غلبه روشنایی بر تاریکی / بخش دوم
تین نیوز | بخش دوم از مقاله محمد اسماعیل بانکیان را می خوانید، مقاله ای که طی آن نگارنده با تکیه بر مستندات و اطلاعات تاریخی سعی کرد. تاریخی مدون و موثق از چگونگی ورود برق به ایران ارائه دهد.
1- برق در دربار
همانگونه كه اشاره شد دستگاه مولد برق دومي كه ناصرالدين شاه پس از سفر دوم خود به اروپا دستور خريد آن را داد، يك مولد «گرام» بود كه میتوانست 8 لامپ «قوسي»، را روشن سازد كه دوبرابر شمار لامپهايي بود كه دستگاه نخست ميتوانست روشن كند. بررسیها نمايانگر آنند كه اين دستگاه مولد را نيز، همان گروه نخست يعني نظر آقا سرتيپ وزير مختار ايران در فرانسه- حاج محمدرحيم برادر امينالضرب، اين بار بدون بواتال و با كارگزاري حاج محمد حسن امينالضرب، در فرنگ خريداري و از راه بندر انزلي به ايران فرستادند. مسيوبواتال در آن اوان درگير دشواريهاي
كارخانه گاز روشنايي تهران ميبود از اينرو درباره حضور او در خريد اين دستگاه نميتوان با اطمينان نسبي هم سخن گفت. اما به هر روي او و استاد يوسف ارمني كساني بودند كه ميتوانستند اين دستگاه را در تهران برپا داشته به كار اندازند و جاي نگراني نبود. به ويژه كه نام استاد يوسف ارمني در نوشتههاي اعتمادالسلطنه به عنوان رئیس كارخانه گاز و الكتريسيته (برق) براي روشنايي در تهران بارها ياد شده است. به هر روي بررسیها نشان ميدهند كه پس از ورود اين دستگاه به تهران، از آن پس شيوه رفتار و برخورد دربار با برق جديتر شد بهطوري كه در خط نگارهاي كه بر يك پايه
سنگي در سال 1306 ق برابر با 1267 ش کنده شده و در افضلالتواريخ بازتاب يافته، ناصرالدينشاه بشاطر «تاسيس چراغ گاز و برقيه» ستايش شده است. از سويي در خاطرات تاجالسلطنه دختر ناصرالدين شاه، با بازیهاي دوران نوجواني او روبهرو هستيم كه در زير نور چراغهاي برق در درون كاخ انجام ميشد، اين ويژگي نمايانگر بهرهبرداري تا اندازهاي پيوستهتر از كارخانه برق دربار ميباشد. در اين ميان، وجود پايههاي برنزي در محوطه بيروني پيرامون کاخها كه به آنها در يكي از رخدادهاي جالب اشاره شده نيز اين ويژگي را تاييد ميكند، درباره اين ماجرا چنين ياد
شده كه ساری اصلان خان نامي از نزديكان دربار براي جلب توجه شاشودش را به يكي از تيرهاي چراغ برق در درون ارك بسته بود. جالب آنکه محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در كتاب «المآثر و الآثار» كه با نام چهل سال تاريخ ايران توسط ايرج افشار به چاپ رسيده و كمابيش همه رويدادهاي تا دهه پاياني دوران ناصري را در بر دارد، در جايي كه به افتتاح چراغ الكتريسيته اشاره مینمايد مينويسد:
«... كه عجاله الوقت چند قائمه براي آن در قورخانه دولتي ريخته و در چند نقطه افراخته و هر شب به قوه برقيه افروخته ميشود.» اما مشخص نميكند كه آيا اين قائمهها را در بيرون از ارك هم برافراشتهاند يا نه، چون اگر بيرون از ارك هم ميبودند ميتوانستند نخستين روشنايي با برق همگاني به شمار آيند. از همه مهمتر خبر خريد يك دستگاه مولد برق توسط امينالملك برادر ميرزا علياصغرخان امينالسلطان (با امينالملكي كه پيش از اين اشاره شد يكي نيست) است كه در دهه پاياني ناصري وزير خزانه و گمرك به شمار ميآمد. اين دستگاه به مبلغ 15 هزار تومان خريداري شد.
از خريد اين دستگاه به اين دليل آگاهيم كه مظفرالدينشاه در سال 1313ق. پس از مرگ پدرش، از زير بازپرداخت آن به همين امينالملك شانشالي كرد و در هنگامه بكشواكشهاي دربار با خاندان امينالسلطان آن دستگاه را هديه او به دربار و دولت به شمار آورد و بهاین ترتيب خريد اين دستگاه مولد براي نيروگاه دربار را مستند ساخت. با اینگونه دادهها و اطلاعات است كه درمییابیم كه بهرهگيري از كارخانه برق درباري در دهه آخر ناصري جديتر از آن چيزي است كه تاكنون برآورد شده است. وحتی محتمل است كه در ميان شاهزادگان و پولداران آن دوران نيز ردپاي كساني را يافت كه از
چنين افزارهايي براي كاربري شخصي و محدود سود ميبردند، براي نمونه در تصويري ازخانه معيرالممالك در مهرآباد تهران كه يكي از کاخهاي زيبا و فرنگي وار ساخته شده در تهران به شمار ميآمد، پايههاي برنزي ديده ميشود كه روي آنها چراغهاي گازسوز سوار است. اين ويژگي نمايانگر آن است كه دوست محمدخان معيرالممالك براي اين كاخ يا خانشويش، دستگاههاي گازساز (يك كارخانه كوچك گاز) خصوصي داشته و چراغهاي محوطه بيروني كاخش را با گاز روشن ميساخته، پس چگونه است كه نتوانيم به اين باور برسيم كه چنين كسي ميتوانسته يك دستگاه كوچك مولد برق هم داشته باشد. با
اين همه اسناد گويايي درباره برق اختصاصي در خانهها يا کاخهايي به جز کاخهاي درباري در اين اوان تاكنون در دست نيست. گرچه از روشنايي با برق در يكي از مغازههاي تهران آن هم در سال 1312 ق برابر 1274ش باخبريم. عينالسلطنه در جايي كه به زرنگي هلنديهاي تهران و فروش كالاهاي گرانقيمت، همچنين جواهرات و سنگهاي قيمتي توسط آنها در فروشگاه «توكو» در تهران اشاره ميكند، مينويسد؛ كه اين مغازه يا فروشگاه داراي برق بوده و با اين ويژگي شبها در تهران خودنمايي ميكرده است. گفتني است كه سال 1312 ق آخرين سال شاهي ناصرالدين شاه به شمار ميآيد. وي در سال
1313ق (برابر با 1275 ش) در شاه عبدالعظيم با تير تپانچه كشته شد و دورانش به سر آمد (منابع پرشمار اين دادهها و اطلاعات بهطور گسترده در متن تهيه شده براي «كتاب برق در ايران» و ديگر نوشتههاي وابسته به برق آورده شدهاند).
از دوران مظفري دادهها و اطلاعات بيشتري در دسترس است. مظفرالدين شاه از تاريكي واهمه داشت و حكيمالملك پزشك وزير دربار و وزير بنايي او كه به شاه بسيار نزديك بود از اين ويژگي بشوبي آگاه بود و همه تلاش خود را روي اینگذاشته بود كه فضاي زندگي شاه را روشن نگه دارد. در همين راستا بود كه تنها چند ماه پيش از كشته شدن ناصرالدين شاه، مظفرالدين ميرزاي وليعهد دست به دامن ژنرال كنسول ايران در باكو شده بود (معاونالدوله) كه با هزار تومان براي او يك دستگاه برقزايي كوچكي كه بتواند هشت لامپ روشنايي چهار تا با كاربرد دروني (بيگمان لامپ اديسوني) و چهار تا براي كاربرد
بيروني (بيگمان لامپ قوسي يا آركي) بخرد و به تبريز بفرستد. در اینگير و دار بود كه پدرش كشته شد و داستان دگرگون گرديد، والا تبريز در شمار شهرهايي درميآمد كه پس از تهران داراي روشنايي برق ميشد. اين توجه مظفرالدينشاه پس از نشستن بر اورنگ پدر همچنان دنبال ميشد و اين بار بيگمان يكي از جاهايي كه میتوانست او را به هدفش نزديك كند نيروگاه يا كارخانه برق دربار و كسي كه میتوانست در اين راه به او ياري برساند به جز حكيمالملك، استاد يوسف ارمني بود. شاه سه سفر به اروپا رفت كه در دو سفر نخست آن حكيمالملك نيز همراه وي بود. در اين سفرهاست كه براي
تقويت كارخانه برق دربار دستگاههاي جديدي خريداري شد كه چگونگي آن در اسناد بازتاب يافته است. اين دستگاهها كه از اروپاي غربي (بروكسل بلژيك) خريداري شده بودند همگي زغالسوز بودند. يكي از همين دستگاههاست كه به مشهد فرستاده شد و در صحن موزه برپا گرديد و در شب تولد شاه در 14 جماديالثاني 1319 برابر با 4 مهر 1280 ش
به كارگزاري بازرگاني تبريزي قفقازنشين به نام رضايوف و توسط آقا بالا قليف قفقازي (و نه حيدرعمواوغلي) به بهرهبرداري رسيد و نخستين چراغهاي برق را در آستانقدس روشن نمود.
گفته شد كه حكيمالملك در سفرهاي شاه به ويژه در سفر نخست وي به جز مولدي كه براي آستانشريده بود، چهار مولد نيز براي نيروگاه دربار خريداري کرد و آنها را در اختيار استاد يوسف گذاشت. اين مولدها در همان نيروگاهي برپا داشته شدند كه پيش از اين به آن اشاره شده و در آمارگري اخضرعليشاه در سال 1317 ق، جايگاه آن در كوچه تركمان در محله دولت، كه امروزه بخشي از خيابان خيام و پاركشهر به شمار ميآيد، ياد شده است. دو تا از اين دستگاهها جابهجاييپذير بودند(پس به احتمال شاید این دو نبايد زغالسوز ميبودند) و به دنبال شاه به اين سو و آن سو برده ميشدند. دكتر ويشارد
آمریکايي وابسته به میسیونهاي مذهبي مستقر در آذربايجان غربي (اینگروه در ايران باعث بلاها و آسیبهاي فراواني شدند و در درگیریهاي مذهبي آسوریها و ارمنیها و مسلمانان در آن دوران، در پيرامون خوي و سلماس، نقش بدآهنگي داشتند) كه پيش از برگشت به آمریکا چند سالي نيز در تهران زندگي و پزشكي كرده بود، درباره روشنايي کاخها در دوران مظفري آشكارا اشاره ميكند كه «تمام اتاقهاي قصر با نور برقي كه نيروگاهش در محوطه قصر قرار دارد روشن ميشود.» و بهاین ترتيب به پيشينه روشنايي با برق در کاخها، ساختمانها و پهنه ارك پرتو روشنتري
مياندازد. او حتي درباره شمار لامپهاي برق اشاره جالب زير را دارد. «در يكي از سالنها بيش از چهارصد چراغ برق پر نور وجود دارد» كه بسيار شگفتانگيز است و بيگمان اینگونه لامپها از گونه التهابي و اديسوني بودند كه ميتوانستند در جاهاي سربسته به كار روند، و اينكه با توجه به اشاره گوينده، ميتوان آنها را 50 تا 100 وات به شمار آورد كه براي آن روزها تا اندازهاي ديرباورانه است. در موزه برق لامپهايي با تصوير مظفرالدين شاه روي شيشه آنها به نمايش گذاشته شده كه ميتواند نمونهاي از لامپهاي اشاره شده باشند. جالب آنکه دكتر ويشارد كه
در سال 1907 برابر با 1276 ش، يا سال نخست پادشاهي محمدعلي شاه، از تهران به آمریکا رهسپار شد، حتي به ادارهكننده نيروگاه دربار نيز اشاره كرده و او را ارمني دانسته است (همان استاد يوسف ارمني).
2- برق در آستانقدس
با آنکه هنوز اين مجال پيدا نشده تا به سندهاي پرشمار آستانقدس دسترسي پيدا شود و برپايه آنها به اين پرسش كه برق كي و چگونه به آستانقدس راه يافت پاسخ گوياتري داده شود، با اين همه برپايه سندهايي كه تاكنون رونمايي شده و در دسترس است، شايد بتوان نمايي كمابيش روشن از چگونگي ورود برق به مشهد، براي روشنسازي آستانقدس با چراغهاي برقي را به تصوير كشيد. پوشيده نيست كه در دوران ناصري كسي به انديشه روشنسازي آستانقدس با برق نيفتاد و روشنسازي اين بارگاه با شيوههاي شناختهشده پيشين همچنان دنبال ميشد. گفته ميشود كه مظفرالدينشاه با
آگاهي يافتن از روشنسازي «كعبه» با برق توسط دربار عثماني به انديشه روشنسازي آستانقدس افتاد، از اين رو حكيم الملك وزير دربارش، در سفر نخست شاه به اروپا، هنگامي كه چهار دستگاه مولد برق براي دربار ميخريد يك دستگاه نيز براي آستانقدس خريداري نمود. اين دستگاه كه از بروكسل بلژيك به مبلغ سه هزار تومان خريداري شده بود و پيشكش شاه به آستانه برشمرده ميشد، در تاريخ 8 ربيعالاول 1319 برابر با 4 تيرماه 1280 ش به مشهد فرستاده شد و در اختيار آستان قدس قرار گرفت. در اين ميان شاه هنگام گذشتن از قفقاز در راشويش به سوي ايران با گزينش حاج محمدباقر ميلاني
تاجرباشي كه رضايوف هم ناميده ميشد، او را به عنوان كارگزار خويش براي انجام كارهاي برپايي مولد آستان قدس، و همچنين براي پيدا نمودن كسي كه بتواند اين دستگاه را در آستان قدس برپا داشته به بهرهداري برساند و مسلمان (ايراني تبار) هم باشد، برگماشت. تلگراف رضايوف نشان ميدهد كه در تاريخ آخر محرم سال 1319 برابر با 29 ارديبهشت 1280 يك «استاد» مسلمان براي اين كار پيدا شد. وي آقا بالاقليف نام داشت. اين استاد با همياري و همكاري رضايوف، برادر و وكيل او در مشهد كارها را رو به راه كرد و دستگاه مولد پيشكش را در شب تولد شاه، كه روز 14 جماديالثاني سال 1319 برابر با 4 مهرماه
1280 بود به بهرهبرداري رساند. اين مولد در صحن موزه آستان قدس برپا شده بود. از آنجا كه اين مولد با زغالسنگ كار ميكرد، تامين زغالسنگ براي آن در پي كارشكني كارگزار حاج محمدكاظم ملكالتجار مالك كانسار زغالسنگ با دشواري روبهرو شد و پس از دو ماه و اندي روز كه زغالسنگ انبار شده براي روشن نگهداشتن آن به پايان رسيد، از كار افتاد (شرح اين ماجراها در بخش برق در مشهد با اشاره به منابع موجود آمده است). در همين گير و دار بود كه رضايوف خودش هم دست به كار شد و با خريد يك دستگاه مولد جديد از قفقاز به مبلغ هشت هزار تومان، تلاش نمود برق آستان قدس را
روشن نگه دارد. با گزينش يك دستگاه مولد نفتسوز، وابستگي برق آستان قدس را از زغالسنگ بريد و چون نفت روسي در مشهد به فراواني يافت ميشد از اينرو از آن پس با دشواري تامين سوخت روبهرو نبود به ويژه آنکه به دربار هم پيشنهاد نمود كه دستگاه مولد همايوني را نيز نفتسوز كند.
اين دستگاه مولد از گونه «اتودوتيس» آلماني بود كه استاد نصبکننده آن اين بار يك مهندس جوان يعني حيدر عمواوغلي ميبود، وي بهرغم ادعای آمده در خاطراتش بيگمان توسط خانواده رضايوف گزینش شده بود. حیدرعمواوغلی در آبان ماه سال 1281 ش
همراه با دستگاه مولد برق كشودش نيز در خريد آن از قفقاز دست داشت، به مشهد آمد. پوشيده نيست كه اشاره به سال 1279 ش كه در بسياري از نوشتهها به چشم ميخورد، نادرست و يك اشتباه پرتكرار است.
بر پايه بررسیهاي انجام گرفته توسط نگارنده، حيدرعمواوغلي از دیدگاه زمانی نميتوانسته برپايه ادعايش هنگام برگشت شاه از اروپا در سفر نخست، در نیمه دوم سال 1279 ش و در روند بازدید از قفقاز، به حضور او يا اتابك رسيده باشد، تنها میتوان چنین پنداشت که به علت شهرتي كه حكيمالملك در خريد مولدها و چيزهاي نو براي دربار و شاه میداشت، در خاطرات حيدرعمواوغلي (كه احتمالا نبايد از خودش باشد) به نام او هم اشاره شده است.