ظرفیت پنهان بنادر ایران برای جهش به نسل سوم لجستیک

به گزارش تین نیوز به نقل از تسنیم،  امروزه بنادر بیش از آنکه صرفاً نقاطی برای پهلوگیری کشتی ها باشند، نقش قلب تپنده تجارت دریایی و زنجیره تأمین جهانی را بر عهده دارند.

کیفیت زیرساخت های بندری، کارایی حمل ونقل و لجستیک، فناوری های به روز و مدیریت حرفه ای معیارهای اصلی تعیین کننده جایگاه هر کشوری در یک اقتصاد دریامحور هستند.

با توجه به اینکه بیش از 80درصد تجارت جهانی از مسیر دریا انجام می شود، تقسیم بندی بنادر به سه نسل مختلف نشاندهنده سطح پیشرفت فناوری و کارایی عملیاتی آن هاست.

بنادر نسل اول معمولاً کوچک، سنتی و محدود به فعالیت های محلی یا بارهای فله ای ساده هستند. ظرفیت پایین تخلیه و بارگیری، امکانات ابتدایی انبارداری، نبود تجهیزات مدرن و اتصال ضعیف به شبکه حمل ونقل زمینی (جاده ای و ریلی) عملیات را کُند کرده و هزینه ها را بالا می برد.

در کشورمان برخی بنادر کوچک شمالی مثل بنادر محلی مازندران و چند بندر جنوبی که عمدتاً به صید و تجارت محلی می پردازند، همچنان در این سطح قرار دارند.

نسل دوم بنادر یک گام جلوتر هستند و توانایی مدیریت حجم متوسط کانتینری و بارهای فله خشک و مایع را دارند. این بنادر معمولاً به شبکه های جاده ای و ریلی متصل بوده  و وجود جرثقیل های کانتینری، به ویژه جرثقیل های دروازه ای موسوم به گنتی کرین ها، انبارهای تخصصی، تجهیزات پشتیبانی و ... سرعت و کیفیت عملیات د ربنادر را به شکل محسوسی افزایش می دهد.

بنادر امام خمینی (ره) در جنوب و امیرآباد در شمال نمونه های بارز این نسل هستند و نقش مهمی در تخلیه، بارگیری و صادرات محصولات پتروشیمی، فلزی و غلات دارند. می توان با یک سرمایه گذاری هدفمند، این بنادر قابلیت ارتقا به نسل سوم را خواهند داشت.

اما بنادر نسل سوم، پیشرفته ترین سطح بنادر جهانی را تشکیل می دهند و به عنوان هاب های لجستیکی منطقه ای عمل می کنند. این بنادر ظرفیت جابجایی میلیون ها TEU کانتینر را دارند، مدیریت ترمینال آنها هوشمند و گسترده اتوماسیون شده و اتصال چندوجهی شامل دریا، ریل، جاده و حتی خط لوله فراهم است.

خدمات ارزش افزوده از جمله فرآوری کالا، بسته بندی و توزیع از دیگر ویژگی های بنادر نسل سوم است؛ نمونه های برجسته جهانی شامل بندر جبل علی در دبی و بندر سنگاپور هستند که در سال های اخیر به ترتیب حدود 16 و 45 میلیون TEU کانتینر جابجا کرده اند، رقمی که فاصله زیادی با بسیاری از بنادر منطقه ایجاد می کند.

جایگاه ایران و ظرفیت های توسعه

مسعود پل مه، دبیرکل انجمن شرکت های کشتیرانی و خدمات وابسته ایران درباره وضعیت بنادر کشور می گوید: با وجود فشارهای ناشی از تحریم، ایران همچنان رتبه نخست بنادر منطقه خلیج فارس را از نظر ظرفیت و عملکرد در اختیار دارد.

وی با بیان این که بندر جبل علی به عنوان هاب منطقه شناخته می شود و تمام دنیا برای بهره برداری از آن هزینه می کنند، افزود: اگر شرایط مشابه بندر جبل علی برای ایران فراهم بود و می شد بندر شهید رجایی را با همان سطح مدیریت و سرمایه گذاری بین المللی اداره کرد، واقعاً حرف های زیادی برای گفتن داشتیم.

وی با اشاره به ظرفیت برخی بنادر کلیدی کشور برای تبدیل به بنادر نسل سوم، ادامه داد: پنج بندر شهید رجایی، چاربها، امام خمینی (ره)، امیرآباد و کاسپین زیرساخت  وظرفیت تبدیل شدن به بنادر نسل سوم را دارند.

به گزارش تسنیم، بر اساس آمار سازمان بنادر و دریانوردی بندر شهید رجایی به عنوان بزرگ ترین بندر تجاری ایران و دروازه اصلی خلیج فارس حدود 85 درصد ترافیک کانتینری کشور را مدیریت می کند. ظرفیت اسمی آن حدود 8 میلیون TEU است و در سال 2024 میلادی حدود 2.4 میلیون TEU عملیات واقعی انجام داده است. اتصال ریلی قوی و موقعیت استراتژیک نزدیک تنگه هرمز این بندر را به هاب اصلی منطقه تبدیل می کند.

بندر چابهار، تنها بندر اقیانوسی ایران است که دسترسی مستقیم به اقیانوس هند و خارج از تنگه هرمز دارد. موقعیت ویژه این بندر در سواحل مکران امکان جذب سرمایه گذاری خارجی و توسعه ترانزیت به افغانستان، آسیای مرکزی و هند را فراهم کرده است.

در بندر امام خمینی (ره) بر واردات کالای اساسی، حمل چندوجهی و پشتیبانی از صادرات محصولات پتروشیمی و فلزی جنوب کشور تمرکز شده است.

بندر امیرآباد در شمال کشور نیز با اتصال به شبکه ریلی، موقعیت مناسب برای تجارت با کشورهای حاشیه دریای خزر در اختیار دارد. در نهایت بندر کاسپین نیز توسط دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد در حال توسعه با هدف تقویت تجارت دریای خزر و اتصال به کریدور شمال-جنوب است.

فرصت ها و الزامات توسعه

توسعه سواحل مکران و به ویژه در محدوده بندر چابهار، فرصتی بی نظیر برای ایران فراهم کرده است. این منطقه با تکیه بر تولیدات نفتی، پتروشیمی، فولاد و مواد معدنی و همچنین دسترسی اسان و به صرفه برای کشورهای همسایه از جمله افغانستان می تواند به قطب لجستیکی منطقه ای تبدیل شود و هزینه های حمل ونقل را کاهش دهد.

در این بین کارشناسان چند الزام را برای رسیدن به سطح بنادر نسل سوم نام می برند؛ سرمایه گذاری هدفمند در تجهیزات مدرن مانند جرثقیل های فوق سنگین و سیستم های اتوماسیون ترمینال، توسعه زیرساخت های پشتیبان شامل اتصالات ریلی سریع، انبارهای هوشمند و مناطق ویژه اقتصادی پیشرفته، مدیریت حرفه ای و استفاده از فناوری های نوین، مانند هوش مصنوعی در برنامه ریزی عملیات و بلاک چین در ردیابی کالا و تقویت دیپلماسی دریایی برای جذب مشارکت خارجی و کاهش موانع تحریم ها از جمله الزامات تبدیل بنادر نسل دوم به بنادر نسل سوم است.

با اجرای دقیق این برنامه ها ارتقای بنادر ایران به سطح نسل سوم نه تنها ظرفیت لجستیکی کشور را افزایش می دهد، بلکه موجب جذب سرمایه گذاری خارجی، تسهیل تجارت، کاهش هزینه ها و افزایش سرعت خدمات می شود. به این ترتیب ایران می تواند جایگاه خود را به عنوان بازیگر کلیدی در تجارت دریایی منطقه ای و جهانی تقویت کند و فاصله خود با بنادر مهم منطقه مانند جبل علی را کاهش دهد.