◄ گنج پنهان گردشگری شرق کشور/چالش جاده و خدمات بین‌ راهی در سیستان و بلوچستان

استان سیستان و بلوچستان با داشتن میراثی کهن، تنوع اقلیمی بی نظیر و ظرفیت های عظیم فرهنگی، یکی از مغفول ترین مقاصد گردشگری ایران به شمار می رود. تصورات نادرست از ناامنی، کمبود زیرساخت های اساسی و رویکردهای سنتی و تجاری محور در توسعه گردشگری، مانعی جدی بر سر راه شکوفایی این منطقه شده است. جواد مرعشی، باستان شناس و راهنمای گردشگری، در گفت وگو با تین نیوز تأکید می کند که سیستان و بلوچستان نه تنها یکی از امن ترین استان های کشور است، بلکه با برنامه ریزی پایدار، همکاری دولت و بخش خصوصی و توانمندسازی جوامع محلی، می تواند به قطب اقتصادی و فرهنگی ایران تبدیل شود. این گزارش نگاهی است عمیق به واقعیت ها، موانع و چشم اندازهای گردشگری در این سرزمین پهناور.

افسانه ناامنی در برابر آمارهای خاموش

یکی از بزرگ ترین موانع ذهنی برای سفر به سیستان و بلوچستان، باور عمومی به نبود امنیت در این استان است. جواد مرعشی با استناد به داده های آماری این باور را به چالش می کشد و می گوید: «سیستان و بلوچستان یکی از امن ترین استان های کشور محسوب می شود. اگر شاخص هایی مانند نزاع های دسته جمعی، سرقت، قتل و دیگر جرائم را با سایر استان ها مقایسه کنید، این منطقه در ردیف چند استان اول از نظر امنیت قرار می گیرد.»

به گفته او، ناامنی های پراکنده که بیشتر در حاشیه مرزها رخ می دهند، ریشه در تحولات فرامرزی دارد و نه خواست یا رفتار مردم بومی. اما فاصله فیزیکی و ذهنی این استان از مرکز کشور، باعث شده تصویری تحریف شده از آن در رسانه ها و اذهان عمومی شکل بگیرد. مردم سیستان و بلوچستان نه تنها با گردشگران دشمنی ندارند، بلکه میزبانانی مهمان نواز هستند، مشروط بر اینکه توسعه گردشگری به شیوه ای صحیح و تدریجی رقم بخورد.

از تجاری سازی تا تخریب: هشدار درباره مدل سنتی توسعه

مرعشی نسبت به تکرار الگوی غلط توسعه گردشگری که در دیگر نقاط ایران شکست خورده، هشدار می دهد. مدلی که در آن تنها آمار ورودی گردشگران مهم است، بدون توجه به زیرساخت ها، ظرفیت تحمل منطقه و منافع جوامع محلی. او مثال می زند: «در منطقه ای از سیستان، جاده ای به سوی قلعه رستم کشیده شد بدون آنکه حتی یگان حفاظت از آثار مستقر باشد. تنها چند ماه بعد، تعداد حفاری های غیرمجاز به شدت افزایش یافت و منظر فرهنگی منطقه تخریب شد.» به باور او، گردشگری پایدار زمانی معنا می یابد که همزمان با بهبود حمل ونقل، اقامت، خدمات پزشکی، صنایع دستی و حفاظت از میراث، تعداد گردشگران نیز کنترل شود. در غیر این صورت، «گردشگر به جای ایجاد ثروت، فقط گردش پول ایجاد می کند و در بلندمدت آلودگی بصری و تخریب منابع طبیعی و فرهنگی را به جا می گذارد.»

بحران زیرساخت ها: از جاده تا مجتمع های بین راهی

وضعیت زیرساخت های سیستان و بلوچستان به گفته این باستان شناس «به طور مشخص ضعیف است». ضعفی که ریشه در توسعه گریزی تاریخی و نبود انگیزه اقتصادی برای سرمایه گذاری دارد. در بخش حمل ونقل، بیشتر تورهای گردشگری مجبورند اتوبوس را از تهران یا دیگر شهرها کرایه کنند، چراکه ناوگان محلی به دلیل درآمدهای جانبی (مانند حمل سوخت) علاقه ای به خدمات گردشگری ندارند. خط ریلی جنوب (چابهار به میلک) عمدتاً برای ترابری طراحی شده و تکمیل آن به یک دهه یا بیشتر زمان نیاز دارد. اما مهم تر از همه، کمبود مجتمع های خدمات گردشگری بین راهی است. مرعشی تأکید می کند: «ایستگاه هایی با امکاناتی مانند پمپ بنزین، رستوران، سرویس بهداشتی، جایگاه پلیس و اورژانس و فروشگاه سوغات، می توانند هم امنیت سفر را افزایش دهند هم برای مردم بومی اشتغالزایی کنند.» در زمینه اقامتگاه های بوم گردی، آمار موافقت های اصولی بالا است اما بسیاری از آنها در مسیرهای اصلی گردشگری قرار ندارند یا خدماتشان چنان ضعیف است که هیچ مسافری حاضر به پرداخت هزینه نیست.

نقش دولت و بخش خصوصی: ضرورت حمایت پیش از ورود

یکی از محورهای اصلی گفت وگو، رابطه دولت و سرمایه گذار خصوصی است. مرعشی معتقد است: «در منطقه ای مانند بلوچستان، بخش خصوصی به خودی خود گام نمی گذارد. دولت نخست باید با اعطای زمین، تسهیلات بانکی و تأمین امنیت اقتصادی، زمینه را فراهم کند.» او برخلاف باور رایج مبنی بر اینکه هرچه دخالت دولت کمتر باشد بهتر است، در این منطقه خاص ورود دولت را حیاتی می داند. ایجاد جاده، برق، گاز، آب و ارتباطات مخابراتی، پیش نیاز هرگونه فعالیت گردشگری است. «هیچ گردشگری آن بعد مسافت را به جان نمی خرد تا بعداً زیرساخت ساخته شود. باید ابتدا شرایط را مهیا کرد.» مرعشی از سیاست های دولت جدید در واگذاری مسئولیت ها به بومیان و اقوام استقبال می کند و آن را از نظر روحی و افزایش امنیت مؤثر می داند، اما تأکید دارد که نتایج واقعی در بلندمدت ارزیابی خواهد شد.

گنجینه فراموش شده: ظرفیت های تاریخی و طبیعی

سیستان و بلوچستان از نظر تنوع جاذبه ها در کشور کم نظیر است. مرعشی با اشتیاق یک باستان شناس از بیش از ۶۷۰۰ محوطه باستانی سخن می گوید؛ از دوره پارینه سنگی در منطقه لادیس تا آثار دوران اشکانی و اسلامی. به تنهایی شهرستان هامون با ۷۴۰ اثر باستانی، رکورددار کشور است. در کنار اینها، اقلیم های متضاد در یک زمان واحد شگفت انگیز است: «در شمال استان برف می بارد و چند ساعت بعد در سواحل دریای عمان با لباس تابستانی قدم می زنید.» گونه های جانوری نادر مانند تمساح پوزه کوتاه، خرس بلوچی و پلنگ، و نیز پرنده نگری در تالاب هامون (در صورت احیا) از دیگر جاذبه های طبیعی هستند. مرعشی بر پیوند ناگسستنی طبیعت و فرهنگ تأکید دارد: «خشک شدن هامون نه تنها اکوسیستم، بلکه صنایع دستی مانند سبدبافی و قایق سازی و آیین های حاشیه آب را نیز نابود کرده است.»

آیین های زنده و تنوع قومی: نماد همزیستی

این استان گنجینه ای از میراث ناملموس است. از شاهنامه خوانی (چرا که زادگاه رستم در سیستان است) گرفته تا آیین های نوروزی ویژه، بازی های بومی و مراسم برداشت محصول. مرعشی پیشنهاد می دهد که یک رویداد جهانی فرهنگی در سیستان و بلوچستان می تواند بر محور «تنوع اقوام و مذاهب در همزیستی مسالمت آمیز» شکل بگیرد. در زاهدان، مساجد اهل سنت و تشیع، معابد هندوها و کلیساها در کنار هم قرار دارند و این الگوی مدارا، برخلاف تبلیغات منفی، واقعیت زندگی روزمره است. اما او از ضعف رسانه ای و درون گرایی مردم منطقه انتقاد می کند: «ما نتوانسته ایم چهره های ماندگاری مانند استاد اسپندار یا نوازندگان بنجو را در سطح ملی معرفی کنیم. ارتباط با رسانه ها ضعیف است و تا این فاصله ذهنی و فیزیکی برطرف نشود، سیستان و بلوچستان همچنان یک قطعه جدا افتاده از ایران به نظر می رسد.»

کپرنشینی، فقر و توانمندسازی: فراتر از کلیشه ها

مرعشی به مسئله کپرنشینی می پردازد. او آن را صرفاً نشانه فقر نمی داند، بلکه «سبک زندگی متناسب با اقلیم» نیز معرفی می کند. در عین حال می پذیرد که برخی سکونتگاه های حاشیه ای در دل بیابان، به دلیل فعالیت های ناهنجار و فرار از مراکز جمعیتی شکل گرفته اند که خود ریشه در محرومیت دارد. راهکار اصلی را توانمندسازی جوامع محلی از طریق گردشگری می داند، نه توزیع کمک های خیرخواهانه مانند دمپایی یا ساخت مدرسه به تنهایی. «گردشگری می تواند در نبود صنایع مادر و کشاورزی گسترده، موتور توسعه پایدار باشد. سرمایه گذاری داخلی و بین المللی روی این بخش، بسیاری از محرومیت های استان را جبران می کند.»

سیستان و بلوچستان با تمام پهناوری و گنجینه های پنهانش، نیازمند تغییر نگاه از بالا به پایین، سرمایه گذاری هدفمند زیرساختی و باور به توانمندی مردم بومی است. همان طور که جواد مرعشی بارها تکرار می کند: «دولت باید ابتدا زمین را آماده کند، نه اینکه فقط آمار گردشگر را افزایش دهد.» این سرزمین کهن، اگر از زیر گرد و غبار تصورات نادرست بیرون آید، می تواند یکی از درخشان ترین مقاصد گردشگری خاورمیانه باشد.