◄ شرایط معافیت کشتی های حامل کالا در زمان بسته بودن تنگه هرمز از جریمه نقض قراردادها چیست؟ + جزئیات حقوقی

با افزایش تنش های ژئوپلیتیکی در مسیرهای مهم کشتیرانی، از جمله با بسته شدن تنگه هرمز و گذر از سی امین روز حمله امریکا و اسرائیل به ایران، «فورس ماژور جنگی» به یکی از کلیدی ترین مفاهیم در حقوق حمل ونقل دریایی تبدیل شده است؛ مفهومی که می تواند متصدیان حمل را از مسئولیت خسارت و تأخیر معاف کند، بررسی کامل فورس ماژور جنگی در حقوق دریایی، شرایط معافیت متصدی حمل، تفاوت کنوانسیون های Hague، Hague-Visby و Hamburg و نمونه نامه Force Majeure Notice را در این مقاله می خوانید.

فورس ماژور جنگی؛ سپر حقوقی شرکت های کشتیرانی در شرایط بحران

در نظام حقوق حمل ونقل دریایی بین المللی، تعیین حدود مسئولیت متصدی حمل از مهم ترین ارکان قراردادهای حمل کالا به شمار می رود؛ موضوعی که در کنوانسیون هایی نظیر Hague Rules، Hague-Visby Rules و Hamburg Rules به طور دقیق تنظیم شده است. این اسناد با هدف ایجاد تعادل میان حقوق صاحبان کالا و شرکت های کشتیرانی، چارچوبی مشخص برای مسئولیت ها و موارد معافیت ارائه می دهند.

به گزارش تین نیوز، «فورس ماژور جنگی» به عنوان یکی از مهم ترین عوامل معافیت از مسئولیت شناخته می شود. وقوع جنگ، درگیری های نظامی، توقیف کشتی ها یا ناامن شدن مسیرهای دریایی می تواند اجرای قرارداد حمل را غیرممکن یا بسیار خطرناک کند و در چنین شرایطی، متصدی حمل با استناد به مفاد قرارداد و اسناد حمل مانند بارنامه یا چارترپارتی، از مسئولیت خسارت یا تأخیر معاف می شود.

آثار حقوقی فورس ماژور جنگی در قراردادهای حمل دریایی

اثبات شرایط فورس ماژور ناشی از جنگ، پیامدهای حقوقی مهمی برای طرفین قرارداد به همراه دارد. نخست آنکه متصدی حمل در صورت اثبات انجام اقدامات متعارف برای جلوگیری از خسارت، از مسئولیت مبری خواهد بود. همچنین تأخیر در تحویل کالا در این شرایط معمولاً نقض قرارداد محسوب نمی شود.

از سوی دیگر، متصدی حمل می تواند برای حفظ ایمنی کشتی، خدمه و محموله اقدام به تغییر مسیر (Deviation) کند. در شرایط شدیدتر، حتی امکان تعلیق یا فسخ قرارداد نیز وجود دارد. علاوه بر این، دریافت هزینه هایی تحت عنوان «War Risk Premium» از صاحبان کالا، یکی از رویه های رایج در این شرایط است.

تفاوت رویکرد کنوانسیون ها در مسئولیت متصدی حمل

در میان کنوانسیون های بین المللی، تفاوت های مهمی در نحوه مواجهه با مسئولیت متصدی حمل وجود دارد. قواعد هیگ و هیگ–ویزبی دامنه گسترده تری از معافیت ها را برای متصدیان حمل در نظر گرفته اند، در حالی که کنوانسیون هامبورگ رویکردی سخت گیرانه تر دارد و متصدی حمل را ملزم به اثبات انجام تمامی اقدامات معقول و خارج بودن حادثه از کنترل خود می کند.

معافیت های کلیدی متصدی حمل در شرایط جنگی

بر اساس ماده «Article IV Rule 2» در قواعد هیگ و هیگ–ویزبی، مجموعه ای از مهم ترین معافیت های متصدی حمل مشخص شده است. در میان این موارد، جنگ (Act of War)، اقدامات دشمنان عمومی، توقیف های دولتی، خطرات دریا و حوادث طبیعی از مهم ترین مصادیق فورس ماژور به شمار می روند.

در پرونده های مرتبط با جنگ، معمولاً ترکیبی از این موارد از جمله «Act of War»، «Acts of Public Enemies» و «Restraint of Princes» به عنوان مبنای دفاع حقوقی شرکت های کشتیرانی مورد استناد قرار می گیرد.

نمونه نامه اعلام فورس ماژور جنگی (Force Majeure Notice)

در رویه عملی، شرکت های کشتیرانی برای استناد رسمی به فورس ماژور، اطلاعیه ای تحت عنوان «Force Majeure Notice» صادر می کنند. نمونه ای از این نامه به شرح زیر است:

Subject: Notice of Force Majeure – War Risk Situation

Dear Sirs,

We hereby give formal notice that due to the outbreak and continuation of hostilities in the relevant maritime region, the performance of the contractual voyage has been materially affected by circumstances beyond the reasonable control of the Carrier.

The escalation of military activities and the designation of the relevant sea area as a high-risk or war-risk zone have created serious threats to the safety of the vessel, crew, and cargo.

In accordance with the applicable provisions of the contract of carriage and the relevant international conventions governing maritime transport, including the Hague or Hague-Visby regime where applicable, the Carrier is entitled to rely on the exceptions relating to:

- Act of War

- Hostilities and warlike operations

- Restraint of princes, rulers or people

- Measures taken for the safety of the vessel and cargo

Under these circumstances, the Carrier reserves the right to take all reasonable measures deemed necessary for the

protection of the vessel, crew, and cargo, including but not limited to:

- deviation from the contractual route

- delay of the voyage

- calling at alternative ports

- suspension or termination of the voyage where performance becomes unsafe or impracticable

Accordingly, the Carrier shall not be held liable for any delay, loss, or damage resulting from the above-mentioned force majeure circumstances.

We will continue to monitor the situation and will inform all concerned parties of any further developments.

Yours faithfully,

Carrier / Operator

الزامات حقوقی در اعلام فورس ماژور

چنین اعلامیه های زمانی معتبر تلقی می شوند که شامل عناصر کلیدی باشند؛ از جمله اعلام وقوع شرایط جنگی، خارج بودن آن از کنترل طرف قرارداد، وجود خطر برای کشتی و محموله، استناد به کنوانسیون ها و قرارداد، و در نهایت اعلام اقدامات احتمالی مانند تغییر مسیر یا توقف سفر.

اهمیت فزاینده فورس ماژور جنگی در تجارت بین الملل

با تشدید تنش های ژئوپلیتیکی در برخی از مهم ترین مسیرهای کشتیرانی جهان، فورس ماژور جنگی به یکی از موضوعات محوری در حقوق دریایی تبدیل شده است. آشنایی با این مقررات برای شرکت های کشتیرانی، صاحبان کالا، بیمه گران و فعالان تجارت بین المللی، نه تنها یک مزیت رقابتی بلکه ضرورتی اجتناب ناپذیر برای مدیریت ریسک در شرایط بحران محسوب می شود.