◄ سیل مرگبار نپال در ایران تکرار می شود؟/هشدار قرمز هواشناسی درباره فعال شدن ابرپدیده النینو
رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی با رد احتمال وقوع پدیده ای مشابه سیلاب یخچالی نپال در ایران، نسبت به پیامدهای تقویت فاز «ال نینو» هشدار داد و اعلام کرد دامنه های غربی زاگرس و ۵ استان غربی و جنوب غربی، در ماه های پیش رو در بالاترین سطح ریسک بارش های سیل آسا و طغیان رودخانه ها قرار دارند.
در پی وقوع ابرسیلاب های ویرانگر در کوهستان های هیمالیا و ثبت رکوردهای نگران کننده از ناهنجاری دمای جهانی، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی در گفت وگو با ایرنا، ضمن تشریح تفاوت های بنیادین ژئومورفولوژیک ایران با نپال، نسبت به تقویت فاز گرم «ال نینو» و احتمال وقوع پدیده های فرین جوی هشدار داد.
به گزارش تین نیوز، بر اساس آخرین مدل سازی های سینوپتیک، با تشدید شار رطوبتی به خاورمیانه، دامنه های غربی و حوضه های آبریز رشته کوه زاگرس در بالاترین سطح ریسک سیل گرفتگی قرار گرفته اند؛ هشداری صریح که لزوم اقدام فوری در حوزه آبخیزداری بالادست، لایروبی شبکه های هیدرولیکی و تاب آوری شریان های ترانزیتی کشور را دوچندان می کند.
کالبدشکافی فاجعه نپال؛ پدیده GLOF یا سیلاب بارشی؟
احد وظیفه با تفکیک سازوکار هیدرواقلیمی فاجعه اخیر نپال از رژیم بارش های فلات ایران تصریح کرد: ماهیت رخداد نپال ناشی از بارش های متعارف سیل آسا نبود، بلکه ریشه در ناهنجاری شدید حرارتی و گرمایش جهانی دارد که منجر به ذوب ناگهانی توده های سترگ برفی و رهاسازی آنی آب یخچال ها (طغیان دریاچه های یخچالی یا اصطلاحاً پدیده GLOF) شد.
وی افزود: به دلیل فقدان یخچال های عظیم دائمی در توپوگرافی ایران، وقوع چنین پدیده ای با مقیاس هیمالیا عملاً ناممکن است. اگرچه رویدادهای نادری نظیر ریزش ترکیبی واریزه ای و یخچالی در محور هراز (محدوده پایین دست پلور) طی سال های گذشته رخ داده است، اما پترن اصلی سیلاب ها در پهنه جغرافیایی ایران بر پایه برهم کنش توده های جوی مرطوب با ناهمواری ها استوار است، نه دینامیک ذوب یخچالی.
جهش دمایی زمین و ردپای چرخه ENSO
رئیس مرکز ملی اقلیم با ارزیابی اثرات ترمودینامیکی نوسان جنوبی ال نینو (ENSO) اظهار داشت:
«فاز ال نینو به تنهایی توانایی القای 0.2∘C0.2^\circ\text{C}0.2∘C ناهنجاری مثبت دمایی در مقیاس سیاره ای را داراست. این در حالی است که میانگین دمای زمین در سال جاری 1.44∘C1.44^\circ\text{C}1.44∘C و در سال رکوردشکن ۲۰۲۴ میلادی به میزان 1.54∘C1.54^\circ\text{C}1.54∘C بالاتر از خط مبنای عصر پیشاصنعتی ثبت شد. این تغییرات اقلیمی در پهنه خشکی های قاره کهنسال آسیا حادتر بوده و افزایش دمایی نزدیک به ۳ درجه سانتی گراد را به ثبت رسانده است؛ کاتالیزوری قوی که زمینه را برای فعال سازی فرآیندهای فرین آب وهوایی هموار می سازد.»
تقویت کریدور رطوبتی به سمت زاگرس؛ شمشیر دولبه ال نینو
وظیفه با اشاره به گسترش و تثبیت الگوهای ال نینو در پهنه اقیانوس آرام، به بررسی مکانیزم انتقال توده های هوا به منطقه پرداخت و گفت: در دوره های حاکمیت ال نینو، شیب فشاری و پترن های باد به گونه ای تنظیم می شوند که انتقال رطوبت از حوضه های دریایی جنوبی به سوی جنوب غرب آسیا و خاورمیانه به شکل ملموسی تشدید می شود.
وی در عین حال با هشدار نسبت به خطای رایج «هم پوشانی ال نینو با ترسالی قطعی» تأکید کرد: رفتار سیستم های غیرخطی اتمسفر نشان داده که ال نینو ضامن عبور کامل از تنش آبی نیست و سوابقی از خشکسالی در سال های ال نینو نیز وجود دارد. با این حال، بیشترین ضریب همبستگی سیگنال های بارشی این پدیده، بر گستره زاگرس منطبق است. بر این اساس، استان های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، کرمانشاه، ایلام و زون های همجوار به دلیل قرارگیری در کریدور اصلی بارگذاری رطوبتی، مستعدترین کانون ها برای شکل گیری رواناب های شدید و طغیان رودخانه ها خواهند بود.
ضرورت راهبردی ارتقای تاب آوری زیرساختی و مدیریت پیشگیرانه
مقام ارشد سازمان هواشناسی با تأکید بر عدم قطعیت مدل های پیش بینی فصلی بلندمدت یادآور شد: پیش بینی قطعی حجم سیلاب مستلزم پایش روزانه، رصد پیوسته دینامیک اتمسفر و تلفیق نقشه های کوتاه مدت است. با این حال، ریسک بالای حوضه آبریز غرب و جنوب غرب، اجرای فوری تمهیدات پیشگیرانه را اجتناب ناپذیر می کند.
وی در پایان خاطرنشان ساخت: مدیریت بهینه این سناریوی محتمل، نیازمند اتخاذ تدابیر چندبخشی شامل:
-
توسعه ضربتی طرح های آبخیزداری و آبخوان داری در بالادست سدها و حوضه های دامنه ای،
-
لایروبی مستمر شریان های رودخانه ای و مسیل های شهری/برون شهری جهت افزایش ظرفیت هیدرولیکی،
-
آزادسازی و پایش سخت گیرانه حریم قانونی بستر آبراه ها،
-
و پیاده سازی الگوهای کشاورزی حفاظتی جهت جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زیرساخت های حمل ونقل و سکونت گاهی است.
