اقدامات عملی اقتصاد مقاومتی در صنعت خودرو
مهدی جمالی - مدیرعامل خودروسازی سایپا
تین نیوز | در چند سال اخیر و با شدت یافتن تحریمهای یکجانبه علیه جمهوری اسلامی ایران، واژه جدید «اقتصاد مقاومتی» به ادبیات اقتصادی كشور اضافه شده است. این واژه اولین بار از سوی مقام معظم رهبری در شهریور سال 1389 مطرح شد و در مقاطع زمانی بعدی نیز به تبیین ابعاد گوناگون آن پرداخته شده است.
واژه اقتصاد مقاومتی در مقابل کاهش آسیبپذیری در برابر تهدیدها و آسیبها است. به همین دلیل صرفا معنای دفاعی و منفعلانه ندارد؛ بلكه امروزه مفهوم تابآوری اقتصادی برای سازمانها مطرح شده است. در واقع مفهوم تابآوری سازمانی به معنی اجتناب از برخی ریسکها و مهار برخی دیگر است و در صورت مواجهه با ریسک، لازم است سازمانها با بازگشت به شرایط مطلوب و استفاده از فرصتهای موجود به پایداری لازم برسند. طی سالهای میانی دهه 80 وابستگی فراوان بودجه و واردات ایران به درآمدهای حاصل از صادرات نفت منجر به وابستگی شدید ایران به این طلای سیاه شد؛ بنابراین
جهتگیری اصلی تحریمهای بینالمللی محدود کردن تولید و صادرات نفت و اخلال در واردات کالاهای سرمایهای شد. درنتیجه آثار موج اول تحریم منجر به افزایش نرخ ارز و کاهش درآمدهای ارزی شد و آثار موج دوم تحریمها آثار تورمی و آثار رکودی را به همراه داشت که تركیب آنها رکود تورمی را ایجاد كرد؛ بنابراین رهبر معظم انقلاب به درستی مقاوم شدن اقتصاد در برابر آثار تحریمها را خواستار شدند، زیرا در شرایطی كه تقریبا تمام خاورمیانه دچار درگیریهای داخلی یا جنگ است رهبر فرزانه ایران با مدیریت مناسب خود توانستند ایران را از هجمه دشمنان مصون دارند؛ بنابراین با
توجه به بینش و بصیرت ایشان شعار سال 1395 مزین به «اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل» شده است تا با رویكردی متفاوت اركان مختلف جامعه و صنعت به آن نگاه كنند و دستاوردهای عملی اقتصاد مقاومتی بتواند ایران اسلامی را بیش از پیش سربلند و عزتمدار کند.
2- تجربه جهانی درخصوص اقتصاد مقاومتی
مفهوم اقتصاد مقاومتی در دنیا بهدنبال بحران و شوک نفتی 1973 کشورهای توسعهیافته و بهخصوص کشورهای واردکننده نفت خام، برای کاهش آسیبپذیری و واکنش مناسب و فعالانه درخصوص بحران انرژی مطرح شد و كشورهای مذكور برای كاهش مخاطرات این بحران در سالهای آتی تصمیمهای کلان ذیل را اتخاذ کردند:
* ایجاد ذخایر استراتژیک
* ایجاد آژانس بینالمللی انرژی
* سرمایهگذاری در انرژیهای جایگزین و نو
* افزایش بهرهوری و کاهش شدت مصرف انرژی
* اجرای سیاست تنوعبخشی خرید نفت از کشورهای مختلف
سپس در دهه 1990 و با پیشبینی احتمال افزایش مخاطرات زیستمحیطی جهانی، نسبت به برگزاری کنفرانس محیطزیست و توسعه سازمان ملل در سال 1992 در شهر ریودوژانیروى برزیل (اجلاس عالى زمین) اقدام شد و در سال 1997 نیز با بحران شرق آسیا و زیانها و آسیبهایی که به کشورهای آن حوزه وارد آمد، بازشناسی زمینههای آسیبهای اقتصاد برونگرا آغاز شد و در نهایت با بحران مالی و اقتصادی 2008 آمریکا، ابعاد مخاطرات محیطی در قالبهای جهانی مطرح شد. از این رو کشورهای توسعه یافته برای کاهش زمینههای آسیبپذیری در محیطهای به شدت مخاطرهآمیز که عدم قطعیتهای آن در قرن
بیست و یکم دارای پیچیدگیهای بیشتری شده است، نسبت به بازتولید مفهوم جدید تابآوری و مولفههای آن اقدام کردهاند. هرچه توان پیشبینی مخاطرات کمتر باشد، لزوم اتخاذ تدابیر تابآورانه و مقاومتی باید افزایش یابد. هرساله مجمع جهانی اقتصاد رتبهبندی مخاطرات جهانی به لحاظ میزان احتمال وقوع را مشخص میکند که در سالهای 2010 تا سال 2014 بحرانهای مالی مهمترین ریسکهای جامعه جهانی بود، اما امروزه بحرانهای زیستمحیطی و بیکاری و بحرانهای اجتماعی مهمترین مخاطرات دنیا است. جدول بالا مهمترین مخاطرات دنیا طی سالهای اخیر را نشان
میدهد.
همچنین این مجمع، میزان شدت تاثیرگذاری هریک از ریسکها را در جهان نیز مشخص میکند که در سالهای اخیر شکست در برابر تغییرات آب و هوایی و مهاجرتهای انبوه بهدلیل بیکاری و شوکهای قیمت انرژی موثرترین ریسکهای دنیا هستند؛ بنابراین یكی از پر مخاطره ترین موضوعات دنیا بیکاری یا اشتغال در شرایط نامناسب است كه صنعت پویا و كارآمد خودرو میتواند بهعنوان یكی از موتورهای قوی صنعت اثرات این ریسك را به حداقل برساند. تمامی مخاطرات فوق و تاثیر آنها دنیا را بر آن داشت برای مقابله با تهدیدها و كاهش آسیبپذیری سازمانهای خود نظام و یك سیستم مشخص
برای تابآوری سازمانی ایجاد و منتشر کنند؛ بنابراین در سال 2009 یك راهنمای مشخص برای نیازمندیهای سیستمهای مدیریتی تابآوری سازمانی بارویكرد امنیت، آمادگی و پایداری تدوین شد. از این رو کشورها از مفهوم تابآوری اقتصادی یا «Economic Resilience» به جای مقاومت اقتصادی که ترجمه آن در متون « Resistive Economy» است، استفاده کردهاند. بعد از مطرح شدن اقتصاد مقاومتی از سوی ایران، آنها این مفهوم را با واژه «Resistive Economy» منتشر کردند که بیشتر معنایی دفاعی و منفعلانه دارد و در خدمت جنگ و دفاع است و صحیح نیست.
راهنمای تابآوری اقتصادی مزبور بر مبنای چرخه زیر طراحی شده است تا یك سازمان تابآور نهتنها در مقابل تهدیدها، پایدار بوده بلكه از آن بهعنوان فرصت در دنیای نامطمئن نیز استفاده میكند.
همچنین در دنیای امروز مولفههای تابآوری یک سازمان را میتوان بهصورت زیر تبیین کرد:
• استحكام (پابرجایی) (Robustness): استحکام دلالت بر کاهش احتمال نشر فراگیر و سراسری خسارت بالقوه به یك بخش از سازمان دارد.
• افزونگی (Redundancy): افزونگی گویای برخورداری از ظرفیت اضافی و سیستمهای پشتیبانی است كه در صورت بروز آشفتگیها، امكان حفظ كاركردهای محوری را دارا باشد.
• پرتدبیری (Resourcefulness): پرتدبیری، توانِ سازگاری با بحران، انعطاف در پاسخدهی و تبدیل پیامدهای منفی به پیامدهای مثبت است.
• واكنش (Response): واکنش، موجب توانایی بسیج سریع در برابر بحرانها میشود. این مولفه به نحوه توانایی تشخیص سریع مشكلات در حال ظهور از سوی تصمیمگیران میپردازد.
• بازیابی (Recovery): بازیابی، به توانایی كسب مجدد درجهای از وضعیت طبیعی پس از یك بحران بازگشت دارد و توانایی تصمیمگیران را برای سازگار شدن با محیط در حال تغییر، ارزیابی میكند.
از این رو برای ایجاد یك سازمان تابآور در راستای اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل باید از مولفههای فوق استفاده كرد.
3- صنعت خودرو، اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل
سال 1395 بهعنوان سال اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل توسط رهبر معظم انقلاب تعیین شده است. دولت تدبیر و امید نیز متناسب با آن تقویت تولید داخلی، حل مشکل رکود، مهار گرانی و رفع بیکاری را بهعنوان شعارهای سال معرفی کرده است. قبل از آنكه بتوان برنامه عملی و اقدامات موثر برای رسیدن به یك صنعت خودروی مقاوم را معرفی كرد باید مولفههای تابآور شدن صنعت خودرو در برابر تهدیدها را شناخت تا با ایجاد توانایی برای زنده ماندن در شرایط بحران و آسیبها از فرصتهای به دست آمده از این بحران بتوان استفاده كرد. مهمترین مولفههای تابآور شدن صنعت خودرو را میتوان
در سه موضوع رهبری و فرهنگ، آمادگی تغییر و ایجاد شبكه با بهترین برندهای دنیا دانست.
در موضوع رهبری و فرهنگ، همچون سال 1394 كه صنعت خودرو با بحرانهای بزرگ مواجه شد و با تدبیر مقام عالی وزارت صنعت و معدن و تجارت و حمایت ایشان از صنعت خودرو یكی از مولفههایی كه به صنعت خودرو كمك میکند تا در سال 1395 نیز مقاوم در برابر تهدیدها و آسیبها شود، رهبری فعالانه وزارت مزبور در این صنعت است. در كنار این موضوع هوشیاری مدیران ارشد و میانی صنعت خودرو بسیار حائز اهمیت است تا بتوانند از تهدیدها، فرصتهای طلایی بسازند، اما یكی از مولفههای اصلی در عرصه صنعت خودرو خلاقیت و نوآوری است كه لازم است هم در محصولات و هم در فرآیندها ایجاد شود. یكی از
مهمترین نقاط قوت صنعت خودرو وجود توان و پتانسیل بسیار قدرتمند كارشناسی است بنابراین باید كاركنان را درگیر در تصمیمگیریها و ایجاد خلاقیت و نوآوری كرد. همچنین در كنار همه مسائل فوق یك عامل بسیار مهم وجود دارد و آن تصمیمگیریهای شجاعانه است؛ چراكه در شرایط بحران نمیتوان با روزمرهگی سازمانها را مدیریت و تابآور كرد.
در موضوع شبكه سازی، در دنیا برای کاهش مخاطرات و ریسکهای یک سازمان به سمت توسعه صادرات و ایجاد شبكههای گسترده میروند. درحقیقت شرکتهایی که خود مالکیت کامل را در اختیار دارند بیشترین ریسک را خواهند داشت؛ بنابراین به سمت همکاری مشترک با شرکای خارجی، قراردادهای ساخت، گرفتن لیسانس و درنهایت توسعه صادرات خواهند رفت. در این شرایط استفاده از توان داخلی و انتقال تكنولوژی خودرو و قطعهسازی بسیار حائز اهمیت است.
اما موضوع سوم كه به تابآوری صنعت خودرو بسیار كمك میکند آمادگی برای تغییر است، زیرا برای پیادهسازی اقدامات و ابتكارات باید مدیریت تغییر را دنبال كرد، چراكه تغییر سخت است؛ بنابراین اصلاح ساختار داراییها و سازمانهای موجود در صنعت خودرو باید بهعنوان اولویتهای تغییر درنظر گرفته شود. بسیاری از شركتهای زیر مجموعه خودروسازان وابستگی شدیدی به شركت مادر دارند كه در شرایط مقاوم سازی صنعت خودرو باید برای درآمدزایی خود نگاهی غیرمنفعلانه داشته باشند. در این شرایط یك برنامه استراتژیك كارآ و اثربخش بسیار حیاتی است و باید برنامهها و اقدامات
استراتژیك به درستی طراحی و به درستی اجرا شود.
4- جمعبندی و نتیجهگیری
بنابراین مولفههای یک سازمان تابآور در صنعت خودرو عبارت است از:
• استحكام (پابرجایی) (Robustness): اصلاح ساختار دارایی كه موجب زیرساخت مناسب شود.
• افزونگی (Redundancy): تمركز بر افزایش تولید و توسعه صادرات
• پرتدبیری (Resourcefulness): انتخاب شركای استراتژیك و تمركز بر زنجیره تامین با رویكرد كاهش هزینهها
• واكنش (Response): افزایش رضایت مشتریان از طریق بهبود كیفیت محصولات، توسعه محصولات جدید و ارتباط با نهادهای بیرونی
• بازیابی (Recovery): طرحهای نوین تامین مالی و فروش و نیز اصلاح ساختار سرمایه جهت افزایش توان شركتهای خودروساز در راستای افزایش تولید
به این ترتیب و با توجه به مطالب گفته شده و تجارب جهانی درخصوص اقتصاد مقاومتی مدل فوق میتواند راهگشای رسیدن به یك صنعت خودروی مقاوم در برابر تهدیدها باشد. به عبارت دیگر سه مولفه تولید پایدار، مدیریت هزینه و ارتقای رضایت مشتریان باید در سرلوحه اقدامات و راهكارهای عملی صنعت خودرو در سال 1395 قرار گیرد.