرح میکنند این است که چرا بهعنوان یک کارشناس اقتصادی که از دانش کافی برخوردار بودید، از این مشکلات و نواقص بهصورت علنی انتقاد نکردید؟ قشر دانشگاهی توقع داشتند دکتر پژویان بهعنوان نماینده دانشگاه انتقاد کند و انحرافها را بگوید.
اول اینکه کسانی که باید میدانستند در جریان بودند که من در اجرا هیچ نقشی نداشتم هرچند بعضیها اصرار داشتند خلاف این موضوع را نشان بدهند. دوم اینکه من هنوز هم اعتقاد دارم میتوان قانون هدفمندی را بدون نقص اجرا کرد. این درحالی است که عدهای از اساس اعتقادی به هدفمندی یارانهها نداشتند و از تورمی حرف میزدند که افزایش آن اصولا ربطی به هدفمندی نداشت. در سال اولی که هدفمندی یارانهها اجرا شد تورم فقط ۱۲درصد بود اما به محض اینکه تحریمها آغاز شد تورم به شدت بالا رفت. این هم الفبای اقتصاد است.
برای درک بهتر تصور کنید که شما بهعنوان دولت ۱۰۰میلیارد کالای مصرفی و سرمایهای وارد کنید که تولیدات داخلی هم به آن وابسته است. اما ناگهان درآمد شما به یکسوم کاهش پیدا میکند و ارزش ریال هم یکسوم میشود. در چنین شرایطی بدیهی است که تولید داخلی که متاثر از این نهادهها بود کاهش پیدا میکند و واردات مصرفی هم کم میشود و این یعنی تورم مضاعف. این موضوع را هر فردی که فهم عمومی و کلی داشته باشد متوجه میشود. به هرحال اگر به منابع، نوشتهها و مصاحبههای من در یک سال گذشته مراجعه کنید خواهید دید من در مورد نحوه اختصاص یارانه به بخش
تولید انتقاد کردهام. آیا غیر از من کسی به این شکل انتقاد کرده؟
یعنی به واقع معتقد هستید که در دولت گذشته شما در زمره منتقدان قرار داشتید؟
بله. نقد سازنده نقدی است که با ارایه راهحل همراه شود اگرنه انتقاد کردن کار بسیار سهل و سادهای است. البته متاسفانه وجه غالب انتقاد در ایران انتقاد بدون راهحل است با این همه من در تکتک انتقادهایم راهحل برونرفت از مشکل را هم پیشنهاد دادهام. من کارم را انجام دادم ولی مشکل ما این است که انتقادهای من زمانی گوش شنوا از سوی دیگر منتقدان دارد که با شعار همراه باشد یعنی نقد سازنده همراه با پیشنهاد راهحل، شنیده نمیشود و اگر با بحث علمی حرفی را بزنم آنها نهتنها گوش نمیدهند بلکه محتوای آن را نیز تغییرمیدهند و میگویند نظریهپرداز
دولت است، این در حالی است که من منتقد دولت بودم.
اگر دولت کار صحیحی را شروع کرد من باید بر اساس وظیفه خودم بهعنوان یک استاد اقتصاد و کارشناسی که مردم به او اطمینان دارند اشکالات را متذکر شوم. نه اینکه کل اقدام را زیر سوال ببرم. همانطور که از طرح بنگاههای زودبازده دولت نهم و طرح ضربتی اشتغال به شدت انتقاد کردم. من نباید از اقدامات مثبت، در هر دولتی که باشد انتقاد کنم. این جوی است که در دنیا وجود دارد و در ایران شدیدتر است. این است که همه نگاه سیاسی دارند چون مردم در هیچ جای دنیا از دولتهای خود راضی نیستند.
آنهایی هم که راضی هستند حرفی نمیزنند. البته باید به این نکته هم اشاره کنم که هدفمندی با موجی از انتقادها مواجه شد. چون منافع گروهی را به خطر میانداخت یعنی به ضرر ۲۰درصد جمعیت ثروتمند جامعه بود. کسی که چند خودروی مدل بالا در خانه خود دارد و اتاقهای متعدد خانهاش با دهها لامپ روشن میشود، قطعا از هدفمندی یارانهها ناراضی است چون متضرر میشود. این موضوع را در گزارشی تحقیقی بررسی کردم که در شهرها حدود ۲۰درصد مردم با هدفمندی یارانهها وضع بهتری در معیشت پیدا کردند. در روستاها هم بیش از ۵۰درصد به زندگی بهتری دست یافتند. هزینه این
بهبود هم از جیب ثروتمندان شهری و روستایی پرداخت شد.
یکی از موضوعاتی که در دولت قبل با انتقاد مواجه شد، ارایه آمار نادرست و گاه متناقض بود. با توجه به همین بیاعتمادی میتوان به استناد آمار باز هم تأکید کرد که وضع رفاهی مردم بهبود یافته و بهعنوان مثال ضریب جینی کاهش یافته است؟
من از آمار ارایه شده از سوی مرکز آمار ایران استفاده کردم که واقعی و غیرقابل انکار است. در چنین تحقیقاتی مرکز آمار بهعنوان مثال ۳۰هزار پرسشنامه را با نظارت چند هزار کارشناس توزیع کرده و اطلاعات استخراج شده را به بانک اطلاعاتی اضافه میکند تا ما از آن استفاده کنیم. در چنین شرایطی قاعدتا غیرممکن به نظر میرسد چندهزار کارشناس را طوری بخرند که آنها با گنجاندن اعداد و ارقام در پرسشنامه به نتیجه مطلوب دست بیابند.
ولی این امکان وجود دارد که جامعه آماری دستچین شده باشد.
بله تنها در صورتی میتوان آمار را تغییر داد که جامعه آماری گلچین شود. اما توجه کنید که بر این آمارگیریها دهها کارشناس آماری نظارت میکنند. اگر یک نفر از کارشناسها اطلاعاتی از انحرافها بهدست بیاورد بهسرعت افشا میشود. بههرحال اطلاعات و آمار تنها در یک حالت قابل انحراف است آن هم وقتی است که دهها کارشناس درگیر استخراج اطلاعات نباشند و آمار نهایی ناگهان از کشوی میز یکی از مدیران خارج شود. نکته دیگر اینکه مشکلات آماری در ایران جدید نیست و به چند ده سال پیش برمیگردد. بهطور مثال تا یکی، دو دهه بعد از انقلاب به بهانه محرمانه
بودن، کوچکترین آماری به بیرون درز نمیکرد. اولین کسی که این محدودیت را شکست، مرحوم دکتر نوربخش بود که تصدی وزارت اقتصاد را برعهده داشت. پس ما مشکلات آماری را همیشه داشتیم و مطمئن باشید امروز هم داریم.
آقای پژویان، شما معتقدید تورم سالهای گذشته تحت تأثیر تحریمها رخ داده است. آیا واقعا چنین تورم وحشتناکی تنها ناشی از تحریمها بوده ؟
از ابتدا اشتباه بزرگ این بود که همه فکر میکردند پرداخت یارانه نقدی یعنی افزایش نقدینگی، در صورتی که اینطور نبود. مشکل از آنجا شروع شد که این یارانه از سوی دولت خوب مدیریت نشد. یعنی این امکان وجود داشت که بدون یک ریال افزایش نقدینگی هدفمندی یارانهها اجرا شود. چون قرار بود از جیب من و شما، یارانه نقدی به جیب روستایی برود. یعنی نقدینگی من و شما کم شود و در حساب آنها افزایش یابد. قرار بود با افزایش قیمت حاملهای انرژی کسانی که از بنزین و خودرو بیشتر استفاده میکنند، به کسانی که کمتر مصرف میکنند، یارانه بدهند. اما اشتباهی رخ داد که البته خود
دولتیها آن را تکذیب میکنند؛ به این معنا که از نظر من در برآورد درآمدی که دولت میتواند به دست آورد اشتباهی رخ داد یعنی آنها فکر کردند اگر قیمت بنزین و دیگر حاملهای انرژی افزایش بیابد میزان تقاضا تغییر نمیکند بنابراین با یک ضرب و جمع ساده میزان درآمد از محل هدفمندی یارانهها را محاسبه کردند. نتیجه اینکه درآمدهای به دست آمده کمتر از پیشبینیها بود. از سوی دیگر یارانهای که تقسیم کردند هم بیشتر از رقم واقعی بود. این دو عامل در کنار یکدیگر باعث شد تراز بین درآمد و هزینه از بین برود و کشور با کسری بودجه مواجه شود. هرچند که در تمام سالهای
گذشته کسری بودجه نیز وجود داشته است.
از سوی دیگر متوسط نرخ تورم در تمام ۲۰سال گذشته ۲۰درصد است بنابراین این موارد پدیده تازهای نبود. هرچند میتوانست بهتر کنترل شود. در واقع یارانه نقدی باید کمتر از ۴۰هزار تومان و در حدود ۳۰هزار تومان باشد. این مبلغ علاوه براین که اثرات مثبت در پی داشت، کسری بودجه منتهی به تورم را نیز از بین میبرد. تمام این موارد در زمان کار کارشناسی بررسی شد ولی در اجرا به آن عمل نشد. بههرحال بهنظر من نهتنها ضرورتی نداشت که یک رقم ثابت برای یارانه نقدی در همه ماهها و سالها در نظر گرفته شود بلکه باید یک نقشه راه برای اجرای طرح هدفمندی یارانهها
طراحی میشد. متاسفانه در ایران امری رایج است که بعضی از اهداف و سیاستها را اجرا میکنیم اما نقشه راهی برای آن طراحی نمیکنیم.