تجارت؛ موتور توسعه صنعتی/ ارزیابی وضعیت صنعت خودرو بدون تجارت
صنعت در کنار تجارت رشد می کند و بدون تجارت، توان عبور از مرزهای ملی و رسیدن به کیفیت رقابتی را پیدا نمی کند.
احمد فرهادی: در تجربه تاریخی همه کشورهایی که مسیر توسعه صنعتی را با موفقیت طی کرده اند، یک اصل مشترک دیده می شود: صنعت در کنار تجارت رشد می کند و بدون تجارت، توان عبور از مرزهای ملی و رسیدن به کیفیت رقابتی را پیدا نمی کند. تجارت فقط محل فروش کالا نیست؛ موتور یادگیری، ارتقای کیفیت، انتقال فناوری، استانداردسازی و شکل گیری مزیت رقابتی است.
صنعتی که در یک بازار بسته و محدود فعالیت می کند، ناگزیر به سمت حداقل گرایی حرکت می کند. وقتی مشتری فقط داخلی است، رقابت ضعیف است، استانداردها سخت گیرانه نیست و بازخورد جهانی وجود ندارد. در چنین فضایی، انگیزه ای جدی برای نوآوری، کاهش هزینه، بهبود کیفیت و طراحی محصول باقی نمی ماند. اما به محض آنکه یک صنعت وارد میدان تجارت بین الملل می شود، قواعد بازی تغییر می کند: قیمت، کیفیت، زمان تحویل، خدمات پس از فروش و برند اهمیت پیدا می کند و بنگاه ها ناچار می شوند خود را با استانداردهای جهانی هماهنگ کنند.
به بیان دیگر، تجارت موتور توسعه صنعت است. صادرات، بنگاه را مجبور می کند بهره وری را بالا ببرد، فناوری را به روز کند، شبکه تأمین خود را حرفه ای کند و مدیریت را علمی تر سازد. واردات هدفمند نیز امکان دسترسی به مواد اولیه باکیفیت، ماشین آلات جدید و دانش فنی را فراهم می کند. نتیجه این چرخه، صنعتی رقابت پذیر و پایدار است.
اگر این منطق را به وضعیت امروز اقتصاد ایران تعمیم دهیم، بخشی از ناکامی های صنعتی ما روشن تر می شود. برای مثال، صنعت خودرو، قطعه سازی و حتی خدمات پس از فروش سال هاست که از ضعف مزمن در کیفیت، تنوع محصول، قیمت تمام شده و رضایت مشتری رنج می برند. این ضعف را نمی توان صرفاً به کمبود سرمایه یا فناوری نسبت داد؛ ریشه مهم تر آن، فقر تجارت و محدود بودن پیوند این صنایع با بازارهای منطقه ای و جهانی است.
وقتی یک صنعت عمدتاً برای بازار داخلیِ محدود و نسبتاً غیررقابتی تولید می کند، طبیعی است که به استانداردهای جهانی فکر نکند. قطعه سازی ای که در زنجیره صادراتی حضور ندارد، انگیزه ای برای ارتقای مستمر کیفیت و دریافت گواهی های بین المللی ندارد. خدمات پس از فروشی که مشتری خارجی نمی بیند، کمتر به بهره وری، سرعت پاسخگویی و تجربه مشتری توجه می کند. در چنین شرایطی، صنعت به جای «یادگیری از بازار»، به «تکرار درون گرا» گرفتار می شود.
تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی، ترکیه، چین و حتی برخی همسایگان منطقه نشان می دهد که جهش صنعتی زمانی اتفاق افتاده که تجارت به عنوان یک سیاست ملی جدی گرفته شده است: تسهیل صادرات، ثبات مقررات، پیوند دادن تولیدکننده با بازارهای خارجی، حمایت از حضور در نمایشگاه ها و شبکه های توزیع جهانی و کاهش هزینه های مبادله. این کشورها ابتدا بنگاه های خود را وارد میدان رقابت جهانی کردند و سپس شاهد جهش کیفیت و برند شدند.
اگر هدف ما صنعتی رقابت پذیر، صادرات محور و پایدار است، باید نگاه خود را از «حمایت صرف از تولید» به سمت «توسعه تجارت به عنوان پیشران تولید» تغییر دهیم. اصلاح سیاست های ارزی و گمرکی، ثبات در مقررات تجاری، تسهیل لجستیک، فعال سازی دیپلماسی اقتصادی و کاهش موانع حضور بنگاه ها در بازارهای خارجی، به اندازه سرمایه گذاری صنعتی اهمیت دارد.
صنعت بدون تجارت، بزرگ نمی شود؛ فقط بزرگ به نظر می رسد. اگر می خواهیم صنعت خودرو، قطعه سازی و خدمات وابسته به آن واقعاً متحول شوند، باید مسیرشان را به بازارهای منطقه ای و جهانی باز کنیم. در غیر این صورت، هرقدر هم منابع تزریق شود، نتیجه چیزی جز تکرار مشکلات گذشته نخواهد بود.
