◄ صیانت از حریم راه‌ ها؛ راهبرد کم‌ هزینه با بیشترین اثر بر کاهش تصادفات

حریم راه ها صرفاً نوار سبز کنار آسفالت نیست؛ «منطقه تنفس ایمنی راه» است که میدان دید راننده، فضای توقف اضطراری، امکان توسعه آینده مسیر و فاصله ایمن از کاربری های پرریسک را تضمین می کند. هر نوع تجاوز به این حریم از راه های دسترسی خودسرانه تا مستحدثات فاقد مجوز و تأسیسات زیربنایی بی ضابطه مستقیماً احتمال تصادف، شدت خسارت و هزینه های نگهداری را بالا می برد و حقوق عمومی کاربران جاده ای را مخدوش می سازد. بر همین پایه، سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای طی ۹ ماه سپری شده از سال جاری، رویکردی فعال و قاطع در شناسایی، اخطار حقوقی، قلع و قمع و مدیریت یکپارچه استعلام ها و مجوزها در حریم راه ها اتخاذ کرده است. این گزارش، با اتکا به داده های رسمی و چارچوب های قانونی و فنی، تصویری منسجم از آنچه انجام شده و آنچه باید تکمیل شود ارائه می دهد.

مقابله نظام مند با دسترسی ها و ساخت وسازهای غیرمجاز؛ از پایش فعال تا قلع و قمع هدفمند

بر مبنای اعلام سرپرست دفتر مدیریت نگهداری حریم راه، در ۹ ماه گذشته ۳۳۸ راه دسترسی غیرمجاز در شبکه راه های کشور شناسایی شده، برای ۷۲ مورد اخطاریه قانونی صادر و ۴۱۰ مسیر دسترسی فاقد مجوز تخریب و مسدود شده است. این آمار نشان می دهد نظارت از حالت واکنشی به سمت پایش فعال و برنامه ریزی شده حرکت کرده است؛ جایی که مأموریت تیم های میدانی صرفاً پاسخ به شکایت یا حادثه نیست، بلکه جست وجو و ارزیابی منظم نقاط حادثه خیز و حاشیه های در معرض تخلف است.

در حوزه ساخت وسازهای غیرمجاز حاشیه راه، ۱۰۷۱ مورد شناسایی، ۲۹۱ فقره اخطاریه صادر و ۱۳۶۲ مستحدثه غیرقانونی قلع و قمع شده است. این مستحدثات از واحدهای تجاری ناایمن تا دیوارکشی اراضی تا لب شانه راه و سوله های پرترافیک با ایجاد توقف های ناگهانی، ورود و خروج های ناایمن و موانع سخت در شانه ها، شدت پیامد خروج خودرو از مسیر را افزایش می دهند. تجربه های بین المللی و راهنماهای ایمنی راه (مانند استانداردهای AASHTO و رویکردهای اتحادیه اروپا برای محدودسازی دسترسی های مستقیم به راه های عبوری) تأیید می کند که کاهش درگاه های دسترسی و حذف موانع حاشیه، به طور معنی دار نرخ و شدت تصادفات را کاهش می دهد.

در این میان، پیام سیاستی روشن است: حریم راه محل سوداگری نیست. قاطعیت در اجرای قانون و استمرار پایش، نه تنها ریسک را پایین می آورد، بلکه تغییر انتظارات ذی نفعان محلی را رقم می زند؛ هر پروژه یا کاربری در مجاورت راه، باید قبل از هر اقدام، ضوابط ایمنی و فاصله قانونی را رعایت کند.

 مدیریت عبور تأسیسات زیربنایی و پاسخ گویی یکپارچه به استعلام ها؛ حکمرانی داده محور در حریم راه

تأسیسات زیربنایی بدون مجوز اعم از لوله های آب و گاز، کابل های برق و مخابرات، کانال ها و مسیل های دستکاری شده یکی از تهدیدهای پنهان حاشیه راه هاست. طی مدت یادشده، ۳۲۰ تأسیسات غیرمجاز تخریب، ۲۶۱ مورد جدید شناسایی و برای ۵۹ فقره اخطاریه صادر شده است. فراتر از تصرف غیرقانونی حریم، خطر اصلی این است که در شرایط بحران (سیل، رانش، تصادفات سنگین) چنین تأسیساتی عملیات امداد و نجات را مختل، بحران ثانویه ایجاد و بدنه راه را تخریب می کنند؛ و هزینه های نگهداری را تصاعدی افزایش می دهند.

در برابر این تهدید، سازمان راهداری هم زمان به «تعامل بین بخشی» و «تصمیم گیری ضابطه مند» تکیه کرده است. طی ۹ ماه، ۸۳۴ پاسخ استعلام برای ساخت وساز در حریم راه و ۱۹۳۸ پاسخ استعلام برای عبور تأسیسات زیربنایی صادر شده که نشان دهنده جریان مستمر گفت وگو میان راهداری، شهرداری ها، دهیاری ها، شرکت های خدمات رسان و سرمایه گذاران است. هر درخواست باید از منظر ایمنی ترافیکی، فاصله قانونی، اثر بر توسعه آتی راه و الزامات فنی بررسی شود تا از صدور مجوزهای سلیقه ای جلوگیری گردد.

در این مسیر، نقش «پنجره واحد مدیریت زمین» کلیدی است. صدور ۱۰ هزار و ۹۴۷ فقره مجوز در این سامانه (سامانه تعیین کاربری اراضی و واگذاری زمین) نشان می دهد فرآیندهای مربوط به کاربری زمین و تعاملات بین دستگاهی به سمت شفافیت، ردیابی پذیری و کاهش موازی کاری حرکت کرده است. اگر این سامانه به طور کامل با لایه های GIS حریم راه، داده های ترافیکی، نقشه های طرح های توسعه و پایگاه های حقوقی یکپارچه شود، تصمیم سازی از حالت مکاتبه ای و موردی به حالت داده محور، سریع و قابل نظارت عمومی ارتقا می یابد عاملی که در کاهش فساد، مدیریت ریسک و افزایش پیش بینی پذیری برای سرمایه گذاران مؤثر است.

چالش های باقی مانده و نقشه راه تکمیلی؛ از ضمانت اجرای قضایی تا فناوری پایش

با وجود پیشرفت ها، چالش های جدی باقی است. نخست، فشارهای محلی و اقتصادی بر حاشیه راه ها بالاست؛ ارزش تجاری موقعیت های کنار جاده ذی نفعان را به ساخت وساز و دسترسی های سریع، هرچند غیرقانونی، سوق می دهد. این فشار بدون پشتوانه قضایی قاطع و همراهی استانداری ها و شوراهای محلی، به سختی مهار می شود. دوم، گستردگی شبکه راه ها پایش مداوم را دشوار می کند؛ کمبود نیروی انسانی و تجهیزات میدانی باید با فناوری های نو مانند پایش ماهواره ای دوره ای، پهپادهای نقشه بردار، سامانه های گزارش مردمی (نظیر ۱۴۱) و هشدارهای خودکار مبتنی بر تغییرات مکانی جبران شود. سوم، تعارض منافع بین دستگاه ها وقتی توسعه یک پروژه شهری یا خدمات رسانی به سرعت مطلوب است اما ملاحظات ایمنی راه در اولویت دوم قرار می گیرد نیازمند سازوکار هماهنگی و حاکمیت یکپارچه کاربری زمین است.

بر این اساس، نقشه راه تکمیلی می تواند شامل این محورها باشد:

• تقویت ضمانت اجرای قضایی: تدوین و اجرای تفاهم نامه عملیاتی میان سازمان راهداری، قوه قضائیه و استانداری ها برای تسریع در صدور و اجرای احکام قلع و قمع و جلوگیری از تطویل پرونده ها؛ همراه با تعیین بازه های زمانی استاندارد برای رسیدگی به تخلفات حریم راه.
• شفاف سازی ضوابط و دسترسی عمومی: انتشار برخط نقشه های به روز حریم راه ها، معیارهای فاصله ایمنی، نمونه دسترسی های مجاز/غیرمجاز و فرآیند دریافت مجوز؛ تا شهروندان و فعالان اقتصادی پیش از اقدام تصویر روشن از محدودیت ها و الزامات داشته باشند.
• یکپارچه سازی کامل سامانه ها: اتصال پنجره واحد مدیریت زمین با سامانه های راهداری، گمرک، پلیس راه و شرکت های خدمات رسان؛ ایجاد داشبورد مشترک برای استعلام ها، وضعیت پروژه ها، تخلفات ثبت شده و احکام اجراشده؛ و فعال سازی گزارش های تحلیلی برای مدیریت ریسک مناطق پرتخلف.
• فناوری پایش هوشمند: استفاده از الگوریتم های تغییرات مکانی برای تشخیص ساخت وساز جدید در حریم راه بر اساس مقایسه تصاویر دوره ای؛ به کارگیری پهپاد در محورهای پرتخلف؛ و تلفیق داده های میدانی با هشدارهای مردمی و دستگاه های نظارتی.
• آموزش و همراه سازی محلی: برگزاری دوره های آموزشی برای دهیاران، شوراها و کسب وکارهای حاشیه راه ها درباره اثرات ایمنی و حقوقی تجاوز به حریم؛ و طراحی مشوق های جایگزین برای ساماندهی دسترسی ها و انتقال کاربری های پرخطر به نقاط ایمن تر.
• بازنگری فرآیندهای صدور دسترسی مجاز: تدوین دستورالعمل ساده، شفاف و زمان بندی شده برای درخواست و صدور دسترسی های استاندارد (همراه با اقدامات اصلاحی مانند ایجاد رمپ های کاهنده سرعت، جزیره های ایمنی و خط کشی های هشدار) تا انگیزه رجوع به مسیرهای غیرقانونی کاهش یابد.

کارنامه ۹ ماهه سازمان راهداری در حوزه حریم راه ها نشان می دهد مسیر صیانت از ایمنی کاربران جاده ای با اقدامات قاطع میدانی، اخطارهای حقوقی، قلع و قمع مستحدثات و مدیریت یکپارچه استعلام ها جدی تر از گذشته پیگیری شده است. حذف صدها دسترسی غیرمجاز و هزاران مستحدثه غیرقانونی، کنترل تأسیسات بی ضابطه و بهره گیری از پنجره واحد مدیریت زمین، پایه ای برای حکمرانی شفاف و داده محور در حریم راه فراهم کرده است. با این همه، برای تثبیت این دستاوردها و تبدیل حریم راه به «خط قرمز غیرقابل عبور»، باید سه ضلع اقدام میدانی قاطع، فناوری پایش هوشمند و ضمانت اجرای قضایی مستمر را در کنار شفافیت ضوابط و همراه سازی محلی تقویت کرد. چنین ترکیبی، ضمن کاهش ریسک تصادفات و هزینه های نگهداری، پیش بینی پذیری را برای سرمایه گذاران و توسعه دهندگان افزایش داده و تعادل میان ایمنی عمومی و رشد اقتصادی را در حاشیه راه ها برقرار می کند.