از ساحل محوری تا دریامحوری
یکی از مهم ترین دلایلی که گردشگری دریایی ایران، با وجود برخورداری از هزاران کیلومتر نوار ساحلی، هنوز نتوانسته جایگاه شایسته خود را در اقتصاد ملی پیدا کند، آن است که توسعه این حوزه همواره با «نگاه ساحل محور» دنبال شده است؛ در حالی که آینده این صنعت، در گرو استقرار «نگاه دریامحور» است.
دو رویکرد ساحل محوری تا دریامحوری، صرفاً دو واژه متفاوت نیستند، بلکه دو شیوه اندیشیدن، دو مدل حکمرانی و دو مسیر کاملاً متفاوت برای توسعه را نمایندگی می کنند.
در رویکرد ساحل محور، دریا بیشتر به عنوان یک حاشیه جغرافیایی دیده می شود؛ فضایی برای شنا، استراحت، ایجاد پارک های ساحلی یا ساماندهی حضور مسافران؛ در این نگرش، برنامه ریزی عمدتاً بر خشکی متمرکز است و دریا، نقش پس زمینه ای برای فعالیت های گردشگری دارد. نتیجه چنین نگاهی آن است که ارزش اقتصادی دریا به استفاده محدود از ساحل تقلیل می یابد و ظرفیت های گسترده آن برای تولید ثروت، نوآوری و اشتغال نادیده گرفته می شود.
اما در رویکرد دریامحور، دریا خود «کانون توسعه» است. گردشگری دریایی دیگر به چند قایق تفریحی یا یک اسکله محدود نمی شود، بلکه زنجیره ای از فعالیت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را در بر می گیرد؛ از سفرهای دریایی، ورزش های آبی، گردشگری خوراک، رویدادهای دریایی و آموزش های تخصصی گرفته تا صنایع خلاق، فناوری های نوین، خدمات فنی، اقتصاد دیجیتال و مشارکت جوامع محلی.
بر همین اساس، می توان گفت که مسئله امروز گردشگری دریایی ایران، کمبود منابع یا حتی کمبود پروژه نیست؛ بلکه فقدان یک «پارادایم توسعه» است. تا زمانی که هر دستگاه، هر استان و هر بخش، بر اساس برداشت مستقل خود عمل کند، حتی اجرای پروژه های متعدد نیز به شکل گیری یک صنعت رقابت پذیر منجر نخواهد شد.
تغییر پارادایم، پیش از هر چیز مستلزم تغییر در شیوه حکمرانی است. مدیریت جزیره ای باید جای خود را به حکمرانی شبکه ای بدهد؛ رقابت میان دستگاه ها به همکاری نهادی تبدیل شود؛ و تصمیم های کوتاه مدت، جای خود را به برنامه ریزی بلندمدت و مبتنی بر داده های علمی بسپارند.
در این چارچوب، پنج اصل می تواند مبنای یک الگوی بومی برای توسعه گردشگری دریایی ایران باشد:
نخست، حکمرانی یکپارچه؛ بدون مدیریت هماهنگ، هیچ سرمایه گذاری پایداری شکل نخواهد گرفت.
دوم، سرمایه گذاری هوشمند؛ جذب سرمایه باید بر پایه مزیت های رقابتی هر پهنه ساحلی و با ثبات مقررات انجام شود.
سوم، توسعه دانش بنیان؛ پژوهش، فناوری، هوش مصنوعی و آموزش تخصصی باید به بخش جدایی ناپذیر صنعت گردشگری دریایی تبدیل شوند.
چهارم، حفاظت از سرمایه های طبیعی؛ توسعه ای که به تخریب دریا، تالاب ها و سواحل بینجامد، در واقع از سرمایه نسل های آینده هزینه می کند و پایدار نخواهد بود.
پنجم، مشارکت جوامع محلی؛ هیچ برنامه ای بدون حضور فعال ساحل نشینان، صیادان، کارآفرینان، فعالان گردشگری و بخش خصوصی به موفقیت نخواهد رسید.
استان های ساحلی ایران، به ویژه مازندران، امروز در نقطه ای تعیین کننده قرار دارند. اگر همچنان با الگوهای گذشته حرکت کنیم، فرصت های ارزشمند توسعه یکی پس از دیگری از دست خواهد رفت؛ اما اگر نگاه دریامحور جایگزین نگاه ساحل محور شود، سواحل ایران می توانند به یکی از مهم ترین کانون های سرمایه گذاری، اشتغال، نوآوری و دیپلماسی اقتصادی کشور تبدیل شوند.
توسعه گردشگری دریایی، بیش از آنکه به ساخت اسکله های جدید نیاز داشته باشد، به ساخت «اندیشه ای جدید» نیاز دارد. آینده این حوزه را نه طول سواحل، بلکه کیفیت حکمرانی، انسجام سیاست ها و شجاعت در تغییر پارادایم رقم خواهد زد. هر زمان که این تغییر در اندیشه و مدیریت محقق شود، دریا از یک مرز طبیعی به بزرگ ترین مزیت راهبردی ایران برای توسعه پایدار بدل خواهد شد.
