|
کد خبر
۸۴۴۰۳
کپی شد
چگونه تصمیم سازان راه متقاعد شوند راهداری امری ضروری است؟
تین نیوز | کجل لویک از مقامات اداره راههای عمومی نروژ است كه علاوه بر فعالیتهای اجرایی، در امور پژوهشی و آموزشی نیز مشاركت دارد. مطلب حاضر، گزیدهای از یكی از مقالات اوست كه در زمینه اهمیت راهداری، پیآمدهای غفلت از آن و لزوم جلب توجه سیاستمداران به آن، نوشته شده است.
در گزیده مطلب کجل لویک (Kjell Levik) مقام اداره راههای عمومی نروژ چنین آمده است:
وجود سیاست حملونقل برای همه كشورها بسیار ضروری است؛ سیاستی كه ارائه خدمات عمومی را تضمین و تجارت و صنعت را در همه بخشهای كشور تشویق نماید. در چنین سیاستی، بسیار مهم است كه از سرمایهگذاری در راهها مراقبت به عمل آید، راهها بهخوبی نگهداری شود و همزمان ایمنی ترافیك افزایش یابد. اگر نگاهی به تصادفات ترافیكی در نروژ داشته باشیم، خواهیم دید كه هزینههای اجتماعی یك تصادف مرگبار، حدود دو میلیون دلار آمریكا برآورد میشود. این تخمین برای یك تصادف ترافیكی از كشوری به كشور دیگر متفاوت است؛ ضمن آنكه یكی از معضلات واقعاً بزرگ جهان امروز، زندگیهایی است كه در تصادفات از دست میرود. از اینرو، امروزه پیشگیری از مرگومیرها و هزینههای وارد شده به جامعه، یك سیاست ملی در همه كشورهاست. نگهداری مناسب از راهها، یك عامل بسیار مهم در دستیابی به این هدف است.
شرایط در بسیاری از كشورها، با توجه به وضعیت راهها، نه تنها وخیم است بلكه بحرانی است. پولی كه بهواسطه عدم نگهداری در بودجه نگهداری صرفهجویی میشود، نهایتاً توسط كاربران و جامعه پرداخت خواهد شد. این را میتوان مالیات نامرئی نام نهاد، مجموع این مبلغ در اقتصاد، رقمی بسیار بزرگ است. در بسیاری از كشورها، این اعتقاد وجود دارد كه سرمایهگذاری در ساخت راههای جدید، بهلحاظ سیاسی با صرفه است؛ در حالیكه نگهداری واجد همان صرفه نیست و یا فرصت مشابه را برای ذینفعان و تصمیمسازان فراهم نمیسازد تا خود را در معرض دید عموم قرار دهند. در این خصوص باید كاری انجام شود. ما بهعنوان افراد حرفهای باید این پیام را برسانیم كه نگهداری راه (راهداری) از اهمیتی اكید برای یك كشور برخوردار است.
راههای ملی شریانی، كشور را یكپارچه نگاه میدارد و شكوفایی تجارت و صنعت را در سراسر آن تضمین میكند. راههای خوب همچنین، كشور را در سطح ملی و بینالمللی رقابتپذیر میسازد. بهمنظور ایجاد یك سیستم كارآمد راه، بسیار اهمیت دارد كه در هزینه كردن، توازنی درست میان ساخت و ساز و نگهداری برقرار نماییم.
در مجموعه فعالیتهای مربوط به راه، نگهداری حیاتیترین فعالیت است و این درسی است كه بهسختی توسط بسیاری از كشورها در سراسر جهان آموخته شده است. راهداری در گذشته مورد غفلت قرار گرفته است. این معضل فقط محدود به چارچوب موضوع راهها نیست؛ بهطور مشخص، آنانی كه در قدرتاند تصور میكنند در اولویت قرار دادن ساخت و سازهای جدید، ساختمانهای جدید و موارد مشابه، نتایج سیاسی و توجه بیشتری از سوی جامعه، بهویژه از سوی رأیدهندگان، در پی خواهد داشت. باید بتوان برنامهای ارائه كرد كه راهداری به عرصهای تبدیل شود كه سیاستمداران در چارچوب آن [همانند پروژههای ساخت و ساز]، خود را به عموم جامعه و رأیدهندگان عرضه کنند.
مثالهای متعددی از كشورهای مختلف در سراسر جهان، در ارتباط با هزینههای مستقیم غفلت از راهداری، وجود دارد. در شهر اسلو [پایتخت نروژ]، پلی وجود داشت كه كف آن فاقد پوشش مناسب ضدآب بود. این نقیصه میتوانست به سادگی و با هزینه تقریبی ۶۰۰ هزار دلار برطرف شود. اما اولویت كافی به آن داده نشد و رفع نقص انجام نگرفت. نتیجه این رویكرد بعد از چند سال، برچیدن كل پل و جایگزین ساختن آن با یك پل جدید بود. احداث پل جدید، ۱۵ میلیون دلار هزینه دربرداشت. افزون بر آن، هزینهای بود كه كاربران پرداختند؛ آنها مجبور بودند برای زمانی زیاد از مسیرهای فرعی طولانی تردد كنند.
در تانزانیا، بهدلیل كوتاهی در اصلاح یك نهر عبوری، ۳ كیلومتر از یك جاده تخریب و تأخیرهای طولانی در رفت و آمد مردم ایجاد شد. هزینه برجای مانده، ۵ برابر هزینه مورد نیاز برای تعمیر اولیه بود. در جنوب صحرای آفریقا، ۱۵۰ میلیارد دلار طی سه دهه برای ساخت راهها هزینه شد، اما راهداری مورد غفلت قرار گرفت و از آن سرمایهگذاری، هماكنون، یكسوم آن از دست رفته است. این یعنی اینكه ۵۰ میلیارد دلار از داراییهای ملی هدر رفته است.
تحقیقی كه اخیراً درباره چگونگی تخصیص منابع مربوط به راهداری در ۸۵ كشور انجام گرفت نشان داد كه هزینهكرد ۱۲میلیارد دلار در زمینه نگهداری پیشگیرانه، میتواند موجب حذف ۴۰ میلیارد دلار هزینه ساخت شود. بهطور متوسط در هر كشور، ۳۳۰ میلیون دلار بهجهت تجدید ساخت و ساز هدر رفته است؛ ساخت و سازی كه در صورت انجام نگهداری مناسب میتوانست صورت نگیرد.
ساخت راه جدید پرهزینه است. در كشور نروژ، یك راه آسفالته دوخطه بهطور متوسط در حدود ۶۰۰ هزار دلار در هر كیلومتر هزینه دارد. هزینه نگهداری عادی از این راه، حدود ۱۰ هزار دلار به ازاء هر كیلومتر است. اگر از نگهداری غفلت شود، راه باید بازسازی شود كه هزینه آن ۵ یا ۶ برابر است. به لحاظ اقتصادی، این اتلاف هزینه غیرقابل دفاع است. اگر پول كم باشد كه معمولاً هست، تنها یك راه عاقلانه وجود خواهد داشت:
- راههای موجود نگهداری شود قبل از آنكه برای راههای جدید تأمین مالی شود.
- باید این كار امروز و هر روز انجام شود چون هزینه آن، فردا به مراتب بیشتر خواهد بود.
اغلب فراموش میشود كه هزینه ساخت راهها، تنها بخشی از هزینه حملونقل است. هزینه كل شامل ساخت، نگهداری و همچنین هزینه وسائط نقلیه در حال حركت در جادهها میشود؛ هزینهای كه با آغاز روند تخریب سطح جاده به سرعت رو به افزایش میگذارد. [هزینهای كه بر دوش كاربران است.] این بسیار مهم است كه به هنگام تصمیمگیری درباره راههایتان، كل هزینه حملونقل را در نظر بگیرید. شما باید سیاستی داشته باشید كه بازتاب واقعیتهای اقتصادی باشد.
ساخت راه جدید، هزینهای در بر دارد كه شما باید گاهی آن را بپردازید؛ اما هزینه نگهداری باید همیشه پرداخت شود. هر چقدر جادهای پرترددتر شود، هزینههای نگهداری هم افزایش مییابد. از اینرو یك برنامه بلندمدت تأمین مالی برای نگهداری ضروری است. بهطور سنتی، استقراض و مالیاتهای عمومی، منابع تأمین مالی برای نگهداری بودهاند. همانطور كه همه میدانیم، نیازهای متعددی در جامعه از قبیل مراقبتهای پزشكی و آموزش چشم به این منابع دوخته است. به همین جهت، بسیاری از كشورها بهدنبال منابع جایگزین برای نگهداری هستند؛ منابعی كه بهواسطه رقابت بخشهای عمومی مختلف برای جذب آنها، از آسیبپذیری كمتری برخوردار باشد.
یكی از منابع مالی موثر برای نگهداری، خود كاربران راهها هستند؛ با توجه به میزان استفادهای كه از راهها به عمل میآورند. هماكنون بسیاری از دولتها از شهروندان انتظار دارند كه بهای استفاده از راهها را بپردازند تا بتوان از منابع حاصل، راهها را به تسهیلاتی همچون روشنایی و ارتباطات الكترونیكی مجهز كرد. منابع مذكور شامل مالیات سوخت، هزینههای مجوز خودرو و عوارض اتوبان میشود. رویكرد دیگر، روی آوردن به بخش خصوصی است. شركتهای خصوصی چنانچه منافع بر هزینهها بچربد، بهخوبی میتوانند در راهداری سرمایهگذاری كنند. بسیاری از كشورها، قراردادهایی تحت عنوان قراردادهای PPP را به كار بستهاند كه مفهوم آن مشاركت بخش خصوصی است . مطابق این نوع از قرارداد، یك شركت خصوصی همزمان عهدهدار برنامهریزی، طراحی، ساخت و نگهداری شبكه راه برای دوره زمانی مشخص خواهد بود؛ هرچند كه فقط راههای با ترافیك بالا برای چنین قراردادهایی مناسب هستند.
پول راهداری باید بر یك مبنای مشخص تأمین شود. یك روش، همانگونه كه ذكر شد، تعیین شارژ برای كاربران راهها (مثل عوارض سوخت) و سپس ایجاد یك صندوق مستقل ویژه منابع راه است. بسیاری از كشورهای آفریقایی چنین صندوقی ایجاد كردهاند كه از جمله میتوان به تانزانیا و زامبیا اشاره كرد. مثال دیگر اتیوپی است. در سال ۱۹۹۷، یك صندوق ملی راه به منظور تأمین منابع برای نگهداری راههای عمومی این كشور تأسیس شد. منبع اصلی درآمد این صندوق عبارت است از عوارض سوخت كه مستقیماً به صندوق پرداخت میشود.
عوارض مذكور شامل ۵/۱۲% هزینه مازاد بر قیمت سوخت است. قابل ذكر است كه این عوارض به سرعت مورد پذیرش افكار عمومی قرار گرفت. البته در این شیوه خطری هم وجود دارد و آن اینكه دولت در زمان نیاز به پول، چشم به این صندوق بدوزد تا از منابع آن برای مقاصد دیگر استفاده كند. نمونههایی از وقوع این امر در بعضی جاها وجود دارد.
بعید است كه نگهداری در طول كل راه و بهطور همزمان مورد نیاز باشد. رمز موفقیت كار آن است كه اقدام به نگهداری در زمان درست و مكان درست صورت گیرد. اگر مداخلات خیلی زود و یا خیلی دیر انجام گیرد، پول هدر خواهد رفت. مثلاً در مورد راههای جدید، وضعیت راه به آهستگی رو به خرابی میرود و در این حالت، تنها نگهداری سبك مورد نیاز است. اما پس از این دوره، راه وارد مرحله وخیم خود میشود كه چندسالی به طول خواهد انجامید. به موازات تحلیل رفتن سطح راه، درزگیری مجدد پیش از آن كه خیلی دیر شود مورد نیاز خواهد بود. در غیر این صورت، تعمیرات گسترده با هزینهای بالغ بر ۴ برابر اجتنابناپذیر است. اینگونه مشكلات بهطور معمول در انواع شبكه راهها مشاهده شدهاند؛ جایی كه ضعیفترین نقطه شبكه، یكپارچگی كل سیستم را به مخاطره میاندازد و از این رو نیازمند توجه بیشتری است. اگر یك پل و یا چند متر از یك جاده صعبالعبور باشد، مسیرهای طولانی از جادههای با كیفیت خوب بلااستفاده خواهد ماند.
علیرغم هشدارهای فزاینده درباره پیآمدهای غفلت از راهداری، همچنان نسبت به ارتقاء اولویت آن عدم تمایل وجود دارد. دلائل این امر، بهشرح ذیل قابل توضیح است:
- راهداری به لحاظ سیاسی جذاب نیست. ساخت راههای جدید و نوسازی، بیشتر به چشم میآید و پرستیژ سیاسی بیشتری ایجاد میكند.
- وزارتخانههای مختلف باید با سئوالات و سیاستهای مشابه در حوزه خود درگیر شوند؛ مثلاً در حوزههای آموزش، سلامت، مسكن، سالمندان، محیط زیست و غیره [این موارد، راهداری را از اولویت خارج میكند.]
- مقامات حوزه راه قادر نبودهاند پیآمدهای حاصل از وضعیت فقدان منابع برای راهها [و در نتیجه كاهش فعالیتهای راهداری] را مستندسازی كنند.
- كار نگهداری هنوز هم از نگاه افراد حرفهای، كاری سطح پایین تلقی میشود.
- نگهداری از دید دانشگاهها، موضوعی با كلاس بالای علمی تلقی نمیگردد. حجم كمی از منابع تحقیق و توسعه به راهداری اختصاص داده میشود.
برای تغییر نگاه موجود باید پاسخهای دقیق برای سئوالات ذیل ارائه گردد:
- انگیزه اقتصادی و خروجی پروژههای راه و فعالیتهای راهداری چیست؟
- هزینههای حملونقل در شرایط مختلف راهها [وضعیت مناسب و نامناسب جادهها] چگونه است؟
- قابلیت شبكه راههای موجود در پاسخدهی به نیازهای ترافیكی امروز و آینده به چه میزان است؟
- نیازهای مالی كل شبكه راهها، بخشهای مختلف آن و یا یك جاده خاص چقدر است؟
- تعداد تصادفات در راهها به چه میزان است و دلائل و تحلیل آن چگونه است؟
- هزینههای نگهداری چقدر است؟
هزینههای حملونقل باید در متن سایر زیرساختها مورد ارزیابی قرار گیرد. حملونقل حوزهای است كه سایر حوزهها همگی در چارچوب آن عمل میكنند و بدین لحاظ حوزهای بسیار اساسی است. از اینرو، تصمیمات باید در یك محیط پیچیده سیاسی و اجتماعی اتخاذ شود. بهمنظور تخصیص پول میان بخشهای مختلف حملونقل و بین دو بخش ساختوساز و نگهداری، میتوان از روشهای ارزیابی اقتصادی كه تمام آثار پولی را در نظر میگیرد استفاده كرد. جنبههای غیرپولی [مثلاً آثار اجتماعی]، قبل از تصمیمگیری باید لحاظ شود.
برای آنكه تصمیمساز بتواند درخصوص تأمین مالی سراسری مورد نیاز برای راهداری و آثار اجتماعی آن تصمیم بگیرد، هزینههای ایجادشده برای كاربران باید حتماً لحاظ شود. با مقایسه میان سطوح مختلف وضعیت راه و تأثیر آن بر هزینههای وارده به كاربران، یك راه حل بهینه كه اقتصادیترین راه حل برای جامعه باشد قابل حصول است. معمولاً منابع مالی برای راه حل بهینه كافی نیست؛ لذا محدودیتهای بودجه باید در نظر گرفته شود. [منظور از هزینههای وارده به كاربران، هزینههای ناشی از خرابی راهها از جمله تأخیر در رسیدن به مقصد است كه مشكلات زیادی را به لحاظ اقتصادی و اجتماعی ایجاد میكند.
همانگونه كه پیشتر اشاره شد، نگهداری و نوسازی راه بهطور سنتی بهعنوان موضوعی دمدستی و مختص مهندسین درجه دو تلقی شده است. اما امروزه درك اهمیت راهداری در زمینه و مفهومی متفاوت در حال شكلگیری است. راهداری باید در حفظ ارزش دارایی راهها، تأمین خدمات مطلوب برای كاربران و كمك به حفظ محیط زیست نقشی كلیدی داشته باشد.
یكی از دلائل وجود این مشكلات در حوزه نگهداری، فقدان ابزاری برای ارتباط میان دست اندركاران راه و تصمیمسازان است. چنین ابزاری برای تحقق این اهداف ضرورت دارد:
- ایجاد خطوط ارتباط كاری بین نهاد اجرایی راه و سیاستمداران
- بهبود ارتباط در چارچوب نهاد اجرایی راه
- ایجاد یك مدل تصمیمسازی در نهاد اجرایی راه
- بهبود ارتباط میان كاربران راه و نهاد اجرایی راه
- استفاده از نظرسنجی عمومی و همزمان كنترل كیفیت كار بهمنظور ارزیابی افكار عمومی
- نشان دادن تأثیر كیفیت شبكه راه در اقتصاد حملونقل و تأثیرات اقتصادی پروژههای مختلف حملونقلی
تنها فقدات تأمین مالی نیست كه باید حل شود، بلكه تصمیمسازان میخواهند مطمئن شوند كه منابع اختصاصیافته به راهداری به بهترین شیوه ممكن مصرف میشود. برای حصول اطمینان از اجرای تصمیمات اتخادشده برای بخش راه باید این عوامل وجود داشته باشد:
- یك شبكه مستقر قانونی و نهادی
- تعریف شفاف نقش وزارتخانه و نقش نهاد اجرایی راه
- تأمین مالی پایدار برای یك دوره طولانی
- فرآیند مدیریتی مطلوب و روشها و خطوط راهنما برای راهداری
- بهبود در مدیریت سراسری فعالیتهای راهداری
- آموزش و تعلیم رقابتمحور منابع انسانی در بخش راه
این مهم است كه جوامع و مردم محلی را در مشكلات راهداری یا بهتر است بگوییم چالشهای راهداری درگیر كنیم. جوامع محلی كاملاً به یك سیستم كارآمد راه وابستهاند. از اینرو موضوع راهها باید به یك دستور كار محلی با اهمیت بالا تبدیل شود. مقامات امور راهها باید در این زمینه به سیاستمداران محلی و سرمایهگذاران اطلاعرسانی كنند. نتایج اقدامات محلی از این قبیل، در جاهایی كه انجام گرفته، قابل توجه است.
در كشور نروژ، تجربههایی در این زمینه وجود دارد. مثلاً در یك انتخابات محلی، راههای با عملكرد خوب به موضوعی مهم تبدیل شد.
نتیجه این بود كه تمام اعضای شورای محلی با افراد جدیدی كه علاقمند به موضوع راهها بودند جایگزین شدند. از این رو راهداری هم میتواند آثار سیاسی داشته باشد.
در كشور نروژ، همكاری با سازمانها و انجمنهای مردمی راه نتایج خوبی به بار آورده است و این نتیجه بواسطه در مركز توجه قرار گرفتن مسائل مربوط به راهداری حاصل شده است. این انجمنها یك گروه قوی و موثر [كاربران راهها] را کنندگی میكنند و باید خود را در این مأموریت درگیر کنند. هر چند در برخی موارد دیده شده كه آنها اطلاعات كمی در باره واقعیت مسئله دارند. آنها باید در پی كسب كمك حرفهای از مهندسین راهداری برآیند و از مهارت تكمیلی آنان برای به راه انداختن بحثهای مفید بهره گیرند. مقامات حوزه راه اغلب در این موارد نقش دشواری به عهده دارند، آنها باید توازن را برقرار كنند؛ از یك سو باید به مافوق سیاسی خود وفادار باشند و از سوی دیگر باید دانش خود را با كاربران و انجمنهای مردمی به اشتراك گزارند.
در این رابطه، مسئولیت مراكز انتقال تكنولوژی چیست؟ به نظر من مهمترین نقش آنان به اشتراك گذاردن دانش روشهای نگهداری است. به یك مهندس باید این مسئولیت داده شود كه تمامی تلاش خود را وقف این موضوع كند. كارهای زیادی در این زمینه در سراسر جهان انجام شده و بسیاری از آن نیز بویژه در سالهای اخیر منتشر شده است. بهعنوان مثال میتوانم به روشهای ساده و ارزان كه در سالهای اخیر برای روكش راهها به كار رفتهاند اشاره كنم.
تمامی این دانش یابد به مقامات حوزه راه و همه كسانی كه در این حوزه كار میكنند منتقل شود. امید است كه این مراكز بتوانند سمینارها و كنفرانسهایی ارائه كنند كه موضوع اصلی آنها همین موضوعی باشد كه ما در این جا بحث كردیم؛ یعنی پیآمدهای غفلت از راهداری. نحوه ارائه پیام بسته به مشاركتكنندگان متفاوت خواهد بود. برای افراد حرفهای، بیشتر باید درباره روشها و اقدامات صحبت كرد. برای تصمیمسازان و سیاستمداران، پیام باید حاوی مثالها و پیآمدهای غفلت از موضوع باشد. روشنگری مهمترین هدف این تلاش است.
وجود سیاست حملونقل برای همه كشورها بسیار ضروری است؛ سیاستی كه ارائه خدمات عمومی را تضمین و تجارت و صنعت را در همه بخشهای كشور تشویق نماید. در چنین سیاستی، بسیار مهم است كه از سرمایهگذاری در راهها مراقبت به عمل آید، راهها بهخوبی نگهداری شود و همزمان ایمنی ترافیك افزایش یابد. اگر نگاهی به تصادفات ترافیكی در نروژ داشته باشیم، خواهیم دید كه هزینههای اجتماعی یك تصادف مرگبار، حدود دو میلیون دلار آمریكا برآورد میشود. این تخمین برای یك تصادف ترافیكی از كشوری به كشور دیگر متفاوت است؛ ضمن آنكه یكی از معضلات واقعاً بزرگ جهان امروز، زندگیهایی است كه در تصادفات از دست میرود. از اینرو، امروزه پیشگیری از مرگومیرها و هزینههای وارد شده به جامعه، یك سیاست ملی در همه كشورهاست. نگهداری مناسب از راهها، یك عامل بسیار مهم در دستیابی به این هدف است.
شرایط در بسیاری از كشورها، با توجه به وضعیت راهها، نه تنها وخیم است بلكه بحرانی است. پولی كه بهواسطه عدم نگهداری در بودجه نگهداری صرفهجویی میشود، نهایتاً توسط كاربران و جامعه پرداخت خواهد شد. این را میتوان مالیات نامرئی نام نهاد، مجموع این مبلغ در اقتصاد، رقمی بسیار بزرگ است. در بسیاری از كشورها، این اعتقاد وجود دارد كه سرمایهگذاری در ساخت راههای جدید، بهلحاظ سیاسی با صرفه است؛ در حالیكه نگهداری واجد همان صرفه نیست و یا فرصت مشابه را برای ذینفعان و تصمیمسازان فراهم نمیسازد تا خود را در معرض دید عموم قرار دهند. در این خصوص باید كاری انجام شود. ما بهعنوان افراد حرفهای باید این پیام را برسانیم كه نگهداری راه (راهداری) از اهمیتی اكید برای یك كشور برخوردار است.
راههای ملی شریانی، كشور را یكپارچه نگاه میدارد و شكوفایی تجارت و صنعت را در سراسر آن تضمین میكند. راههای خوب همچنین، كشور را در سطح ملی و بینالمللی رقابتپذیر میسازد. بهمنظور ایجاد یك سیستم كارآمد راه، بسیار اهمیت دارد كه در هزینه كردن، توازنی درست میان ساخت و ساز و نگهداری برقرار نماییم.
در مجموعه فعالیتهای مربوط به راه، نگهداری حیاتیترین فعالیت است و این درسی است كه بهسختی توسط بسیاری از كشورها در سراسر جهان آموخته شده است. راهداری در گذشته مورد غفلت قرار گرفته است. این معضل فقط محدود به چارچوب موضوع راهها نیست؛ بهطور مشخص، آنانی كه در قدرتاند تصور میكنند در اولویت قرار دادن ساخت و سازهای جدید، ساختمانهای جدید و موارد مشابه، نتایج سیاسی و توجه بیشتری از سوی جامعه، بهویژه از سوی رأیدهندگان، در پی خواهد داشت. باید بتوان برنامهای ارائه كرد كه راهداری به عرصهای تبدیل شود كه سیاستمداران در چارچوب آن [همانند پروژههای ساخت و ساز]، خود را به عموم جامعه و رأیدهندگان عرضه کنند.
مثالهای متعددی از كشورهای مختلف در سراسر جهان، در ارتباط با هزینههای مستقیم غفلت از راهداری، وجود دارد. در شهر اسلو [پایتخت نروژ]، پلی وجود داشت كه كف آن فاقد پوشش مناسب ضدآب بود. این نقیصه میتوانست به سادگی و با هزینه تقریبی ۶۰۰ هزار دلار برطرف شود. اما اولویت كافی به آن داده نشد و رفع نقص انجام نگرفت. نتیجه این رویكرد بعد از چند سال، برچیدن كل پل و جایگزین ساختن آن با یك پل جدید بود. احداث پل جدید، ۱۵ میلیون دلار هزینه دربرداشت. افزون بر آن، هزینهای بود كه كاربران پرداختند؛ آنها مجبور بودند برای زمانی زیاد از مسیرهای فرعی طولانی تردد كنند.
در تانزانیا، بهدلیل كوتاهی در اصلاح یك نهر عبوری، ۳ كیلومتر از یك جاده تخریب و تأخیرهای طولانی در رفت و آمد مردم ایجاد شد. هزینه برجای مانده، ۵ برابر هزینه مورد نیاز برای تعمیر اولیه بود. در جنوب صحرای آفریقا، ۱۵۰ میلیارد دلار طی سه دهه برای ساخت راهها هزینه شد، اما راهداری مورد غفلت قرار گرفت و از آن سرمایهگذاری، هماكنون، یكسوم آن از دست رفته است. این یعنی اینكه ۵۰ میلیارد دلار از داراییهای ملی هدر رفته است.
تحقیقی كه اخیراً درباره چگونگی تخصیص منابع مربوط به راهداری در ۸۵ كشور انجام گرفت نشان داد كه هزینهكرد ۱۲میلیارد دلار در زمینه نگهداری پیشگیرانه، میتواند موجب حذف ۴۰ میلیارد دلار هزینه ساخت شود. بهطور متوسط در هر كشور، ۳۳۰ میلیون دلار بهجهت تجدید ساخت و ساز هدر رفته است؛ ساخت و سازی كه در صورت انجام نگهداری مناسب میتوانست صورت نگیرد.
ساخت راه جدید پرهزینه است. در كشور نروژ، یك راه آسفالته دوخطه بهطور متوسط در حدود ۶۰۰ هزار دلار در هر كیلومتر هزینه دارد. هزینه نگهداری عادی از این راه، حدود ۱۰ هزار دلار به ازاء هر كیلومتر است. اگر از نگهداری غفلت شود، راه باید بازسازی شود كه هزینه آن ۵ یا ۶ برابر است. به لحاظ اقتصادی، این اتلاف هزینه غیرقابل دفاع است. اگر پول كم باشد كه معمولاً هست، تنها یك راه عاقلانه وجود خواهد داشت:
- راههای موجود نگهداری شود قبل از آنكه برای راههای جدید تأمین مالی شود.
- باید این كار امروز و هر روز انجام شود چون هزینه آن، فردا به مراتب بیشتر خواهد بود.
اغلب فراموش میشود كه هزینه ساخت راهها، تنها بخشی از هزینه حملونقل است. هزینه كل شامل ساخت، نگهداری و همچنین هزینه وسائط نقلیه در حال حركت در جادهها میشود؛ هزینهای كه با آغاز روند تخریب سطح جاده به سرعت رو به افزایش میگذارد. [هزینهای كه بر دوش كاربران است.] این بسیار مهم است كه به هنگام تصمیمگیری درباره راههایتان، كل هزینه حملونقل را در نظر بگیرید. شما باید سیاستی داشته باشید كه بازتاب واقعیتهای اقتصادی باشد.
ساخت راه جدید، هزینهای در بر دارد كه شما باید گاهی آن را بپردازید؛ اما هزینه نگهداری باید همیشه پرداخت شود. هر چقدر جادهای پرترددتر شود، هزینههای نگهداری هم افزایش مییابد. از اینرو یك برنامه بلندمدت تأمین مالی برای نگهداری ضروری است. بهطور سنتی، استقراض و مالیاتهای عمومی، منابع تأمین مالی برای نگهداری بودهاند. همانطور كه همه میدانیم، نیازهای متعددی در جامعه از قبیل مراقبتهای پزشكی و آموزش چشم به این منابع دوخته است. به همین جهت، بسیاری از كشورها بهدنبال منابع جایگزین برای نگهداری هستند؛ منابعی كه بهواسطه رقابت بخشهای عمومی مختلف برای جذب آنها، از آسیبپذیری كمتری برخوردار باشد.
یكی از منابع مالی موثر برای نگهداری، خود كاربران راهها هستند؛ با توجه به میزان استفادهای كه از راهها به عمل میآورند. هماكنون بسیاری از دولتها از شهروندان انتظار دارند كه بهای استفاده از راهها را بپردازند تا بتوان از منابع حاصل، راهها را به تسهیلاتی همچون روشنایی و ارتباطات الكترونیكی مجهز كرد. منابع مذكور شامل مالیات سوخت، هزینههای مجوز خودرو و عوارض اتوبان میشود. رویكرد دیگر، روی آوردن به بخش خصوصی است. شركتهای خصوصی چنانچه منافع بر هزینهها بچربد، بهخوبی میتوانند در راهداری سرمایهگذاری كنند. بسیاری از كشورها، قراردادهایی تحت عنوان قراردادهای PPP را به كار بستهاند كه مفهوم آن مشاركت بخش خصوصی است . مطابق این نوع از قرارداد، یك شركت خصوصی همزمان عهدهدار برنامهریزی، طراحی، ساخت و نگهداری شبكه راه برای دوره زمانی مشخص خواهد بود؛ هرچند كه فقط راههای با ترافیك بالا برای چنین قراردادهایی مناسب هستند.
پول راهداری باید بر یك مبنای مشخص تأمین شود. یك روش، همانگونه كه ذكر شد، تعیین شارژ برای كاربران راهها (مثل عوارض سوخت) و سپس ایجاد یك صندوق مستقل ویژه منابع راه است. بسیاری از كشورهای آفریقایی چنین صندوقی ایجاد كردهاند كه از جمله میتوان به تانزانیا و زامبیا اشاره كرد. مثال دیگر اتیوپی است. در سال ۱۹۹۷، یك صندوق ملی راه به منظور تأمین منابع برای نگهداری راههای عمومی این كشور تأسیس شد. منبع اصلی درآمد این صندوق عبارت است از عوارض سوخت كه مستقیماً به صندوق پرداخت میشود.
عوارض مذكور شامل ۵/۱۲% هزینه مازاد بر قیمت سوخت است. قابل ذكر است كه این عوارض به سرعت مورد پذیرش افكار عمومی قرار گرفت. البته در این شیوه خطری هم وجود دارد و آن اینكه دولت در زمان نیاز به پول، چشم به این صندوق بدوزد تا از منابع آن برای مقاصد دیگر استفاده كند. نمونههایی از وقوع این امر در بعضی جاها وجود دارد.
بعید است كه نگهداری در طول كل راه و بهطور همزمان مورد نیاز باشد. رمز موفقیت كار آن است كه اقدام به نگهداری در زمان درست و مكان درست صورت گیرد. اگر مداخلات خیلی زود و یا خیلی دیر انجام گیرد، پول هدر خواهد رفت. مثلاً در مورد راههای جدید، وضعیت راه به آهستگی رو به خرابی میرود و در این حالت، تنها نگهداری سبك مورد نیاز است. اما پس از این دوره، راه وارد مرحله وخیم خود میشود كه چندسالی به طول خواهد انجامید. به موازات تحلیل رفتن سطح راه، درزگیری مجدد پیش از آن كه خیلی دیر شود مورد نیاز خواهد بود. در غیر این صورت، تعمیرات گسترده با هزینهای بالغ بر ۴ برابر اجتنابناپذیر است. اینگونه مشكلات بهطور معمول در انواع شبكه راهها مشاهده شدهاند؛ جایی كه ضعیفترین نقطه شبكه، یكپارچگی كل سیستم را به مخاطره میاندازد و از این رو نیازمند توجه بیشتری است. اگر یك پل و یا چند متر از یك جاده صعبالعبور باشد، مسیرهای طولانی از جادههای با كیفیت خوب بلااستفاده خواهد ماند.
علیرغم هشدارهای فزاینده درباره پیآمدهای غفلت از راهداری، همچنان نسبت به ارتقاء اولویت آن عدم تمایل وجود دارد. دلائل این امر، بهشرح ذیل قابل توضیح است:
- راهداری به لحاظ سیاسی جذاب نیست. ساخت راههای جدید و نوسازی، بیشتر به چشم میآید و پرستیژ سیاسی بیشتری ایجاد میكند.
- وزارتخانههای مختلف باید با سئوالات و سیاستهای مشابه در حوزه خود درگیر شوند؛ مثلاً در حوزههای آموزش، سلامت، مسكن، سالمندان، محیط زیست و غیره [این موارد، راهداری را از اولویت خارج میكند.]
- مقامات حوزه راه قادر نبودهاند پیآمدهای حاصل از وضعیت فقدان منابع برای راهها [و در نتیجه كاهش فعالیتهای راهداری] را مستندسازی كنند.
- كار نگهداری هنوز هم از نگاه افراد حرفهای، كاری سطح پایین تلقی میشود.
- نگهداری از دید دانشگاهها، موضوعی با كلاس بالای علمی تلقی نمیگردد. حجم كمی از منابع تحقیق و توسعه به راهداری اختصاص داده میشود.
برای تغییر نگاه موجود باید پاسخهای دقیق برای سئوالات ذیل ارائه گردد:
- انگیزه اقتصادی و خروجی پروژههای راه و فعالیتهای راهداری چیست؟
- هزینههای حملونقل در شرایط مختلف راهها [وضعیت مناسب و نامناسب جادهها] چگونه است؟
- قابلیت شبكه راههای موجود در پاسخدهی به نیازهای ترافیكی امروز و آینده به چه میزان است؟
- نیازهای مالی كل شبكه راهها، بخشهای مختلف آن و یا یك جاده خاص چقدر است؟
- تعداد تصادفات در راهها به چه میزان است و دلائل و تحلیل آن چگونه است؟
- هزینههای نگهداری چقدر است؟
هزینههای حملونقل باید در متن سایر زیرساختها مورد ارزیابی قرار گیرد. حملونقل حوزهای است كه سایر حوزهها همگی در چارچوب آن عمل میكنند و بدین لحاظ حوزهای بسیار اساسی است. از اینرو، تصمیمات باید در یك محیط پیچیده سیاسی و اجتماعی اتخاذ شود. بهمنظور تخصیص پول میان بخشهای مختلف حملونقل و بین دو بخش ساختوساز و نگهداری، میتوان از روشهای ارزیابی اقتصادی كه تمام آثار پولی را در نظر میگیرد استفاده كرد. جنبههای غیرپولی [مثلاً آثار اجتماعی]، قبل از تصمیمگیری باید لحاظ شود.
برای آنكه تصمیمساز بتواند درخصوص تأمین مالی سراسری مورد نیاز برای راهداری و آثار اجتماعی آن تصمیم بگیرد، هزینههای ایجادشده برای كاربران باید حتماً لحاظ شود. با مقایسه میان سطوح مختلف وضعیت راه و تأثیر آن بر هزینههای وارده به كاربران، یك راه حل بهینه كه اقتصادیترین راه حل برای جامعه باشد قابل حصول است. معمولاً منابع مالی برای راه حل بهینه كافی نیست؛ لذا محدودیتهای بودجه باید در نظر گرفته شود. [منظور از هزینههای وارده به كاربران، هزینههای ناشی از خرابی راهها از جمله تأخیر در رسیدن به مقصد است كه مشكلات زیادی را به لحاظ اقتصادی و اجتماعی ایجاد میكند.
همانگونه كه پیشتر اشاره شد، نگهداری و نوسازی راه بهطور سنتی بهعنوان موضوعی دمدستی و مختص مهندسین درجه دو تلقی شده است. اما امروزه درك اهمیت راهداری در زمینه و مفهومی متفاوت در حال شكلگیری است. راهداری باید در حفظ ارزش دارایی راهها، تأمین خدمات مطلوب برای كاربران و كمك به حفظ محیط زیست نقشی كلیدی داشته باشد.
یكی از دلائل وجود این مشكلات در حوزه نگهداری، فقدان ابزاری برای ارتباط میان دست اندركاران راه و تصمیمسازان است. چنین ابزاری برای تحقق این اهداف ضرورت دارد:
- ایجاد خطوط ارتباط كاری بین نهاد اجرایی راه و سیاستمداران
- بهبود ارتباط در چارچوب نهاد اجرایی راه
- ایجاد یك مدل تصمیمسازی در نهاد اجرایی راه
- بهبود ارتباط میان كاربران راه و نهاد اجرایی راه
- استفاده از نظرسنجی عمومی و همزمان كنترل كیفیت كار بهمنظور ارزیابی افكار عمومی
- نشان دادن تأثیر كیفیت شبكه راه در اقتصاد حملونقل و تأثیرات اقتصادی پروژههای مختلف حملونقلی
تنها فقدات تأمین مالی نیست كه باید حل شود، بلكه تصمیمسازان میخواهند مطمئن شوند كه منابع اختصاصیافته به راهداری به بهترین شیوه ممكن مصرف میشود. برای حصول اطمینان از اجرای تصمیمات اتخادشده برای بخش راه باید این عوامل وجود داشته باشد:
- یك شبكه مستقر قانونی و نهادی
- تعریف شفاف نقش وزارتخانه و نقش نهاد اجرایی راه
- تأمین مالی پایدار برای یك دوره طولانی
- فرآیند مدیریتی مطلوب و روشها و خطوط راهنما برای راهداری
- بهبود در مدیریت سراسری فعالیتهای راهداری
- آموزش و تعلیم رقابتمحور منابع انسانی در بخش راه
این مهم است كه جوامع و مردم محلی را در مشكلات راهداری یا بهتر است بگوییم چالشهای راهداری درگیر كنیم. جوامع محلی كاملاً به یك سیستم كارآمد راه وابستهاند. از اینرو موضوع راهها باید به یك دستور كار محلی با اهمیت بالا تبدیل شود. مقامات امور راهها باید در این زمینه به سیاستمداران محلی و سرمایهگذاران اطلاعرسانی كنند. نتایج اقدامات محلی از این قبیل، در جاهایی كه انجام گرفته، قابل توجه است.
در كشور نروژ، تجربههایی در این زمینه وجود دارد. مثلاً در یك انتخابات محلی، راههای با عملكرد خوب به موضوعی مهم تبدیل شد.
نتیجه این بود كه تمام اعضای شورای محلی با افراد جدیدی كه علاقمند به موضوع راهها بودند جایگزین شدند. از این رو راهداری هم میتواند آثار سیاسی داشته باشد.
در كشور نروژ، همكاری با سازمانها و انجمنهای مردمی راه نتایج خوبی به بار آورده است و این نتیجه بواسطه در مركز توجه قرار گرفتن مسائل مربوط به راهداری حاصل شده است. این انجمنها یك گروه قوی و موثر [كاربران راهها] را کنندگی میكنند و باید خود را در این مأموریت درگیر کنند. هر چند در برخی موارد دیده شده كه آنها اطلاعات كمی در باره واقعیت مسئله دارند. آنها باید در پی كسب كمك حرفهای از مهندسین راهداری برآیند و از مهارت تكمیلی آنان برای به راه انداختن بحثهای مفید بهره گیرند. مقامات حوزه راه اغلب در این موارد نقش دشواری به عهده دارند، آنها باید توازن را برقرار كنند؛ از یك سو باید به مافوق سیاسی خود وفادار باشند و از سوی دیگر باید دانش خود را با كاربران و انجمنهای مردمی به اشتراك گزارند.
در این رابطه، مسئولیت مراكز انتقال تكنولوژی چیست؟ به نظر من مهمترین نقش آنان به اشتراك گذاردن دانش روشهای نگهداری است. به یك مهندس باید این مسئولیت داده شود كه تمامی تلاش خود را وقف این موضوع كند. كارهای زیادی در این زمینه در سراسر جهان انجام شده و بسیاری از آن نیز بویژه در سالهای اخیر منتشر شده است. بهعنوان مثال میتوانم به روشهای ساده و ارزان كه در سالهای اخیر برای روكش راهها به كار رفتهاند اشاره كنم.
تمامی این دانش یابد به مقامات حوزه راه و همه كسانی كه در این حوزه كار میكنند منتقل شود. امید است كه این مراكز بتوانند سمینارها و كنفرانسهایی ارائه كنند كه موضوع اصلی آنها همین موضوعی باشد كه ما در این جا بحث كردیم؛ یعنی پیآمدهای غفلت از راهداری. نحوه ارائه پیام بسته به مشاركتكنندگان متفاوت خواهد بود. برای افراد حرفهای، بیشتر باید درباره روشها و اقدامات صحبت كرد. برای تصمیمسازان و سیاستمداران، پیام باید حاوی مثالها و پیآمدهای غفلت از موضوع باشد. روشنگری مهمترین هدف این تلاش است.