حکایت نخستین روزهای صنعت برق / بخش اول
تین نیوز | درباره پیشگامی و چگونگی ورود برق به پهنه ایران زمین گفتهها و شنیدههای بسیاری بر سر زبانها است كه برخی از آنها راه به بیراهه میبرد.
پوشیده نیست كه به تازگی گرایش كمابیش جالبی برای روشنگری در این زمینه در رسانههای نوشتاری، سیمایی و گفتاری به چشم میآید و در هر یك از این رسانهها بسته به زمینه برنامه از هر دری سخن به میان آورده میشود و حتی در برخی از این رسانهها به گفتهها و نوشتههای پیشین نگارنده نیز اشارههایی گاه نارسا شده است.
بیگمان خود نگارنده نیز با دستیابی تدریجی به دادهها و اطلاعات بسیار، از میان سندهای رونمایی شده، خاطرات ایرانگردان فرنگی، بررسیهای تاریخهای نوشتاری دوران ناصری به بعد، اطلاعات خویش را رفته رفته پربارتر ساخته و نارساییهای آغازین را كه به ویژه در كتاب «یكصد سال صنعت برق در ایران» به فراوانی بازتاب یافتهاند، شناسایی و برای درستگردانی آنها كوشا بوده است و بر این باور است كه این شیوه همچنان میباید پیموده شود، چون هنوز سندهای بسیاری هست كه رونمایی نشدهاند، همچنین نوشتههای بسیاری هست كه از این زاویه جستوجو و كاویده
نشدهاند و... بیگمان اینگونه بررسیها میتواند ساختاری را كه رفته رفته در حال شكلگیری است باز هم دچار دگرگونی سازد. به هر روی نوشته زیرین بر پایه آخرین بررسیهای نگارنده پرداخته شده و چكیدهوار، به چهار پرسش زیرین تا اندازهای پاسخ میدهد.
1- روشن شدن نخستین چراغهای روشنایی با برق در ایران
2- برق در دربار
3- برق در آستانقدس
4- سرآغاز برق همگانی
1- بیگمان نخستین لامپ روشنایی بهطور رسمی در روز جمعه هفدهم رمضان 1296 ق.برابر با 13 شهریور 1258 ش. 9 سپتامبر 1879 م توسط ناصرالدینشاه در تهران روشن شد. (پوشیده نیست كه روشن شدن آزمایشی لامپ روشنایی در روزهای پیش از آن نیز باید انجام گرفته باشد.) دستگاه مولدی كه این لامپ و سه لامپ دیگر را همزمان روشن كرد به دستور میرزا حسینخان سپهسالار خریداری شده بود. این دستگاه با همكاری نظر آقا سرتیپ وزیرمختار ایران در پاریس كه توسط میرزا حسینخان مشیرالدوله (سپهسالار) برگمارده شده بود و حاج محمد رحیم برادر و كارگزار محمدحسن امین الضرب در پاریس و مسیو بواتال یك مهندس
فرانسوی كه در ایران میزیست و در آن هنگام برای خرید كارخانه گاز برای روشنایی تهران به پاریس فرستاده شده بود، به مبلغ پنجهزار و 250 فرانك برای سپهسالار خریداری شد، ولی در گفتهها و نوشتههای اعتمادالسلطنه به نام و كام امینالملك (امینالدوله بعدی- پدربزرگ امینیها) تمام شد، زیرا برات آن به نام وی صادر شده بود و او را بدهكار كرده بودند. وی همزمان با این خرید (1296-1295ق) از سوی دربار و سپهسالار در پاریس بود تا غرفه ایران را برای نمایشگاه پاریس سر و سامان دهد.
این هم یكی دیگر از كارهای جالب و پیشگامانه سپهسالار به شمار میآید. كارگزار اصلی این خرید را باید بواتال فرانسوی دانست كه همزمان با خرید تجهیزات كارخانه گاز روشنایی برای تهران كه آن هم به دستور و با سرمایه میرزا حسینخان سپهسالار خریداری شد (اما باز هم اعتمادالسلطنه نام شاه و همان امینالملك را همراه نام وی آورده است)، انجام گرفت. بواتال فرانسوی مهندسی همهكاره بود و در آن اوان در تهران مردی سرشناس به شمار میرفت و بیگمان سپهسالار او را به خوبی میشناخت و حتی پیش از آن در ساختوساز خانه سپهسالار نیز همكاری داشت و سردر آن را طراحی کرده و
ساخته بود (نخستین سردر ساختمان مجلس شورای ملی). وی از كسانی به شمار میرفت كه در این اوان چنین كارهایی از دستش برمیآمد. او تجهیزات خریداری شده برای كارخانه گاز را همراه خود از راه قفقاز و بندرانزلی به تهران آورد، اما دستگاه مولد برق خریداری شده، با یاری حاج محمد رحیم برادر حاج محمدحسن امینالضرب با كشتی و از راه بوشهر به ایران فرستاده شد. این دستگاه زودتر از بواتال به ایران رسید و حتی پیش از كارخانه گاز و در جایی كه نام آن مجمعالصنایع (مدرسه مجمعالصنایع درستتر است) در باب همایون بود، برپا داشته شد. برای برپایی آن بواتال وردستی به نام یوسف را كه
ارمنی بود به كار گرفت. نام این ارمنی در تاریخ بهرهبرداری از كارخانههای گاز و برقهای درباری تا سالها برده میشد و حتی در نوشتههای پراكنده ملكالمورخین گواه آنیم كه دخترش همسر یا صیغه مظفرالدین شاه هم شد. از سویی مدرسه مجمعالصنایع در بر خاوری خیابان باب همایون و پشت دارالفنون میبود. و به احتمال در نبش شمال شرقی خیابان باب همایون و صوراسرافیل كنونی و روبهروی مسجد قرار داشت (امروزه جای آن را پاساژهای لباس و فروشگاههای تجهیزات عكاسی گرفته است. گرچه خود مجمعالصنایع كه در دوران امیركبیر پایهگذاری شد و نخستین پایگاه یا شهرك
صنعتی در تهران به شمار میرفت، در پاییندست سبزه میدان كنونی روبهروی میدان ارک بازار صندوقدار قرار داشت). به هر روی گزینش این جایگاه به علت نزدیكی به ارك و سردر الماسیه و همچنین فضای صنعتی پیرامون آن مانند قورخانه هم میتوانست باشد. در شب یاد شده چهار لامپ توسط شاه روشن شد، یكی در دروازه ورودی از میدان توپخانه به باب همایون روی پایهای كه در قورخانه ریخته شده بود (به پندار نگارنده)، یكی در سر ورودی مدرسه مجمعالصنایع باب همایون یكی در بالای سردر الماسیه كه به جای آن امروزه بر شمالی كاخ وزارت دارایی، روبهروی خیابان باب همایون قرار دارد و یكی هم
در خود خیابان باب همایون. از آنجا كه در آن اوان لامپهای التهابی ساخت ادیسون هنوز گامهای تكمیلی خود را بر میداشت و در بازار یافت نمیشد، (چون نزدیك به چند ماه پس از این رخداد بود كه نخستین لامپ ساخت او در میدان مدیسون اسكوئر نیویورك- نیوجرسی به نمایش درآمد. به ویژه آنکه تهران پیش از ده یازده هزار كیلومتر از نیویورك - نیوجرسی دور بود)، از این رو یك چنین لامپی حتی پس از این تاریخ هم نمیتوانست به آسانی در تهران در دسترس باشد. به این ترتیب به احتمال بسیار و حتی بهطور یقین این لامپهایی كه در تهران روشن شد از گونه «قوسی» بود كه با نوری بسیار
درخشان نورپراكنی میكرد و در ایران تا مدتها به آنها لامپهای «آركی» میگفتند. اینگونه لامپها با ولتاژی نزدیك به 65-50 ولت هم روشن میشد. این لامپها را كه بیگمان بواتال از فرانسه آورده بود، میتوانست از گونه لامپهای قوسی «یابلوچكوف» ساخت فرانسه یا از گونه «براش» ساخت آمریکا بوده باشد، كه چند سالی میبود كه در شمار لامپهای پیشرفته در برخی از خیابانهای پاریس و دیگر شهرهای فرانسه و همچنین در برخی از شهرهای انگلیس و آمریکا (البته بهطور محدود) برای نمایش روشنایی شهری، در كوتاهمدت به كار گرفته
میشدند. برای ارائه روشنایی بلندمدتتر با اینگونه لامپها هنوز باید كارهای بیشتری روی آنها انجام میگرفت. وانگهی اینگونه لامپها تنها در جاهای روباز به كار برده میشدند، زیرا دود و دم و بوی بد داشتند و برای كاربرد در جاهای روبسته مناسب نبودند. این زمینه كاربردی را بعدها لامپهای التهابی و حبابدار ساخت ادیسون آمریکایی و سوان انگلیسی بهطور گستردهای پر کردند. در همین رهگذر نیز باید یادآور شد که در آن دوران مولدها و دستگاههای بزرگ و پیشرفتهتر هنوز ساخته نمیشد و دستگاههای موجود در بازار كوچك بوده و تنها برای
روشنسازی شمار محدودی لامپ ساخته میشدند. در آغاز لامپهای روشنایی را همانند سیم پیچهای درون مولدها بهطور ریسهای میبستند. نگارنده بر این پندار است كه همزمان با روشن شدن چهار لامپ برقی در تهران با دستگاهی كه تنها میتوانست همان چهار لامپ «آركی» را روشن كند، بزرگترین دستگاههای موجود در بازار اروپا نیز چندان بزرگ نبودند. بزرگترین مولدهای موجود در آن اوان برای روشنسازی 16 تا 20 لامپ ساخته میشدند. سازندگان هنوز به فناوری پیشرفتهتر در زمینه سیمپیچی مولدها دست نیافته بودند، اما موازی بستن سیمپیچیها و
لامپهای روشنایی در دست بررسی بود و این روند بسیار پرشتاب پیش میرفت. به هر روی در آن دوران دستگاه مولدهای ساخت فرانسه (به نام گرام) كه در ایران شناختهشدهتر بود همچنین دستگاه مولدهای گوناگون ساخت آلمان و آمریکا و انگلیس که با همین محدودیت ساخته میشدند در بازار دست یافتنی میبود و احتمال اینكه مولدی را كه در مدرسه مجمع الصنایع برپا كردند از گونه گرام باشد بیشتر از گونههای دیگر است.
به هر روی، روشن نیست كه این نخستین دستگاه برق تا كی در مدرسه مجمعالصنایع نصب بود و از آن بهرهبرداری نمایشی میشد، اما چنین پنداشته میشود كه در آیندهای نزدیک باید به محلی دیگر برده شده باشد كه بعدها به آن «كارخانه دربار» میگفتند. زمان این جابهجایی روشن نیست اما گزارشهایی از روشنسازی چند باره تكیه دولت (در جایگاه كنونی بانك ملی بازار) هنگام برگزاری آیینهای عزاداریهای محرم در سالهای بعد و دربازه زمانی تا هنگام خرید و نصب دستگاه دوم در سال 1363 ش. در جایگاه کارخانه دربار در دست است. در روشنترین اشاره، از آویزان بودن
یك جار (چلچراغ) فلزی در تكیه دولت آگاه هستیم كه گفته شده روی آن چهار لامپ برقی از گونه «قوسی» یا «آركی» بسته میشد (برابر با همان چراغی که همان دستگاه مولد میتوانست روشن سازد) و در این آیینها با درخشش بالا روشن میشدند. این خبر از گزارش بنیامین وزیر مختار آمریکا در ایران، در سال 1302 ق. برابر با 1262 ش. برمیآید و به احتمال این همان جاری (چلچراغی) است كه به گفته اعتمادالسلطنه پنجسالی آویزان بود ولی یكباره در سال 1300 ق. از سقف فرو افتاد و این رخداد به فال بد هم گرفته شد. بررسیهای نگارنده نشان میدهند كه ناصرالدین شاه پیش از آنکه دستور
خرید مولد دوم را در سال 1263 ش. داده باشد، دستور تهیه لوازم یدكی برای سر و سامان دادن به همین مولد موجود را داده بود كه باید در آیینهای محرم سال 1302 (برابر با آبان 1263 ش.) همانند سالهای پیشین به كار آید، كه آمد، و همان چهار لامپ قوسی را روشن نمود؛ اما دستگاه مولد جدید كه به سفارش شاه خریداری شد درست چند ماه پس از همین محرم و در سال 1263 ش. به تهران رسید. این مولد كه میتوانست 8 لامپ را روشن سازد (دو برابر دستگاه پیشین) همان دستگاهی است كه با نام مولد «گرام» آن را میشناسیم و در سندها به آن اشاره شده است. این دستگاه مولد نیز با كارگزاری حاج محمدحسن امین
الضرب به كشور آورده شد. به هر روی همه چیز گواه آن است كه بواتال و یوسف ارمنی كه دیگر به وی «استاد یوسف ارمنی» میگفتند از سال 1296 تا 1302ق (1258 تا 1263 ش) هم كارخانه گاز روشنایی شهر را كه در 11ذیالقعده سال 1298 برابر 13 مهر 1260 ش. به راه افتاد میچرخاندند و در كنار آن، دستگاه برق یاد شده را برای نمایشهای درباری یا بهرهگیری از آن در 10 روز نخست محرم هر سال (از 1296 ق.به بعد) آماده نگه میداشتند. همانگونه كه اشاره شد بهنظر نمیرسد كه از مولد نخست بهطور پیوسته بهرهبرداری میشد، از این رو این مولد را نمیتوان و نباید در شمار دستگاههایی برشمرد
كه برای تولید برق همگانی برنامهریزی شده باشند. اما با خرید مولد دوم كه در اسناد به مولد «گرام» شناخته شد و همانگونه كه گفته شد در سال 1263 ش. چند ماه پس از محرم همان سال به ایران آورده شد و در كارخانه یا نیروگاه درباری نصب گردید (این همان نیروگاهی است كه بعدها نشانی آن را در گوشه باختری درون و بیرون باروی ارك- كوچه تركمان- مییابیم كه امروزه بخشی از خیابان خیام و پارك شهر را شكل میدهند و به احتمال همان جایی است كه نخستین آسیای بخاری درون ارك در آنجا برپا شده بود) از آن پس میتوانیم ببینیم كه روشنایی با برق در دربار برای زمانهای بلندتر و روزهای
بیشتر، بهطور جدیتری دنبال میشد. احتمال آنکه پیش از نصب دومین دستگاه، مولد نخست را نیز به این نیروگاه آورده باشند بسیار زیاد است، چون میدانیم كه بخشی از میراث میرزا حسینخان سپهسالار به دربار و شاه رسید زیرا وی پسر نداشت و شاهان چنین كنند. (منابع پرشمار این دادهها و اطلاعات بهطور گسترده در متن تهیه شده برای «كتاب برق در ایران» یادآوری شده است).
اما پیش از پرداختن به پرسش دوم جا دارد اشاره شود كه برق تنها برای روشنسازی چراغهای برقی به كشور ما پا نگذاشت، گذشته از باتریهای زیرخاكی ایرانی كه پیرامون تیسفون كشف شد و نمایانگر آشنایی ایرانیان باستان با این افزار و برق درگذشته میبود، گونه اروپایی آن در سیمای یک پدیده نوین كه با اختراع باتری توسط ولتا در سال 1800 م برابر با 1179 ش در جهان رونمایی شد، نزدیك به بیست و اندی سال پیش از روشن شدن نخستین چراغهای روشنایی برق در خیابان باب همایون، در سیمای یك باتری تلگراف به ایران پا گذاشت. این ویژگی به سال 1272ق برابر با 1236-1235ش برمیگردد كه در آن سال
میرزاملكم خان نام آشنا هنگام نمایش كاركرد تلگراف در برابر ناصرالدینشاه در كاخ گلستان، برای نخستین بار یك باتری را به كار برد و پای برق روان (جاری) را به ایران باز كرد، پوشیده نیست كه باتری از سالهای 4-1275 ق (9-1238 ش.) به بعد بهطور گسترده در تلگرافخانههای پیوسته رو به فزونی، در سرتاسر كشور به كار برده میشد. در این میان گزارشی در دست نیست كه حتی بعدها هم از اینگونه باتریها برای نمایشهای روشنایی با برق در ایران سود برده شده باشد. در حالی كه در فرنگ نخستین آزمونهای روشنایی برقی به ویژه با چراغهای «آركی»، با باتریهای ریسه به هم بسته
شده، انجام گرفته بود.
ادامه دارد...